Ceramic Pharmaceutical Containers in the Historical Process: From Antiquity to the Early Republic

Öz

The journey of ceramics in human life began in the Neolithic period and, over nearly nine thousand years, evolved into an essential material not only for daily needs but also for medical and pharmaceutical practices. The first settled communities used earthenware vessels for grinding, drying, and storing herbal and mineral-based medicinal substances due to their durability, plasticity, and resistance to chemical reactions. These vessels also protected their contents from moisture, light, and environmental effects. Mesopotamian tablets and Egyptian papyri not only record the medical prescriptions of their time but also provide information on the types of containers used in preparing and storing medicines, thereby clearly documenting the early use of ceramic vessels in the history of medicine. In the Medieval Islamic world, ceramic medicine containers developed both technically and aesthetically, with various forms emerging among them, the albarello became particularly distinctive. Its cylindrical body with a slightly concave waist and broad mouth facilitated the safe storage of different drugs, while its decorative motifs endowed it with visual identity. Transferred from the Islamic world to Europe, this form was reinterpreted in fifteenth-century Italy through the majolica technique, becoming a symbolic object of European pharmacy. During the same period, spouted jars and bottles were also produced to meet specific pharmaceutical needs. In the Ottoman period, the diversity of medicine containers increased; drugs were stored in wooden drawers, while ointments and syrups were often preserved in ceramic or porcelain jars. From the nineteenth century onward, porcelain containers imported from Europe became widespread, followed by local production at the Yıldız Porcelain Factory. This study aims to examine the historical development of ceramic medicine vessels in terms of their technical, typological and cultural aspects, to reveal the place of these material cultural assets, which are now almost forgotten, in the history of medicine and to establish an interdisciplinary bridge between ceramics and medical history.

Anahtar Kelimeler

• Ceramics
• Ceramic Pharmaceutical Containers
• History of Pharmacy
• Albarello
• Material Culture
• Porcelain

Tarihsel Süreçte Seramik İlaç Kapları: Antik Çağdan Erken Cumhuriyete

Öz

Seramiğin insan yaşamındaki serüveni Neolitik dönemle başlamış ve yaklaşık dokuz bin yıllık süreç boyunca yalnızca günlük ihtiyaçlarda değil, sağlıkla ilgili uygulamalarda da temel bir malzeme olmuş, tıp tarihinin maddi kültür öğeleri arasında kalıcı bir yer edinmiştir. İlk yerleşik topluluklar, bitkisel ve mineral kökenli ilaç hammaddelerini ezme, kurutma ve saklama aşamalarında, dayanıklılığı, şekil verilebilirliği ve kimyasal tepkilere karşı direnci nedeniyle pişmiş toprak kaplardan yararlanmıştır. Bu kaplar aynı zamanda içeriklerin nem, ışık ve çevresel etkenlerden korunmasına da katkı sağlamıştır. Mezopotamya tabletleri ve Mısır papirüsleri, yalnızca döneminin reçetelerini değil, ilaçların hangi kaplarda hazırlandığı ve nasıl saklandığına dair bilgileri de içererek seramik kapların tıp tarihindeki erken kullanımını açık biçimde belgelemektedir. Ortaçağ İslam dünyasında teknik ve estetik açıdan gelişen ilaç kapları farklı tiplerde üretilmiş, özellikle albarello formu öne çıkmıştır. Silindirik gövdeli ve dar göbekli bu kap, hem drogların güvenli şekilde muhafazasını kolaylaştırmış hem de bezemeleriyle görsel bir kimlik kazanmıştır. İslam coğrafyasından Avrupa’ya geçen bu form, XV. yüzyılda İtalya’da majolika tekniğiyle yeniden yorumlanmış ve Avrupa eczacılığında sembolik bir nesneye dönüşmüştür. Aynı dönemde emzikli ibrikler ve şişeler de farklı farmasötik ihtiyaçlara cevap vermiştir. Osmanlı döneminde eczanelerde kullanılan kap çeşitliliği giderek artmış; droglar çekmecelerde, merhem ve şuruplar ise çoğunlukla seramik ya da porselen kaplarda muhafaza edilmiştir. XIX. yüzyıldan itibaren Avrupa’dan ithal edilen porselen kavanozlar yaygınlaşmış, ardından Yıldız Porselen Fabrikası’nda yerli üretim örnekleri gerçekleştirilmiştir. Bu çalışma, seramik ilaç kaplarının tarihsel gelişimini; teknik, tipolojik ve kültürel yönleriyle inceleyerek, günümüzde unutulmaya yüz tutmuş bu maddi kültür varlıklarının tıp tarihindeki yerini ortaya koymayı ve seramik-tıp tarihi arasında disiplinlerarası bir köprü kurmayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Seramik
• İlaç Saklama Kapları
• Eczacılık Tarihi
• Albarello
• Maddi Kültür
• Porselen

