Anadolu’da Nazar İnancı: Halk Hekimliğinde Tanı ve Korunma Pratikleri

Öz

Bu çalışma, Anadolu halk inanç sistemi içerisinde tarihsel süreklilik gösteren nazar olgusunu halk hekimliği bağlamında tanımlayıcı (narratif) bir derleme yaklaşımıyla ele almaktadır. Nazar, çoğunlukla kıskançlık, hayranlık ya da kötü niyetle ilişkilendirilen bakışların insan veya nesneler üzerinde olumsuz sonuçlar doğurduğuna inanılan kültürel bir açıklama biçimi olarak tanımlanmaktadır. Anadolu’da yaygın biçimde kabul gören bu inanç, halk hekimliği pratikleri içerisinde hastalık nedeni olarak algılanan durumların tanımlanması ve bu durumlara yönelik geliştirilen geleneksel uygulamalarla ilişkilendirilmiştir. Bu derlemede, nazara atfedilen rahatsızlıkların yerel terminolojisi ile bu rahatsızlıklara yönelik tanılama, korunma ve arındırma amaçlı uygulamalar literatür temelinde incelenmiştir. Kurşun dökme, dua okuma, muska hazırlama, üzerlik otu yakma ve nazarlık nesnelerinin kullanımı gibi pratikler; ritüel yapıları, sembolik anlamları ve kültürel işlevleri çerçevesinde değerlendirilmiştir. İncelenen çalışmalar, nazarın Anadolu kültüründe yalnızca bireysel bir inanış değil, aynı zamanda kolektif bir tehlike ve sağlık algısının parçası olarak varlığını sürdürdüğünü göstermektedir. Bu çalışma, halk hekimliği, folklor, din antropolojisi ve tıp tarihi alanlarında yayımlanmış akademik literatürü karşılaştırmalı biçimde ele alarak, nazar olgusunun Anadolu kültüründeki sürekliliğini ve halk uygulamaları içindeki yerini betimlemeyi amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Halk Hekimliği
• Halk Tıbbı
• Geleneksel Tedavi
• Halk İlaçları
• Nazar İnancı
• Halk İnançları

Belief in the Evil Eye in Anatolia: Diagnostic and Preventive Practices in Folk Medicine

Öz

This study examines the phenomenon of the evil eye, which has shown historical continuity within the Anatolian folk belief system, through a descriptive (narrative) review approach within the context of folk medicine. The evil eye is defined as a cultural explanation in which it is believed that glances, often associated with jealousy, admiration, or ill will, have negative consequences on people or objects. This belief, widely accepted in Anatolia, has been linked to the identification of conditions perceived as the cause of illness and the traditional practices developed to address these conditions within folk medicine practices. In this review, the local terminology of ailments attributed to the evil eye and the diagnostic, preventive, and purifying practices related to these ailments are examined based on the literature. Practices such as casting lead, reciting prayers, preparing amulets, burning rue, and using talismans have been evaluated within the framework of their ritual structures, symbolic meanings, and cultural functions. The studies examined show that the evil eye persists in Anatolian culture not only as an individual belief but also as part of a collective perception of danger and health. This study aims to describe the continuity of the evil eye phenomenon in Anatolian culture and its place within folk practices by comparatively examining the academic literature published in the fields of folk medicine, folklore, religious anthropology, and medical history.

Anahtar Kelimeler

• Folk Medicine
• Folk Medicine
• Traditional Treatment
• Folk Remedies
• Belief in the Evil Eye
• Folk Beliefs

Kaynakça

1. 1. Ayverdi İ. Misalli Büyük Türkçe Sözlük. İstanbul: Kubbealtı; 2010.
2. 2. Liddell HG, Scott R. Greek–English Lexicon. Oxford: Oxford University Press; 2001.
3. 3. TheNationalHerald.com [Internet]. Athens: The National Herald; 2018 Oct 29 [cited 2026 Jan 13]. Available from: https://www.thenationalherald.com/i-put-a-spell-on-you-most-greeks-believe-in-evil-eye/
4. 4. Lubrich N. Birth Culture: Jewish Testimonies from Rural Switzerland and Environs (in German and English). Basel: Naomi Lubrich; 2022. pp. 35–37. ISBN 978-3796546075.
5. 5. Türktaş MM. Denizli yöresinde nazar ve nazarlıkla ilgili inanış ve uygulamalar. In: Prof. Dr. İsmail Çetişli Hatıra Kitabı. 2016:407–417.
6. 6. Dundes A. The Evil Eye: A Casebook. Madison (WI): University of Wisconsin Press; 1992.
7. 7. Elliott JH. Beware the Evil Eye: The Evil Eye in the Bible and the Ancient World, Vol. 1: Introduction, Mesopotamia and Egypt. Oregon: Wipf and Stock Publishers; 2015.
8. 8. Gershman B. The economic origins of the evil eye belief. J Econ Behav Organ 2015;110:119–144. doi:10.1016/j.jebo.2014.12.002

