Erdem Etiği Perspektifinden Ord. Prof. Dr. Akil Muhtar Özden’in (1877–1949) Hayatına Bir Bakış

Öz

Amaç: Bu çalışma, Türk tıp tarihinin önde gelen isimlerinden biri olan Akil Muhtar Özden’in yaşamını ve mesleki katkılarını erdem etiği bakış açısıyla incelemeyi amaçlamaktadır. Özden’in bilimsel üretimi, mesleki yaşamı, etik yaklaşımları ve karakter özellikleri analiz edilerek yaşamını şekillendiren erdemlerin ortaya çıkarılması hedeflenmiştir. Yöntem: Bu çalışma, 10 Aralık 2025 – 23 Şubat 2026 tarihleri arasında yürütülen nitel bir tarihsel araştırma deseni kullanarak Özden’in kitapları, bilimsel makaleleri, klinik çizimleri ve arşiv belgeleri gibi birincil kaynakları sistematik biçimde analiz etmiştir. Erdem etiği tarafından yönlendirilen tematik içerik analizi uygulanmış; ikincil literatür ise yalnızca bağlamsal destek sağlamak amacıyla kullanılmıştır. Bulgular: Akil Muhtar Özden, yurt dışında tıp alanında akademik derece alan ilk Türk bilim insanı olarak Türkiye’de modern tıbbın şekillenmesinde öncü bir rol oynamıştır. Deneysel ilaç tedavilerine yönelik ilk enstitü ve kliniği kurmuş; İlim Bakımından Ahlak başta olmak üzere birçok temel ders kitabını kaleme almıştır. Yaşamı boyunca çalışkanlık, özveri, ahlaki bütünlük ve bilimsel sorumluluk gibi erdemleri benimseyerek hekimlik ve bilim insanlığı kimliğini güçlü bir etik temele oturtmuştur. Sonuç: Akil Muhtar Özden’in yaşamı, erdem temelli mesleki tutumun güçlü bir tarihsel örneğini oluşturmaktadır ve modern Türk tıbbının gelişimi üzerinde kalıcı bir etki bırakmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Türkiye'de deneysel ilaç tedavisinin tarihçesi
• Türk tıp tarihi
• Akil Muhtar Özden'in hayatındaki erdemler

A View On The Life Of Professor Doctor Akil Muhtar Özden (1877–1949) From The Perspective Of Virtue Ethics

Öz

Aim: This study explores the life and contributions of Akil Muhtar Özden through the lens of virtue ethics. Analyzing his scientific achievements, professional conduct, and ethical reflections, the study seeks to uncover the virtues that shaped his character and legacy. Methods: This qualitative historical research was conducted between 10 December 2025 and 23 February 2026, systematically analyzing primary sources, including Özden’s books, scientific articles, clinical drawings, and archival documents. It employed the thematic content analysis method, guided by virtue ethics, with secondary literature used only for contextual support. Results: Akil Muhtar Özden is recognized as Türkiye’s first scientist to earn an academic degree in medicine abroad. He established the country’s first institute and clinic dedicated to experimental drug treatments and authored several influential textbooks, including İlim Bakımından Ahlak (Morality in Terms of Science), which was published three times between 1942 and 1950. His life exemplifies the importance of virtues, demonstrating an exceptional moral character and proactive engagement with ethical issues throughout his career as a physician and scientist. Conclusion: The life of Akil Muhtar Özden stands as a meaningful historical example of virtue-based professionalism. His ethical orientation and scientific contributions have left an enduring impact on the development of modern Turkish medicine.

Anahtar Kelimeler

• history of the experimental treatment with drugs in Türkiye
• history of Turkish medicine
• virtues in Akil Muhtar Özden’s life

Kaynakça

1. 1. Zagzebski L. Virtues of the mind: An inquiry into the nature of virtue and the ethical foundations of knowledge. Cambridge: Cambridge University Press; 1996, p.179.
2. 2. Drewermann E. Die sieben Tugenden. Düsseldorf: Patmos Verlag; 2012.
3. 3. Kabadayı T. Aristotle: On virtue education. Pamukkale University Journal of Social Sciences Institute 2013;14:77-84.
4. 4. Aristoteles. Nikomachische Ethik. Berlin: Akademie Verlag; 1995.
5. 5. Zagzebski L. Denk nach. 20203;22 (63): 15-21.
6. 6. Ünver S, Kızıldağlı S, Ayaydın N, editors. Aforizma. Dr. Akil Muhtar Özden 1877–1949 vecizeleri. İstanbul: Kenan Matbaası; 1949, p.43.
7. 7. Garan R. Prof. Akil Muhtar Özden’in İlmi Hayatına Dair. Klinik Aylık Tıp Dergisi (Akil Muhtar Özden) Sayısı 1949; (7) 3-4:.77-79.
8. 8. (Anonim) Dr. Akil Muhtar. Poliklinik 1938; 6: 271-274.