Kaynakça

1. 1. Ökse TA. Eski İnsanın Duygularının Arkeolojik Verilere ve Yazılı Belgelere Yansıması. TÜBA-AR 2021;29:153-176.
2. 2. Ünal S. Anadolu Amulet Objelerinin Tarihöncesinden Günümüz Mavi Cam Nazar Boncuklarına Yolculuğu. Arkeoloji ve Sanat Dergisi/Journal of Archaeology & Art 2023;173: 225-236.
3. 3. Çiçek M. XIX-XX. Yüzyıl Osmanlı Dönemi Porselen İlaç Kapları. Yüksek Lisans Tezi, T.C. Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sanat Tarihi Anabilim Dalı. Ankara 2009;90,99-116.
4. 4. Budak D. İlkçağlardan Günümüze Hekimliğin Gelişimi. Journal of Medical Sciences 2021;2(2):6-10.
5. 5. Griffenhagen G. Evolution of Drug Containers Apothecary’s Cabinet. News and Notes from the American Institute of the History of Pharmacy 2004;8:5-8.
6. 6. Baytop T. Türk Eczacılık Tarihi. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Yayınları; 1985.
7. 7. Kramer SN. The Sumerians: Their History, Culture, and Character. Chicago & London: The University of Chicago Press; 1963.
8. 8. Kramer SN. Tarih Sümer’de Başlar, Yazılı Tarihteki Otuzdokuz İlk. (2. Baskı). İstanbul: Kabalcı Yayıncılık; 2014.

