Unesco Dünya Mirası Süleyman Dağı’nda Görülen Sağaltım Amaçlı Kült Uygulamalar

Öz

Amaç: Kırgızistan’daki Süleyman Dağı 2009’dan beri UNESCO Dünya Kültürel Miras Listesi’nde yer almakta olup halk tıbbı ile dini-kültürel inançların kesiştiği bir şifa mekânı olarak kabul edilmektedir. Bu araştırma, modern tıbbı tamamlayıcı nitelikteki kült kökenli sağaltım ritüellerini inceleyerek bunların halk sağlığındaki işlevini ortaya koymayı amaçlamaktadır. Yöntem: Alan araştırması kapsamında dağdaki kutsal alanlar gözlemlenmiş, sağaltım ritüelleri yerinde belgelenmiş ve elde edilen veriler literatürdeki antropolojik ve tıbbî bilgilerle karşılaştırılmıştır. Bulgular: Süleyman Dağı’nda sağaltım amaçlı uygulamalardan söz eden en eski kaynak, Fransız seyyah M. Bourdon’un 18801 tarihli eseridir. Alan araştırmaları, bu uygulamaların günümüzde de çeşitlenerek sürdüğünü göstermektedir. Sağaltım ritüelleri, doğa unsurlarıyla bütünleşmiş halk tıbbı pratikleri olarak karşımıza çıkmaktadır. Her biri belirli bir rahatsızlıkla ilişkilendirilmektedir. Su kültü: Mağara sularını içme → İçsel arınma, mide ve böbrek rahatsızlıkları. Dağ kültü: Bedenin kaya yarıklarına sürtülmesi → Baş, bel, eklem, omurga ağrıları. Taş kültü: Taşlara el sokma, çocuk yatırma → Çocuk hastalıkları, korku, nazar. Ağaç kültü: Bez veya saç bağlama (saçı) → Ruhsal sıkıntılar, doğurganlık arzusu. Ateş kültü: Tütsü ve kurban ritüelleri → Cilt hastalıkları, kötü ruhlardan korunma. Ata kültü: Mağara içinde dua, dokunma, adak → Manevi destek, doğurganlık, şifa dileme. Sonuç: Süleyman Dağı, halkın tıbbî ve manevi iyileşme arayışında “doğayla bütünleşik” bir terapi alanı işlevi görmektedir. Ritüeller, yalnızca fiziksel ağrılardan kurtulmayı değil, ruhsal dengenin yeniden kurulmasını, doğurganlık ve bereketin güçlenmesini, bireyin atalarıyla manevi bağ kurulmasını sağlamaktadır. Bu yönüyle Süleyman Dağı, modern tıbbın yanında varlığını sürdüren, inanç, doğa ve beden arasındaki kültürel sürekliliği temsil eden yaşayan bir halk sağlığı modeli olarak değerlendirilebilir.

Anahtar Kelimeler

• Kırgızistan
• Süleyman Dağı
• UNESCO
• Sağaltım
• Kült İnanç uygulamaları
• Halk tıbbı

Healing Cult Practices Observed at the UNESCO World Heritage Site of Mount Sulaiman

Öz

Aim: Located in Kyrgyzstan, Mount Sulaiman has been on the UNESCO World Cultural Heritage List since 2009 and is regarded as a sacred healing site where folk medicine and religious–cultural beliefs intersect. This study examines cult-based healing rituals practiced as complementary to modern medicine and evaluates their role in the traditional understanding of health and illness. Method: Field research was conducted on Mount Sulaiman. Sacred areas were observed, healing rituals were documented in situ, and the findings were compared with anthropological and medical literature. Findings: The earliest record of healing practices on Mount Sulaiman appears in the 1880 travel notes of French explorer M. Bourdon. Field observations show that these rituals continue today in varied forms. Healing practices are integrated with elements of nature and ancestor worship, each linked to specific ailments: Water cult: Drinking cave water → Purification; stomach and kidney disorders. Mountain cult: Rubbing the body on rocks → Head, back, joint pain. Stone cult: Placing hands into rock holes, laying children on stones Childhood illnesses, evil eye. Tree cult: Tying cloth (saçı) → Psychological distress, fertility. Fire cult: Incense and sacrifices → Skin diseases, protection from spirits. Ancestor cult: Prayers and offerings in caves → Spiritual aid, fertility, healing. Conclusion: Mount Sulaiman functions as a nature-integrated therapeutic landscape where people seek relief from physical and spiritual disorders. These enduring rituals complement biomedical healing, symbolizing harmony between body, spirit, nature, preserving a living folk medical tradition within contemporary health culture.

Anahtar Kelimeler

• Kyrgyztan
• Sulaiman Mountain
• UNESCO
• Healing rituals
• Cult belief practices
• Folk medicine

Kaynakça

1. 1. Bourdon MU. Samarkand. Paris: Librairie Hachette; 1880.
2. 2. Tuğ K, Bedirhan Y. Kırgızistan’ın Celal Abad şehrinde mezarlık ve ziyaret yerleri ile ilgili halk inançları. Bingöl Üniv Sos Bil Enst Derg 2016;6(12):193–208.
3. 3. Djunushaliyev C. Sulaiman-Too cultural landscape. Bishkek: Nordic World Heritage Foundation; 2005.
4. 4. Bekki S. Türk mitolojisinde kurban. Akademik Araştırmalar Derg 1996;3:16–27.
5. 5. Tanyu H. Türklerde taşla ilgili inançlar. Ankara: Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları; 1968.
6. 6. Ocak A. Alevi ve Bektaşi inançlarının İslam öncesi temelleri. Ankara: İletişim Yayınları; 2005.
7. 7. Çoruhlu Y. Türk mitolojisinin anahatları. İstanbul: Kabalcı Yayınevi; 2000.
8. 8. Uzun G. Doğu Türkistan Kırgızlarından derlenmiş metinler [Doktora tezi]. İzmir: Ege Üniversitesi; 2006.

9. 9. Orozobaev M. Kırgızca’daki İslam dışı geleneksel inançlarla ilgili söz varlığı [doktora tezi]. Ankara: Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü; 2010.
10. 10. İnan A. Tarihte ve bugün Şamanizm. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları; 2015.
11. 11. Ögel B. Türk mitolojisi. Cilt 1. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları; 2010.s
12. 12. Hovardalıoğlu S, Bilsel S. Tarihsel-mekânsal süreklilik sorunsalı ve bir anıtsal yapıya dışarıdan bakmak: Kayseri Gevher Nesibe Külliyesi. Bilge Yayın Tanıtım Tahlil Eleştiri Derg 2003;36:34–37.
13. 13. Foto.kg. Turisticheskaya ekskursiya v krayevedcheskiy muzey muzeynogo kompleksa Sulayman-Too [Internet]. Erişim tarihi: 25 Temmuz 2025.