A Cross-Section Between Poetry and Medicine: Diseases, Treatments, and Health Advice in Sürûrî’s Hezliyat (Mudhikât)

Öz

Objective: Sürûrî is a poet who lived at the end of the 18th and the beginning of the 19th centuries and is known for the chronograms he composed. In his Hezliyat titled Mudhikât, satire is intertwined with everyday life. The aim of this study is to systematically examine the names of diseases, treatment methods, folk medicine practices, concepts of preventive medicine, and health advice included in the poet’s Hezliyat. Method: In this text-based study, the poet's works were examined, and the function of medical concepts and their relationship with the health culture of the period were evaluated using text analysis methods. The research was conducted between May 2024 and August 2025. Findings: The findings show that Sürûrî did not merely use satire for mockery but also reflected the medical knowledge and treatment practices of his time through poetry. Elements such as vomiting, addiction, digestive disorders, age-related functional decline, simple treatment methods, and preventive behaviors reveal the medical content embedded in the work. Conclusion: Consequently, Sürûrî’s Hezliyat stands at the intersection of 18th-century Ottoman health culture and the tradition of satire, providing socio-cultural insight into the history of medicine. Although Sürûrî often employed medical elements for satirical purposes, his work demonstrates the continued presence of Avicennian medical models within popular culture. Beyond its literary value, the text sheds light on the interaction between 18th-century Ottoman medical culture, written medical tradition, and everyday health practices.

Anahtar Kelimeler

• Sürûrî
• Satire (hezel)
• Ottoman medicine
• İllness
• Folk healing

Şiir ve Tıp Arasında Bir Kesit: Sürûrî’nin Hezliyatında (Mudhikât) Hastalıklar, Tedaviler, Sağlık Önerileri

Öz

Amaç: Sürûrî, XVIII. yüzyıl sonu XIX. yüzyıl başlarında yaşamış, düşürdüğü tarihlerle dikkat çeken bir şairdir. Onun Mudhikât adlı hezliyatında hiciv gündelik hayatla harmanlanır. Çalışmanın amacı şairin hezliyatında yer alan hastalık adları, tedavi yöntemleri, halk hekimliği uygulamaları, koruyucu hekimlik anlayışı ve sağlık tavsiyelerini sistematik bir şekilde incelemektir. Yöntem: Metin merkezli çalışmada şairin hezliyatı taranmış, metin çözümlemesi yöntemiyle tıbbi kavramların işlevi ve dönemin sağlık kültürüyle ilişkisi değerlendirilmiş; araştırma Mayıs 2024-Ağustos 2025 tarihleri arasında gerçekleştirilmiştir. Bulgular: Bulgular, Sürûrî’nin yalnızca yergi ve mizah amacıyla yazmadığını, aynı zamanda dönemin sağlık bilgisini, tedavi pratiklerini şiir aracılığıyla ortaya koyduğunu göstermektedir. Hezliyatta geçen kusma, bağımlılık, sindirim sorunları, yaşlılıkla ilgili fonksiyon kayıpları, basit tedavi yöntemleri ve koruyucu davranışlar gibi unsurlar, eserin tıbbi içerik barındırdığını ortaya koymaktadır. Sonuç: Sonuç olarak Sürûrî’nin hezliyatı XVIII. yüzyıl Osmanlı sağlık kültürünün ve hiciv geleneğinin kesişiminde yer alan bir metin niteliğindedir, tıp tarihine sosyo-kültürel bir tanıklık sunmaktadır. Sürûrî tıbbi unsurları çoğu zaman hiciv amacıyla kullansa da İbn Sînâcı tıp modelinin halk kültüründeki yansımalarının varlığını sürdürdüğünü göstermektedir. Eser, edebî türün ötesinde XVIII. yüzyıl Osmanlı sağlık kültürünün hem yazılı tıp geleneği hem de gündelik pratiklerle kurduğu etkileşime ışık tutmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Sürûrî
• hezel
• Osmanlı tıbbı
• hastalık
• halk hekimliği