9. 9. Pinch G. Magic in Ancient Egypt. London: British Museum Press; 1994.
10. 10. Dilek Y. Eski Yakındoğu’da göz sembolizmi ve düalizm: Mezopotamya, Mısır ve İsrail. Tarih Dergisi 2021;(74):1–30.
11. 11. Arkeonews [Internet]. Geç Kalkolitik Çağın Hac Merkezi: Göz Tapınağı. [cited 2025 Sep 12]. Available from: https://arkeonews.com/gec-kalkolitik-cagin-hac-merkezi-goz-tapinagi/
12. 12. Nunn JF. Ancient Egyptian Medicine. London: British Museum Press; 1996.
13. 13. Sauneron S. The Priests of Ancient Egypt. Ithaca (NY): Cornell University Press; 2000.
14. 14. Ritner RK. The Mechanics of Ancient Egyptian Magical Practice. Chicago (IL): The Oriental Institute; 1993.
15. 15. Arkeoyorum. The left Wedjat eye symbolizing the Eye of Horus [Internet]. Arkeoyorum; 2025 [cited 2026 Jan 13]. Available from: https://arkeoyorum.com/wp-content/uploads/2025/12/The-left-wedjat-eye-symbolizing-the-Eye-of-Horus.png
16. 16. Theocritus. Idylls. Cholmeley RJ, editor. London: George Bell & Sons; 1901.
17. 17. Kabaağaç S, Alova E. Latince–Türkçe Sözlük. İstanbul: Sosyal Yayınları; 1995.
18. 18. Plutarch. Moralia. Bernardakis GN, editor. Leipzig: Teubner; 1891.
19. 19. Dickie M. Magic and Magicians in the Greco-Roman World. London: Routledge; 2001.
20. 20. Boardman J. Greek Gems and Finger Rings. London: Thames and Hudson; 1970.
21. 21. Bonner C. Studies in Magical Amulets, Chiefly Graeco-Egyptian. Ann Arbor (MI): University of Michigan Press; 1950.
22. 22. Pliny. Naturalis Historia. Leipzig: Teubner; 1906.
23. 23. Graf F. Magic in the Ancient World. Cambridge (MA): Harvard University Press; 1997.19.
24. 24. Ogden D. Magic, Witchcraft, and Ghosts in the Greek and Roman Worlds: A Sourcebook. Oxford: Oxford University Press; 2002.
25. 25. World History Encyclopedia [Internet]. Roman Mosaic of the Evil Eye. [cited 2025 Sep 12]. Available from: https://www.worldhistory.org/image/16835/roman-mosaic-of-the-evil-eye/
26. 26. Bozoğlu B. Antakya'da bulunan Kem Göz ve Bahtiyar Kambur mozaikleri [Internet]. Arkeofili; 2023 Dec 7 [cited 2025 Dec 11]. Available from: https://arkeofili.com/antakyada-bulunan-kem-goz-ve-bahtiyar-kambur-mozaikleri/
27. 27. Erhat A. Mitoloji Sözlüğü. İstanbul: Remzi Kitabevi; 1997.
28. 28. Gezgin D. Bitki Mitolojisi. İstanbul: Sel Yayıncılık; 2010.
29. 29. Taburoğlu Ö. Nazar – Başkası Nasıl Görür? Ankara: Doğu Batı Yayınları; 2021.
30. 30. Drazin, I. (2009). Maimonides and the Biblical Prophets. Gefen Publishing House Ltd.
31. 31. Çoruhlu Y. Türk Mitolojisinin Ana Hatları. İstanbul: Kabalcı Yayıncılık; 2012.
32. 32. Taberî. Câmi‘u’l-Beyân ‘an Te’vîli Âyi’l-Kur’ân. (trc. M. Beşir Eryarsoy). İstanbul: Ocak Yayınları; 2010. c. 29, s. 29–30 (Kalem 51); c. 13, s. 9–10 (Yusuf 67).
