Öjeni Tasavvurunun Platon’daki İzleri: Tıp Tarihi Bağlamında Bir Değerlendirme

Öz

Öjeni kavramı, terim olarak ilk kez Francis Galton tarafından 1883 yılında kullanılmıştır. Grekçe; “eu” (iyi) ve “genesis” (soy) sözcüklerinin bir araya getirilmesiyle oluşan “eu-geneia” (öjeni) kelimesi “soylu”, “iyi soydan gelen”, “iyi doğmuş” anlamlarını taşımaktadır. Kavram, XIX. yüzyılda Francis Galton tarafından bilimsel bir terim olarak ortaya atılmış olup antropolojik yöntemle geliştirilmiş biyometrik bir kalıtım teorisine karşılık gelmektedir. Her ne kadar öjeninin modern biçimini ortaya atan kişi Galton olsa da filozoflar tarih boyunca nesillerin iyileştirilmesi, nüfusun niceliği ve niteliği üzerine düşünmüşlerdir. Kimi yazarlarca, öjeni kavramının düşünsel izlerinin Galton’dan çok daha önceye, Antik Yunan’a ve özellikle Platon’un eserlerine dek sürülebileceği belirtilmektedir. Bu bakımdan, öjenik düşüncenin bilinen ilk felsefi kurgusuna Platon’un Devlet ve daha sonra Yasalar adlı eserlerinde rastlanmaktadır. Platon burada, koruyucu sınıfı güçlendirmek amacıyla devlet eliyle yürütülecek bir çiftleşme planı önermekte ve böylelikle hem toplumu hem de devleti daha sağlam bir yapıya kavuşturmayı amaçlamaktadır. Platon’un öjeni anlayışının temelleri olduğu ileri sürülen iki temel eseri olan Devlet ve Yasalar üzerinden karşılaştırmalı bir analiz yapacak olan bu çalışma, Platon’un proto-öjenik düşüncesini karşılaştırmalı bir bakışla ortaya koymayı hedeflemektedir.

Anahtar Kelimeler

• Platon
• Devlet
• Yasalar
• Öjeni
• Francis Galton
• Nazizm
• Tıp Tarihi.

The Concept of Eugenics in Plato: An Analysis in the Context of the History of Medicine

Öz

The term eugenics was first used by Francis Galton in 1883. Derived from the Greek words “eu” (good) and “genesis” (birth/lineage), the term “eu-geneia” (eugenics) carries the meanings “noble,” “well-born,” and “of good lineage.” Although the concept was introduced as a scientific term in the nineteenth century by Galton, corresponding to a biometric theory of heredity developed through anthropological methods, philosophers throughout history have reflected on the improvement of future generations and the quality and quantity of populations. Some scholars note that the intellectual roots of eugenics can be traced much earlier than Galton, extending back to Ancient Greece and particularly to the works of Plato. Indeed, the earliest known philosophical formulation of eugenic thinking appears in Plato’s Republic and Laws, where he proposes a state-regulated mating scheme to strengthen the guardian class and thereby secure a more stable social and political order. This study, which undertakes a comparative analysis of Plato’s Republic and Laws, the two foundational texts said to contain the basis of his proto-eugenic thought, aims to elucidate Plato’s proto-eugenic framework through a comparative and critically informed perspective. Keywords: .

Anahtar Kelimeler

• Plato
• Republic
• Laws
• Eugenics
• Francis Galton
• Nazicism
• Medical History

Kaynakça

1. 1. Galton F. Inquiries into Human Faculty and Its Development. London: Macmillan;1883.
2. 2. Ojakangas M. Platon’un devlet ırkçılığı: biyopolitikanın tarihini yeniden okumak. İçinde:Kartal O, editör. Biyopolitika. Cilt 1. Ankara: Notabene Yayınları; 2016. s:27-49.
3. 3. Kevles DJ. In the Name of Eugenics: Genetics and The Uses of Human Heredity. No. 95. Cambridge (MA): Harvard University Press; 1995.
4. 4. Levine P. Anthropology, colonialism, and eugenics. In: Bashford A, Levine P, editors. The Oxford Handbook of The History of Eugenics. Oxford: Oxford University Press; 2010. pp: 43-61.
5. 5. Eryücel E. Öjenik siyaset ve türkiye’de uygulanması (1918-1945) [Doktora tezi]. Ankara: Gazi Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü; 2017 [erişim tarihi: 20 Ekim 2025]. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezDetay.jsp?id=a5QHnE-R3JR3n_hZj9307w&no=pRaLOTgSIfgyjfVOcTwEvA
6. 6. Fındık B. Öjeni kavramına genel bir bakış [A general overview of the concept of eugenics]. Socrates J Interdiscip Soc. Res. 2022;8(22):15-20.
7. 7. Cavaliere G. Looking into the shadow: the eugenics argument in debates on reproductive technologies and practices. Monash Bioeth Rev. 2018;36(1):1-22. https://doi.org/10.1007/s40592-018-0086-x
8. 8. Kümmel WF. Tıp ve Nasyonal Sosyalizm. İlkılıç S, çeviri editörü. İstanbul: Betim Kitaplığı; 2018.