9. 9. Çığ Mİ. Ortadoğu Uygarlık Mirası 2 (6. Baskı). İstanbul: Kaynak Yayınları; 2012.
10. 10. Alper N, Czichon RM. Eski Mezopotamya Tıbbı ve Günümüz Anadolu’su Geleneksel Halk Tıbbı: Benzer Yöntemler ve Bu Yöntemlerin İnançlarla Bağlantıları. Atatürk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi 2019;62:46-62.
11. 11. Şehsuvaroğlu BN. Eczacılık Tarihi Dersleri. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Yayınları; 1970.
12. 12. Demirhan A. Eczacılık Tarihi. İstanbul: İ.İ.T.İ.A Eczacılık Bilimleri Fakültesi Yayınları; 1982.
13. 13. Soistiel J. La Ceramique İslamique. Paris: Office Du Livre; 1985.
14. 14. Abrahams PW. Soils: their implications to human health. Science of the Total Environment 2002;291(1-3):1-32.
15. 15. Mangold ML. History of Drugs, İsviçre: Roche; 1986.
16. 16. Ünal S. Osmanlı’nın Mühürlü Şifa Toprağı: Tıyn-ı Mahtûm (Terra Lemnia). Arkeoloji ve Sanat Dergisi/Journal of Archaeology & Art 2024;175:159-170.
17. 17. Hasluck FW. Terra Lemnia. The Annual of the British School at Athens 1910;16:220-231.
18. 18. Raby J. Byzantinische Forschungen. Internationale Zeitschrift für Byzantinistik. Verlag Adolf M. Hakkert, Amsterdam; 1995; 21: 332.
19. 19. Özel E. Tiryakın Tarihsel Gelişimi: İlhanlılar Örneği. Mersin Üniversitesi Tıp Fakültesi Lokman Hekim Tıp Tarihi ve Folklorik Tıp Dergisi 2025;15(3):791-798.
20. 20. Bakır A. Antikçağlardan Ortaçağlara Tiryakın Tarihsel Serüveni ve Değerlendirilmesi. Oğuz-Türkmen Araştırmaları Dergisi 2022;2:9-45.
21. 21. Mat A. Eczacının Kavanozları. P Dünya Sanatı 2006;42:112-117.
22. 22. Çiçek M. XIX-XX. Yüzyıl Osmanlı Dönemi Porselen İlaç Kapları. Yüksek Lisans Tezi, T.C. Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sanat Tarihi Anabilim Dalı. Ankara 2009;1
23. 23. Bulatov NM. Klassifikatsiya krasnoglinyanoi polivnoi keramiki zolotoordynskikh gorodov, Srednevekovye goroda Povolzh’ya. Moskva Nauka 1976;73-107.
24. 24. Kurochkı̇n SA. Al’barello nizhnevolzhskikh stolits Ulusa Dzhuchi. Povolzhskaya Arkheologiya 2012;1:78-93.
25. 25. Shaddoud I. Vaisselier de santé dans le monde arabe (vıııe—xve siècles): une restitution possible des usages grâce au croissement des sources”, Glazed Pottery of the Mediterranean and the Black Sea Region, 10th–18th Centuries. Stratum Plus: Universitet «Vysshaya antropologicheskaya shkola», 2017: 189-206, Kazan-Kishinyev.
26. 26. Dostiyev T. Pharmacy Remains Discovered In Town of Shamkir, TÜBA-AR 2022;31:75-84.
27. 27. Discover Islamic Art. Erişim adresi: https://islamicart.museumwnf.org/database_item.php?id=object;EPM;de;Mus21;23;en&cp Erişim tarihi: 25.09.2025
28. 28. Albarello. Erişim adresi: https://www.metmuseum.org/art/collection/search/198947 Erişim tarihi: 21.08.2025
29. 29. Lemmen HV. Tiles in Architecture, London: Laurence King Publishing; 1993.
30. 30. Adıgüzel H. Topkapı Sarayı’ndaki Avrupa Çinilerinin Üretim Merkezleri Işığında Değerlendirilmesi, Doktora Tezi, T.C. İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sanat Tarihi Anabilim Dalı, Danışman. Ara Altun, İstanbul: 2014;29.
31. 31. Riley N. Tile Art: A History of Decorative Ceramic Tiles. New Jersey: Chartwell Books; 1987.
32. 32. Pluis J. De Nederlandse Tegel, Decors en Benamingen/ The Dutch Tile, Designs and Names 1570-1930, Leiden; Primavera Pers; 1998.
33. 33. Fındık NÖ. Osmanlı Devri Seramik Sanatı. Türkler Ansiklopedisi Yeni Türkiye Yayınları Ankara 2002;12:375.
34. 34. Mat A. Cumhuriyet Döneminde Türkiye’de Eczacılık. Türkler Ansiklopedisi, C:XVII, Ankara: Yeni Türkiye Yayınları, Semih Ofset; 2002;1551.
35. 35. Aray N, Ataç A, Uçar M. Sular Altında Kalan Sağlık Merkezi: Allianoi. Mersin Üniversitesi Tıp Fakültesi Lokman Hekim Tıp Tarihi ve Folklorik Tıp Dergisi. 2011;1(2):16-20.
36. 36. Catolouge of Druggısts & Permumers, Labels, Printed end For Sale By Cha’s Shields 45.Maiden Lane, N.Y.s.3