Anlatısal Tıp Çerçevesinde “Hastalık” Kelimesinin Üç Katmanı - Illness, Disease ve Sickness: Nitel Araştırma

Öz

Giriş: Türkçede “hastalık” kelimesinin tekil kullanımı, tıbbi pratikte derin bir kavramsal sınırlılık yaratarak hekimlerin klinik ve etik kör noktalar yaşamasına ve hastanın çok boyutlu gerçekliğini tam olarak kavrayamamasına yol açmaktadır. Amaç: Bu çalışma, tıbbi antropoloji literatüründen ödünç alınan ve her biri farklı bir gerçeklik katmanına işaret eden illness (hastanın öznel deneyimi), disease (hekimin saptadığı biyolojik patoloji) ve sickness (toplumsal statü/damgalanma) ayrımının hayati gerekliliğini vurgulamayı amaçlamaktadır. Yöntem: Nitel araştırma deseninde kurgulanan çalışmada, söz konusu terminolojik kısıtlılığın neden olduğu iletişim sorunları ve etik sorunlar, Türk edebiyatından seçilen üç eser üzerinden fenomenolojik metin analizi ve yakın okuma (close reading) teknikleriyle incelenmiştir. Araştırma örneklemini; illness kavramını temsilen Peyami Safa’nın Dokuzuncu Hariciye Koğuşu, disease kavramı için Hasan Erbay’ın Lokman Ruhu öyküsü ve sickness kavramı için Ercan Kesal’ın Peri Gazozu eseri oluşturmaktadır. Seçilen eserler, anlatısal tıbbın kuramsal çerçevesi temelinde çözümlenmiş; her bir kavramı temsil eden anahtar imgeler, duygusal durumlar ve hekim-hasta-anlatıcı-kahraman diyalogları kodlanarak tematik analize tabi tutulmuştur. Bulgular: Analizler sonucunda şu bulgulara ulaşılmıştır: Dokuzuncu Hariciye Koğuşu’nda hastanın varoluşsal ıstırabının hekimin teknik dili karşısında görünmez kaldığı; Lokman Ruhu öyküsünde kanıtlanabilir biyolojik veri (disease) yokluğunda biyomedikal modelin işlevsizleştiği; Peri Gazozu’nda ise hekimin toplumsal patolojiye (social sickness) tanıklık etmesine rağmen bürokratik roller nedeniyle bunu kayıt altına alamadığı saptanmıştır. Sonuç: Biyomedikal modelin salt veri odaklı yaklaşımı hastanın deneyim boyutlarını ihmal etmektedir. Türkçede “hastalık” kelimesinin tekilliğinin yarattığı algısal sınırın aşılması ve hekimin mekanik bir “vücut tamircisi” perspektifinden kurtularak bütüncül bir hekimlik pratiğine kavuşması için, tıp eğitiminde yerel edebiyatın bir laboratuvar olarak kullanıldığı anlatısal tıp müfredatlarına yer verilmesi elzemdir.

Anahtar Kelimeler

• Anlatısal Tıp
• Tıp Etiği
• Türk Edebiyatı
• Tıpta İnsan Bilimleri

The Three Layers of the Word “Hastalık” within the Framework of Narrative Medicine - Illness, Disease, and Sickness: Qualitative Study

Öz

Introduction: The singular use of the word “hastalık” in Turkish creates a deep conceptual limitation in medical practice, causing physicians to experience clinical and ethical blind spots while preventing them from fully grasping the patient's multidimensional reality. Aim: This study emphasizes the necessity of distinguishing between illness (subjective experience), disease (biological pathology), and sickness (social status/stigma), which are distinct concepts in medical anthropology. Materials and Methods: Designed within a qualitative research framework, this study examines communication problems and ethical issues arising from this terminological constraint through three selected works from Turkish literature, employing phenomenological analysis and close reading techniques. The research sample comprises Peyami Safa’s Dokuzuncu Hariciye Koğuşu (illness), Hasan Erbay’s story Lokman Ruhu (disease), and Ercan Kesal’s Peri Gazozu (sickness). These works were analysed using a narrative medicine framework, where key images, emotional states, and physician-patient dialogues were coded for thematic analysis. Findings: Findings reveal that in Dokuzuncu Hariciye Koğuşu, the patient’s existential suffering remains invisible to technical language; in Lokman Ruhu, the biomedical model becomes dysfunctional without biological data; and in Peri Gazozu, the physician witnesses social pathology but cannot document it due to bureaucratic roles. Conclusion: The biomedical model's data-oriented approach neglects the patient's experiential dimensions. To overcome the perceptual limits of “hastalık” in Turkish and escape the mechanical “body mechanic” perspective, it is essential to integrate narrative medicine curricula utilizing local literature as a laboratory into medical education to ensure a holistic practice.