Kaynakça

1. 1. Gibb EJW. Osmanlı şiir tarihi III-V. Çavuşoğlu, A., çeviren. Ankara: Akçağ Yayınları; 1998.
2. 2. Batur A. Sürûrî, Seyyid Osman. İçinde: Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. İstanbul: TDV Yayınları; 2010. C.38 ss. 172-173.
3. 3. Mengi M. Adanalı divan şairleri. İçinde: Artun, E. ve Koz, M.S. editörler. M. S. efsaneden tarihe, tarihten bugüne Adana: Köprü Başı. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları; 2000. ss. 376-386.
4. 4. Canım R. Klâsik Türk edebiyatında tarih düşürme sanatı ve bir ebced ustası: Adanalı Sürûrî. Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 2019;13(2):105-120.
5. 5. Ayan E. Sürûrî ve Hezliyyât'ı. İçinde: Akkuş, M. ve Dinçer, F. editörler. F. Muzaffer Akkuş Armağanı. Konya: Kömen Yayınları; 2013. ss. 104-141.
6. 6. Ayan E. Sürûrî'nin Hezliyyât'ının “tevârih” bölümünden tarihî yansımalar. Hitit Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 2012; 5(2):67-86.
7. 7. Ayan E. Sürûrî ve Hezliyyat’ı: inceleme-tenkitli metin-sözlük. [Basılmamış Yüksek Lisans Tezi] Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilim Enstitüsü; 2002.
8. 8. İbn Sînâ. el-Kânûn fi’t-Tıbb. Kahya, E., çeviren. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları; 2018.

9. 9. Hacı Paşa (Celâlüddin Hızır). Müntahab-ı şifâ (giriş-metin-sözlük). Önler, Z., çeviren. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları; 2019.
10. 10. Ayverdi İ. Misalli büyük Türkçe sözlük. İstanbul: Kubbealtı Yayınları; 2010.
11. 11. Oğur R. Mersin bitkisi (myrtus communis L.) hakkında bir inceleme. Çevre Dergisi 1994;10(1):21-25.
12. 12. Tulum M. 17. Yüzyıl Türkçesi ve söz varlığı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları; 2011.
13. 13. Karakaş A. Değişim sürecinde Osmaniye halk hekimliği. Adana: Karahan Kitabevi; 2016.
14. 14. Çiçekler AN, Gürlek M. Osmanlı tıp metinlerinde geçen hastalık adları üzerine. Journal of Turkish Studies 2016;11(21):95-112.
15. 15. Sarı N. İbn Sînâ’ya göre kuduz ve Osmanlı tıbbına etkisi. I.Uluslararası Türk İslam Bilim ve Teknoloji Tarihi Kongresi; 1981; Eyl 14-18; İstanbul.
16. 16. Kahya E. İslam dünyasındaki belli başlı oftalmoloji çalışmaları. Uluslararası İbn Türk, Hârezmî, Fârâbî, Beyrûnî ve İbn Sînâ Sempozyumu Bildirileri; 1985; Eyl 09-12. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Yayını; 1990.
17. 17. Otter J, D'Orazio JL. Strychnine Toxicity. [Updated 2023 Aug 7]. In: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2025 Jan-. Available from: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK459306/
18. 18. Karakuş R, Zülfikar-Aydın MB. İbn Sînâ'ya göre hastalık-sağlık kavramı. İçinde: Hatemi, H., Kazancıgil, A. editörler. Tıp tarihi araştırmaları. İstanbul: Yüce Yayım; 2007. ss. 47-61.
19. 19. Akbarali HI, Inkisar A, Dewey WL. Site and mechanism of morphine tolerance in the gastrointestinal tract. Neurogastroenterol Motil 2014 Oct;26(10):1361-7. doi: 10.1111/nmo.12443.