Merkezden Taşraya Sağlık Yönetimi: Osmanlı Devleti’nde Sıhhiye Müdürleri (1913–1920)

Öz

Amaç: Bu çalışmanın amacı, 1913 yılında teşkil edilen Sıhhiye Müdüriyet-i Umûmiyesi’ne bağlı olarak vilayetlerde görev yapan sıhhiye müdürlerinin Osmanlı taşra sağlık yönetimindeki rolünü, yetki alanlarını ve idarî işleyişini incelemektir. Çalışma, sıhhiye müdürlerinin merkez-taşra ilişkileri bağlamında üstlendikleri fonksiyonları, salgın hastalıklarla mücadeledeki konumlarını ve taşra sağlık teşkilatının kurumsal dönüşümündeki yerlerini ortaya koymayı hedeflemektedir. Yöntem: Çalışmada nitel araştırma yöntemi kullanılmıştır. Veri kaynağını Osmanlı Arşivi’nde bulunan tayin ve azil belgeleri, maaş kayıtları ve teftiş raporları ile 1913-1920 dönemine ait talimatnameler, nizamnameler ve ilgili literatür oluşturmaktadır. Söz konusu kaynaklar birlikte değerlendirilerek analiz edilmiştir. Bulgular: Araştırma bulguları, sıhhiye müdürlerinin vilayetlerde merkezî idarenin temsilcisi olarak görev yaptığını ve halk sağlığı hizmetlerinin planlanması, denetlenmesi ve yürütülmesinde belirleyici bir rol üstlendiğini göstermektedir. Bununla birlikte özellikle salgın hastalık dönemlerinde taşra teşkilatında sıhhiye müdürlerinden kaynaklanan idarî aksaklıklar ortaya çıkmıştır. Bu durum, alınması gereken tedbirlerin gecikmesine yol açmış ve yerel halkın tepkilerine neden olmuştur Sonuç: Sonuç olarak sıhhiye müdürleri, Osmanlı Devleti’nin son döneminde taşra sağlık yönetiminin merkezîleşmesini sağlayan temel idarî aktörler arasında yer almıştır. Bu kurumsal yapı, idarî süreklilik arz ederek Cumhuriyet döneminde teşkil edilen taşra sağlık teşkilatlanmasına da temel teşkil etmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Osmanlı Devleti
• Sıhhiye Müdürlükleri
• Taşra Sağlık Yönetimi
• Halk Sağlığı

From the Center to the Provinces: Health Administration in the Ottoman Empire Health Directors (1913–1920)

Öz

Aim: This study aims to examine the roles, spheres of authority, and administrative functioning of provincial health directors who served in the provinces under the General Directorate of Public Health, established in 1913, within the framework of Ottoman provincial health administration. It further seeks to reveal the functions undertaken by these officials in the context of center–periphery relations, their position in combating epidemic diseases, and their role in the institutional transformation of the provincial health organization. Method: This study employs a qualitative research methodology. The data sources consist of appointment and dismissal records, salary registers, and inspection reports preserved in the Ottoman Archives, as well as regulations, directives, and relevant literature pertaining to the 1913-1920 period. These sources have been analyzed through a combined and comparative approach. Findings: The findings demonstrate that provincial health directors functioned as representatives of the central administration in the provinces and played a decisive role in the planning, supervision, and implementation of public health services. However, particularly during periods of epidemic outbreaks, administrative shortcomings attributable to these officials became evident within the provincial organization. This situation led to delays in the implementation of necessary measures and provoked reactions among the local population. Conclusion: In conclusion, provincial health directors emerged as key administrative actors in the centralization of provincial health governance in the late Ottoman period. This institutional structure ensured administrative continuity and laid the foundation for the provincial health organization established in the Republican era.

Anahtar Kelimeler

• Ottoman Empire
• Provincial Health Directorates
• Provincial Health Administration
• Public Health

Kaynakça

1. 1. Sarıyıldız, G. Karantina Meclisi’nin Kuruluşu ve Faaliyetleri. Belleten. 1994;58(222): 329-376. https://doi.org/10.37879/belleten.1994.329
2. 2. Yıldırım, N. Sağlık Hizmetleri”, İstanbul: Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi, C. VI, 1994;401-402.
3. 3. Ergin, O. N. Mecelle-i Umûr-ı Belediye. C. 6, İstanbul: İstanbul Büyükşehir Belediyesi Yayınları, 1995.
4. 4. Nevsal-i Afiyet: Salname-i Tıbbi, Def’a 1, İstanbul: Âlem Matbaası-Ahmed İhsan ve Şürekâsı, 1315/1899.
5. 5. Erdoğdu, A. T. Dahiliye Nezareti Teşkilatı Tarihi (1836-1922) (doktora tezi). Ankara: Hacettepe Üniversitesi; 2005.
6. 6. Başustaoğlu, A. Bir Nefes Sıhhat, Tevfik Sağlam’ım Yaşamı, İstanbul: İş Bankası Kültür Yayınları, 2016.
7. 7. Altıntaş, A. Osmanlı İmparatorluğu’nda Hekimbaşılık Müessesinin Yetkilerini Üzerine Alan Meclis: Meclis-i Umûr-ı Tıbbiye, Türk Dünyası Araştırmaları, 1996;(10): 203-218.
8. 8. Yıldırım, N. Osmanlı Eczacılığının Gelişme Sürecinde İlaç Hazırlayıp Satan Esnaf ve Sağlıkçılar. Osmanlı Bilimi Araştırmaları, 2010; 11(1): 273-283. https://izlik.org/JA58UW28AC.