33. 33. İbn Kesîr. Tefsîru’l-Kur’ânil-Azîm. (trc. Bedreddin Çetiner). İstanbul: Çağrı Yayınları; 1999. c. 4, s. 38; s. 92–98.
34. 34. Fahreddin er-Râzî. Mefâtîhu’l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr). (trc. Komisyon). İstanbul: Huzur Yayınları; 2005. c. 18, s. 172–174.
35. 35. Buhârî. Sahîh-i Buhârî. (trc. Abdullah Feyzi Kocaer). İstanbul: Çağrı Yayınları; 1992. “Tıb”, hadis 36.
36. 36. Kuzey M. Kuran ve Sünnette Nazar [Yüksek Lisans Tezi]. Konya: Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü; 2007.
37. 37. Artun E. Ansiklopedik Halkbilimi/Halk Edebiyatı Sözlüğü. Adana: Karahan Kitabevi; 2014.
38. 38. Örnek SV. Türk Halkbilimi. Ankara: Bilgesu Yayınları; 2014.
39. 39. Boratav PN. 100 Soruda Türk Folkloru (İnanışlar, Töre ve Törenler, Oyunlar). Ankara: Bilgesu Yayınları; 2013.
40. 40. Kalafat Y. İslamiyet ve Türk Halk İnançları. Ankara: Berikan Yayınevi; 2009.
41. 41. Kırımlı Y. İnanç, Nazar ve Nazara Karşı Tuz. İstanbul: Kitabevi Yayınları; 2006.
42. 42. Yalçın E, Bekki S. Anadolu sahası halk hekimliğinde taşa bağlı sağaltma yöntemleri. Mersin Univ Tıp Fak Lokman Hekim Tıp Tarihi Folklorik Tıp Derg 2025;15(2):450–462. doi:10.31020/mutftd.1648854
43. 43. İnan A. Müslüman Türklerde Şamanizm kalıntıları. İlahiyat Fakültesi Dergisi. 1952;1:1–20.
44. 44. Uluğ NE. Osmanlı’da Batıl İtikatlar ve Büyü. İstanbul: Doğan Kitap; 2017.
45. 45. Acar HV. Türk halk hekimliğindeki ocak çeşitleri. Mersin Univ Tıp Fak Lokman Hekim Tıp Tarihi Folklorik Tıp Derg 2017;7(2):54–72.
46. 46. N. Halk kültüründe nazar, nazarlık inancı ve bunlara bağlı uygulamalar. Türklük Bilimi Araştırmaları 2004;(15):103–125.
47. 47. Kılıç S, Altuncu A, Gaspak A. Nazarla ilgili rahatsızlıklara yönelik bir halk hekimliği uygulaması: Hançer Ocağı (Çavlu Köyü–“Ümmü Pınar” örneği). In: Türkiye’de Dinler Tarihi’nin Kurumsallaşması Sürecinde Prof. Dr. Abdurrahman Küçük. Cilt 1. 2016:717–738.
48. 48. Duman O. Kayseri–Özvatan yöresi halk inançları. Folklor Akademi Dergisi 2025;8(2):544–558. doi:10.55666/folklor.1699114
49. 49. Acıpayamlı O. Anadolu’da nazar ile ilgili bazı adet ve inanışlar. Ankara Univ Dil Tarih Coğrafya Fak Derg 1962;20(1–2):1–40.
50. 50. Irmak Y. Bingöl’de nazar inancı ve uygulamaları. Bingöl Araştırmaları Dergisi. 2017;3(2):65–78.
51. 51. Şevli D. Van’da nazar inancı ve bu inanca bağlı anlatılar. Korkut Ata Türkiyat Araştırmaları Dergisi 2023;13:564–584. doi:10.51531/korkutataturkiyat.1385068
52. 52. Ünalan Ö. Alanya Yörüklerinde nazara dair inanışlar ve buna bağlı uygulamalar. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim (TEKE) Dergisi 2023;12(1):137–155.