9. 9. Özaltay B, Ertin H. Sağlam ve gürbüz bir nesil yaratmak: Türk tıbbında ırk hıfzısıhhası meselesi [Creating a healthy and robust generation: The issue of racial hygiene in Turkish medicine]. Toplumsal Tarih 2009;(171):64-68.
10. 10. Kaelber L. Eugenics: compulsory sterilization in 50 American states [Internet]. Burlington (VT): University of Vermont; 2012– [cited 2025 Oct 20]. Available from: https://www.uvm.edu/~lkaelber/eugenics
11. 11. Mukherjee S. Gen: Hayli kişisel bir hikaye. Duran C.çeviren. İstanbul: Domingo; 2018.
12. 12. Çankaya H, Kurt SK. Devlet ve Tabiat: Biyoteknoloji Çağında İnsan Hakları. İstanbul: Sosyal Araştırmalar Vakfı; 2012.
13. 13. Toprak Z. Darwin’den Dersim’e Cumhuriyet ve Antropoloji. İstanbul: Doğan Kitap; 2012.
14. 14. Barış M. Tıbbi genetiğin tarihi. İçinde: Ertin H, Salduz A, Yüksel Zİ editörler. Tıp Dallarındaki Gelişmelerin Tarihi. İstanbul: Betim Kitaplığı;2021: s:529-43.
15. 15. Metin S. Biyo-tıp Etiği ve Hukuk. İstanbul: Oniki Levha Yayıncılık; 2010.
16. 16. Irmak S. Veraset ve İçtimai, Terbiyevi Neticeleri. İstanbul: Kader Matbaası; 1934.
17. 17. Ersöz B. Türkiye’de genetik üzerine yapılan çalışmalar (1933-1963) ve genetik biliminin dünyada izlediği seyir içindeki yeri [Yüksek lisans tezi]. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü; 2014. [Erişim tarihi: 20 Ekim 2025].
18. 18. Barış M. Doğum öncesi dönemdeki genetik uygulamalar ve etik tartışmalar. İçinde: Barış N, Önder O, editör. Tıbbî, Dînî ve Etik Boyutlarıyla Genetik. İstanbul: İsar Yayınları;2024. s:55-80.
19. 19. Tekin AC. Türkiye’de öjenizm ve halk sağlığı: Cumhuriyet’in ilk yıllarında toplumsal dönüşüm. Türkiye Araştırmaları Dergisi 2024;1(2):75-90. https://orcid.org/0000-0003-1589-7714
20. 20. Ergin M. Biometrics and anthropometrics: the twins of Turkish modernity. Patterns of Prejudice 2008;42(3):281–304. https://doi.org/10.1080/00313220802204038
21. 21. Motulsky AG. History of human genetics. In: Speicher M, Antonarakis SE, Motulsky AG, editors. Vogel and Motulsky’s Human Genetics: Problems and Approaches. Heidelberg: Springer; 2010. pp:13–29.
22. 22. Cartledge P. Ancient Greece: a very short introduction. Oxford: Oxford University Press; 2011.
23. 23. Popper K. Açık Toplum ve Düşmanları. Tunçay M, çev. Cilt 1. İstanbul: Remzi Kitabevi; 1989.
24. 24. Platon. Devlet. Eyüboğlu S, Cimcoz MA, çev. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları; 2017.
25. 25. Plato. The Republic. Ferrari RF, editor, Griffith T, translator. Cambridge: Cambridge University Press; 2007.
26. 26. Peters FE. Greek Philosophical Terms: a historical lexicon. New York: New York University Press; 1967.
27. 27. Platon. Devlet. Demirhan H, çev. İstanbul: Sosyal Yayınlar; 2002.
28. 28. Obladen M. From right to sin: laws on infanticide in antiquity. Neonatology. 2015;109(1):56–61.
29. 29. Sneed D. Disability and infanticide in ancient Greece. Hesperia: The Journal of the American School of Classical Studies at Athens 2021;90(4):747–772. https://doi.org/10.2972/hesperia.90.4.0685
30. 30. Klosko G. The Development of Plato’s Political Theory. Oxford: Oxford University Press; 2006.
31. 31. Platon. Yasalar. Şentuna C, Babür S, çev. İstanbul: Kabalcı; 2017.