Anahtar Kelimeler

• Narrative Medicine
• Medical Ethics
• Turkish Literature
• Medical Humanities

Kaynakça

1. 1. World Health Organization. Constitution of the World Health Organization. New York: World Health Organization; 1946.
2. 2. Kirmayer LJ, et al. Narrative medicine. In: Mezzich JE, et al., eds. Person Centered Medicine. Cham: Springer International Publishing; 2023. p.235-55.
3. 3. Wittgenstein L. Tractatus Logico-Philosophicus. 4. Baskı. Aruoba O, çev. İstanbul: Metis Yayıncılık; 2020.
4. 4. Kleinman A. The Illness Narratives: Suffering, Healing, and the Human Condition. New York: Basic Books; 1989.
5. 5. Sacks O. Karısını Şapka Sanan Adam. Düz O, çev. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları; 2020.
6. 6. Charon R. Narrative Medicine: Honoring the Stories of Illness. New York: Oxford University Press; 2006.
7. 7. Kokanović R, Flore J. Subjectivity and illness narratives. Subjectivity 2017;10(4):329-39. doi:10.1057/s41286-017-0038-x
8. 8. Safa P. Dokuzuncu Hariciye Koğuşu. İstanbul: Ötüken Neşriyat; 2000.

9. 9. Britten FI. Bedensel sorunlar çerçevesinde karşılaştırmalı bir inceleme: Dokuzuncu Hariciye Koğuşu ve İnsanın Esareti (Of Human Bondage). Söylem Filol Derg 2021;6(1):27-36. doi:10.29110/soylemdergi.867319
10. 10. Erbay H. Tıptan Öte. 1. Baskı. Ankara: Serencam Yayınevi; 2019. p.1-144.
11. 11. Kirmayer LJ. Broken narratives: Clinical encounters and the poetics of illness experience. In: Mattingly C, Garro L, eds. Narrative and the Cultural Construction of Illness and Healing. Berkeley: University of California Press; 2000. p.153-80.
12. 12. Neilson S. Contrasting epistemologies: Biomedicine, narrative medicine and indigenous story medicine. J Eval Clin Pract 2024;30(5):741-8. doi:10.1111/jep.13914
13. 13. Serbest K. Hastalığın kültürel inşası bağlamında Uygurlarda hastalık anlatıları. Söylem Filol Derg 2024;9(2):885-97. doi:10.29110/soylemdergi.1518169
14. 14. Frank AW. From sick role to practices of health and illness. Med Educ 2013;47(1):18-25. doi:10.1111/j.1365-2923.2012.04298.x
15. 15. Kesal E. Peri Gazozu. İstanbul: İletişim Yayınları; 2017.
16. 16. Huang CD, et al. The influence of narrative medicine on medical students' readiness for holistic care practice: A realist synthesis. Med Educ. 2026;60(3):230-46. doi:10.1111/medu.70024
17. 17. Ricci RT. Narrative medicine as a curricular activity: experiences and hopes. Int J Educ Health 2025;9:e6338. doi:10.17267/2594-7907ijeh.2025.e6338
18. 18. Johna S, Rahman S. Humanity before science: Narrative medicine, clinical practice, and medical education. Perm J 2011;15(4):92-4. doi:10.7812/TPP/11-111
19. 19. Childress MD. From doctors' stories to doctors' stories, and back again. AMA J Ethics 2017;19(6):617-28. doi:10.1001/journalofethics.2017.19.3.nlit1-1703
20. 20. İmşir Ş. Tıp edebiyatın neresinde? Edebiyat tıbbın neresinde? Monograf 2022;16:9-15.
21. 21. Qian J, et al. The impact of a narrative medicine program on obstetrics and gynecology residents' empathy ability. BMC Med Educ. 2024;24(1):105. doi:10.1186/s12909-024-06502-y
22. 22. Zeme M, et al. Perceptions of an inter-residency narrative medicine curriculum. J Grad Med Educ. 2025;17(4):511-4. doi:10.4300/JGME-D-24-00791.1
23. 23. Açıkgöz O, ve ark. Tıp fakültesi öğrencilerinin “Bilim, Sanat ve Tıp” başlığı altında anlatılan dersler hakkındaki görüşleri. Lokman Hekim Dergisi 2025;15(3):1030-39. doi:10.31020/mutftd.1682981
24. 24. Erbay H. Narrative medicine in ethics education: from theory to practice. J Med Ethics Hist Med 2025;18:9. doi:10.18502/jmehm.v18i9.19658
25. 25. Paik YG, Sung J. Learning about social suffering through illness narrative: possibilities and challenges. BMC Med Educ 2025;25(1):45. doi:10.1186/s12909-025-07569-x
26. 26. Dutta R. The limitations of narrative medicine. Theor Med Bioeth 2025;46(3):247-64. doi:10.1007/s11017-025-09713-6
27. 27. Yeşilyurt Ş. Hekim edebiyatçılar ve hekim adaylarının edebiyata ilişkin metaforik algıları. Folkloredebiyat 2022;28(112):997-1020. doi: 10.22559/folklor.2254