9. 9. History Collection of Istanbul University Istanbul Faculty of Medicine Department of Medical History and Ethics.
10. 10. Ünver S. Dr. Akil Muhtar Özden ilmî biyografisi. In: Ünver S, Kızıldağlı S, Ayaydın N, editors. Aforizma. Dr. Akil Muhtar Özden 1877–1949 vecizeleri. İstanbul: Kenan Matbaası; 1949, p.14.
11. 11. Unat EK. Ord. Prof. Dr. Akil Muhtar Özden’in hayatına bir bakış. In: Ölümünün 40. Yılında Ord. Prof. Dr. Akil Muhtar Özden (1877–1949). İstanbul: İstanbul Üniversitesi; 1989, p.9.
12. 12. Tavat S. Farmakodinami ve tedavi kliniği açılış dersi. Tıp Fakültesi Mecmuası 1944;7(5):3385-8.
13. 13. Akçasu A. Ord. Prof. Dr. Akil Muhtar Özden’in farmakodinamiye hizmeti. In: Ölümünün 40. Yılında Ord. Prof. Dr. Akil Muhtar Özden (1877–1949). İstanbul: İstanbul Üniversitesi; 1989, p.17-19.
14. 14. Özden AM. Yeni kimya terimlerimiz. Tedavi Kliniği ve Laboratuarı Mecmuası 1938;8(31):130-51.
15. 15. Özden AM. Digitalin nasıl tesir eder? Darülfünun Tıp Fakültesi Mecmuası 1916;1:1-19.
16. 16. Özden AM. Hasan Vasıf. Santonin ile karaciğer kifayetsizliği tayini. Darülfünun Tıp Fakültesi Mecmuası 1917;6:449-58.
17. 17. Ünver S. Mütareke senelerinde Tıp Fakültesi. Modern Tedavi Mecmuası 1952;1(8):250.
18. 18. Sarı N, Akgün B, Kurt ÜE, editors. Darülfünûn Faculty of Medicine from its Foundation to the 1933 Reform with Photographs. İstanbul 2011, p.19
19. 19. Widmann H. Exil und Bildungshilfe: Die deutschsprachige akademische Emigration in die Türkei nach 1933. Frankfurt: Lang; 1973. p.71.
20. 20. Ünver S. Dr. Akil Muhtar Özden (1.8.1877–12.3.1949). İstanbul Universitesi Tıp Fakültesi Mecmuası 1949;12(2):105-20.
21. 21. Doktor Akil Muhtar Özden’e ait eser. MüzayedeApp [Internet]. [cited 2026 Mar 25]. Available from: https://www.muzayedeapp.com/urun/doktor-akil-muhtar-ozden-NC0yNDA0NS04MzY0ODI1
22. 22. Şehsuvaroğlu BN. Dr. Akil Muhtar Özden Bibliyografyası. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Yayınları No: 44, 1951.
23. 23. Barlas Ü. Ord. Prof. Dr. Akil Muhtar Özden ve Dünya Tıp Literatürüne Girmiş Buluş Kabul Edilen Çalışmaları. İstanbul Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü Deontoloji ve Tıp Tarihi Anabilim Dalı Yüksek Lisans Tezi (yayımlanmamış). İstanbul 1999, p.38.
24. 24. Özden AM. Tedavide Tasarruf. 3. M. Etibba Odası Seririyatı No:7. İstanbul: İstanbul Üniversitesi; 1932.
25. 25. Yarar NR, Ünver S. Dr. Akil Muhtar Özden reçeteleri. İstanbul: İstanbul Üniversitesi; 1950, p.12.
26. 26. Akçasu A. Prof. Dr. Akil Muhtar Özden’in Hasta Yatağı Başında Yaptığı Resimlerden Örnekler. İstanbul: İstanbul Üniversitesi 1982.
27. 27. Öner C. Atatürk’ün son hastalığı ve “Beni Türk hekimlerine emanet ediniz” isteği hakkında. Dirim 1992;67(11-12):460.
28. 28. Torun T. Darwin’in evrim teorisinde ahlakın kökeni. Journal of Istanbul University Faculty of Theology 2014;30:173-94.
29. 29. Özden AM. İlim Bakımından Ahlak. Birinci baskı. İstanbul: Türkiye Basımevi; 1942.
30. 30. Özden, AM. Dr. Seniye Muhtar Özden. Tedavi Kliniği ve Laboratuarı Dergisi 1941; (X) 37: 60.
31. 31. Tevfikoğlu M. Ölümünün 40. yılında Dr. Akil Muhtar Özden. Türk Kültürü Dergisi 1989; 27(314):340-41.