Osmanlı İmparatorluğu’nda Aşı Şahadetnameleri

Öz

Amaç: Bu çalışma bulaşıcı hastalıklara karşı aşılanan kişilere verilen aşı şahadetnamesi ve buna bağlı olarak devletin halk sağlığı konusunda yürüttüğü faaliyetler ele alınmaktadır. Bunun yanında aşılama faaliyetlerine karşı çıkan kişilere karşı uygulanan yaptırımlar ve cezaların aşılama ve halk sağlığına olan etkisi tartışılacaktır. Yöntem: Aşı şahadetnamelerine dair Osmanlı İmparatorluğu’nun XIX. yüzyılda bürokratik yazışmalarını ihtiva eden Cumhurbaşkanlığı Osmanlı Arşivi’nde yer alan belgeler, çalışmanın ana kaynak grubunu oluşturmaktadır. Dönemin risaleleri, nizamnameleri, süreli yayınları gibi birincil kaynaklar da çalışma için değerlendirilmiştir. Bulgular: Aşı şahadetnameleri, devletin aşılama politikasının bir tamamlayıcısı ve bir açıdan takip mekanizması olduğu anlaşılmaktadır. Aşılamanın mecburi hale getirilmesi ve bu kurala uymayan kişilere karşı yaptırımların hukuki zeminini oluşturan nizamamelerde de sık sık aşı şahadetnamelerinden bahsedilmiştir. Böylece aşı şahadetnameleri, devletin zorunlu aşılama politikasının hukuki adımları için de birer kanıt hüviyeti taşımaktadır. Sonuç: Aşı şahadetnameleri ile devlet, XIX. yüzyılda üzerinde önemle durduğu halk sağlığı politikalarını daha yakından takip edebilmiş ve aşılama çalışmalarına merkezi bir özellik kazandırmıştır. Aşılama faaliyetlerinin takibatını sağladığı aşı şahadetnameler ile başta çiçek hastalığı olmak üzere birçok bulaşıcı hastalıkla mücadele etme noktasında önemli adımlar atmıştır. Bunun yanında aldığı tedbirler sayesinde bu uygulamanın Osmanlı İmparatorluğu genelinde yaygınlaşmasını sağlamıştır.

Anahtar Kelimeler

• Halk Sağlığı
• Osmanlı İmparatorluğu
• Aşı
• Çiçek Hastalığı
• Şahadetname

Vaccination Certificates in the Ottoman Empire

Öz

Aim: This study examines the vaccination certificates issued to individuals vaccinated against infectious diseases in the Ottoman Empire and the related public health activities of the state. Furthermore, the impact of sanctions and penalties imposed on those who opposed vaccination efforts on vaccination and public health will be discussed. Method: Archival documents from the Ottoman Archives of the Presidency, including bureaucratic correspondence of the Ottoman Empire in the nineteenth century regarding vaccination certificates, constitute the main source group for this study. Primary sources such as treatises, regulations, and periodicals of the period have also been utilized for this study. Findings: Vaccination certificates appear to have functioned as a complement to the state's vaccination policy and, in a certain sense, as a mechanism of supervision. They were frequently mentioned in the regulations that established the legal basis for compulsory vaccination and for the imposition of sanctions on those who failed to comply with this requirement. Thus, vaccination certificates also served as evidence for the legal implementation of the state's mandatory vaccination policy. Conclusion: With vaccination certificates, the state was able to more closely monitor its public health policies, which it prioritized in the nineteenth century, and institutionalized vaccination efforts in a more centralized manner. Through these certificates, which enabled the systematic monitoring of vaccination activities, the state took important steps in combating many infectious diseases, especially smallpox. Furthermore, thanks to the measures it took, it ensured the widespread adoption of this practice throughout the Ottoman Empire.

Anahtar Kelimeler

• Public Health
• Ottoman Empire
• Vaccine
• Smallpox
• Certificate

Kaynakça

1. 1. Abdülaziz Bey, Osmanlı âdet, merasim ve tabirleri. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları; 2002. p.354.
2. 2. Börekçi G. Smallpox in the harem: Communicable diseases and the Ottoman fear of dynastic extinction during the early sultanate of Ahmed I (R. 1603-17). In: Plague and Contagion in the Islamic Mediterranea. Varlık, N, editor. Amsterdam: Amsterdam University Press; 2017. pp. 135-152.
3. 3. Ünver S. Türkiye’de çiçek aşısı ve tarihi. İstanbul: İstanbul Üni. Tıb Tarihi Enstitüsü; 1948. p.6. Kitta A. Vaccinations and public concern in history: Legend, rumor, and risk perception. London: Routledge; 2012. p:32.
4. 4. Montagu L. Türkiye mektupları 1717–1718. İstanbul: Tercüman 1001 Temel Eser; 1973. pp:65-67.
5. 5. Telkih Bakarı Risalesi, I.Ü. Library and Documentation Department of Rare Books Library (İstanbul Üniversitesi Nadir Eserler Kütüphanesi, nekty). No: 07127, gl.12a.
6. 6. Seth S. Difference and disease: Medicine, race, and the eighteenth-century British Empire. Cambridge: Cambridge University Press; 2018. p:66. Bollet AJ. Plagues and poxes: The impact of human history on epidemic disease. New York: Demos Medical Publishing; 2004. p:81. Rothstein WG. Public health and the risk factor: A history of an uneven medical revolution. Rochester: University of Rochester Press; 2003. p.15. Bynum W. The history of medicine: A very short introduction. Oxford: Oxford University Press; 2008. p.73.
7. 7. Hammarsten JF, Tattersall W, Hammarsten JE. Who discovered smallpox vaccination? Edward Jenner or Benjamin Jesty? Trans Am Clin Climatol Assoc 1979;90:44-55.
8. 8. Demirden SF, et. al. Dünden bugüne Türkiye’de aşılama ve aşı üretiminin tarihçesi. Turk Mikrobiyol Cemiy Derg 2022;52(4):247-264.