9. 9. Bingöl, S. Tanzimat İlkeleri Işığında Osmanlı da Adli Tababete Dair Notlar. Tarih Araştırmaları, 2007;(42):37-65. https://doi.org/10.1501/Tarar_0000000331.
10. 10. Köç, A. XIX. Yüzyıl Sonlarında Anadolu’da Koruyucu Sağlık Hizmetlerinin Temsilcileri Olarak Belediye Tabipleri. Osmanlı Medeniyeti Araştırmaları Dergisi, 2023;(18):213-228. https://doi.org/10.21021/osmed.1322527.
11. 11. Ahmet N, Arif H.K, Aysel Ç. Osmanlı’da Taltif Edilen Memleket Tabipleri (1867-1894). Lokman Hekim Dergisi, 2025;15(1):140-149. https://doi.org/10.31020/mutftd.1545581.
12. 12. Güneş, M. 20. Yüzyıl Başlarında Osmanlı Devleti’nde Frengi ile Mücadelede Etkili Bir Yöntem: Seyyar Tabiplik. History Studies, Ekim 2021;13(59):1675-1692. https://doi.org/10.9737/hist.2021.1039.
13. 13.Çil, H. Osmanlı Sıhhiye Teşkilatı (1838-1920). Konya: Çizgi Kitabevi Yayınları, 2025.
14. 14.Bedi N. Ş. Sağlık ve Sosyal Yardım Bakanlığı Tarihçesi ve 1 Ocak 1306 (1890)da Osmanlı İmparatorluğunda Çalışan Resmî Sağlık Personeli, Sağlık Dergisi, XV(1), Ocak 1951’den ayrı baskı.
15. 15.Yıldırım, N. Hekim Kimliği ile Abdülhak Adanan Adıvar ve Tıp Tarihi ve Deontoloji Müderrisliği. Osmanlı Bilimi Araştırmaları 2006;VII(2): 56-86. https://izlik.org/JA97FM38YN.
16. 16. Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı, Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA.) Dahiliye İdare (DH. İD.) 46/81, 22 Mayıs 1913.
17. 17. BOA. DH. İD. 46/81, 22 Mayıs 1913.
18. 18. BOA. DH. İD. 46/81, 22 Nisan 1913.
19. 19. BOA. Maarif Nezareti Tedrisât-ı İbtidâiye Kalemi (MF. İBT.) 473/76, 24 Aralık 1913.
20. 20. Vilâyât-ı Sıhhiye Müdürleri ve Elviye-i Müstakile Merkez Tabipleri Vezâifi Hakkında Talimatnâme, Matbaa-i Hayriye ve Şürekası, Dersaadet 1339/1920.
21. 21. BOA. Dahiliye Nezareti Hukuk Müşavirliği Belgeleri (DH. HMŞ.) 25/14, 27 Mart 1913.
22. 22. BOA. DH. HMŞ. 4/1. 25.11.1336/01 Eylül 1918.
23. 23. BOA. Dahiliye Nezareti Şifre Kalemi Belgeleri (DH. ŞFR.) 453/47, 11 Eylül 1912.
24. 24. BOA. DH. ŞFR. 504/23, 04 Ekim 1912.
25. 25. BOA. BEO. 4576/343190, 1 Haziran 1919.
26. 26. BOA. DH. ŞFR. 612/76, 28 Ekim 1916.
27. 27. BOA. İrade Dosya Usulü (İ. DUİT.) 60/18, 10.09.1918; BOA. BEO. 4443/333218, 7 Aralık 1916.
28. 28. BOA. İ. DUİT. 114/20. 02 Eylül 1916.
29. 29. BOA. İ. DUİT. 114/44. 01 Mayıs 1917.
30. 30. BOA. Dahiliye Nezareti Emniyet-i Umûmiyesi Kalemi Evrakı (DH.İ.UM. EK.) 32/24, 08 Mayıs 1917.
31. 31. BOA. DH. HMŞ. 25/14, 27 Mart 1913.
32. 32.Öner, E. İstanbul Şehremaneti’nin (Belediyesi) Kuruluşu ve 1917 Yılı Bütçesi, Maliye Strateji Geliştirme Başkanlığı. Ümit Ofset Matbaacılık, Ankara 2008.
33. 33. BOA. İ. DUİT. 60/56, 28 Haziran 1919.
34. 34. BOA. DH. ŞFR. 655/32, 12 Kasım 1917.
35. 35. BOA. Şûrâ-yı Devlet (ŞD.) 54/2, 22 Kasım 1920.
36. 36. BOA. ŞD. 480/12, 08 Mayıs 1916.
37. 37. Gümüşçü, O. Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Geçiş ve Cumhuriyetin İlk Yıllarında Türkiye Halk Sağlığı. Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, 2003;(19):125-146. https://izlik.org/JA62ST37LH.