9. 9. Sıhhi Müze Atlası, p.43.
10. 10. Holmberg C, Blume S, Greenough P. The politics of vaccination: A global history. Manchester: Manchester University Press; 2017. p.3.
11. 11. Emraz-ı sâriyede muafiyet-i bedeniyye, aşı ve serumların suret-i tesiri. Servet-i Fünun 1321; 741. p.203.
12. 12. Rıfat Hüsameddin Paşa. Telkîhhâne-i şâhânenin 1320 ve 1321 senelerine mahsûs istatistik risalesi. İstanbul: Mekteb-i Tıbbiye-yi Şâhâne Matbaası; 1324. p.96.
13. 13. İstanbul’un 1331, 32, 33, 34, 35, 36, 37, 38 Senelerine Mahsus Sıhhî İstatistikdir. İstanbul: Nazır Matbaası, 1339, p.26.
14. 14. The Presidency of the Republic of Türkiye, Directorate of State Archives, Ottoman Archives (hereafter BOA), ŞD. 2775/36.
15. 15. Yıldırım N. Osmanlı Devleti’nde kolera aşısı. Mostar 2009;58: 48-51.
16. 16. VEKAM Library and Archive, Ankara Documents Collection, Inventory No: A126.
17. 17. BOA, ŞD. 2499/18.
18. 18. IBB Atatürk Library, Inventory: Bel. Mtf. 004397
19. 19. BOA. YB. 021/97/61
20. 20. BOA, MF. MKT. 852/16.
21. 21. BOA, DH. MKT. 913/2.
22. 22. BOA, MF. MKT. 852/16. BOA, MF. İBT. 153/19.
23. 23. Ünver S. Kızıl aşısı ve serumu. Tıp Dünyası 1931;2: 4. Hekimbaşı Behçet Mustafa Efendi. Çiçek aşısı risalesi, I.Ü. Library and Documentation Department of Rare Books Library (İstanbul Üniversitesi Nadir Eserler Kütüphanesi, nekty), 04295, gl.1b; BOA, ŞD. 2581/27, p.11 and 12.
24. 24. Düstur. Telkîh-i Cüderî Ameliyatına Mütedair Nizamnamenin Mevkii İcraya Vaz’ı Hakkında Talimat. Tertib:I, V.6. Ankara: Devlet Matbaası; 1939. pp.1563-1565.
25. 25. Kılıç R. et al. Osmanlı’da aşının tarihi: Aşı memurları ve aşı evleri. J Pediatr Inf 2023;17(4):273-289.
26. 26. Durbach N. Bodily matters: The anti-vaccination movement in England, 1853-1907. Durham: Duke University Press; 2005. p.7.
27. 27. BOA, ŞD. 2581/27, p.11 and 12.
28. 28. Osmanlı Serîriyât Mecmuası 1328;5: p.207.
29. 29. Hekimbaşı Behçet Mustafa Efendi. Çiçek aşısı risalesi, gl.1b.
30. 30. BOA, İ. MSM. 5/90, p.2 and 3.
31. 31. Düstur. Aşı Hakkında Nizamname. Tertib:I, V.5, pp.273-274.
32. 32. BOA, İ. ŞD. 76/4462.
33. 33. Düstur. Aşı Hakkında Talimat-ı Mahsusa. Tertib:I, V.5, p.310.
34. 34. BOA. İ. ŞD. 76/4462
35. 35. Düstur. Aşı Nizamnamesi. Tertib:I, V. 6. Ankara: Devlet Matbaası; 1939. pp.1486-1489. BOA, ŞD. 851/13. BOA, DH. MKT. 440/35.
36. 36. 1593 Sayılı Umumi Hıfzıssıhha Kanunu, Arts. 88-91.
37. 37. BOA, Babıali Evrak Odası (BEOAYN.d.) 1047, p.4-5 (25 February 1284).
38. 38. Yıldırım N. Türkiye’de çiçek aşısı üretimi, 1840-1980. Turk Hij Den Biyol Derg 2023;80(3):387-406
39. 39. Altunsoy B. İstanbul’da halk sağlığı politikaları (1855-1914). Bursa: Bursa Uludağ University, Institute of Social Sciences, Doctoral Thesis; 2025. p.348.
40. 40. BOA, DH. MKT. 2671/16.
41. 41. BOA, ŞD. 2775/36. BOA, DH. MKT. 2671/16.
42. 42. T.C. Sıhhat ve İçtimai Muavenet Vekâleti Merkez Hıfzıssıhha Müessesesi. Serumlar, Aşılar. p.38.
43. 43. Yıldırım N. İstanbul’un sağlık tarihi. İstanbul: İstanbul University Press; 2010.
44. 44. BOA, DH. MKT. 48/19.