Ortaçağ ve Modern Tıp Arasında Bir Köprü İbnü’n-Nefîs Risâletü’l-A’zâ Eseri Üzerine Analitik Bir İnceleme

Öz

Amaç: Bu çalışma, XIII. yüzyılın önde gelen İslam hekimlerinden İbnü’n-Nefîs Risâletü’l-A’zâ adlı eserini tarihsel, tıbbi ve bilimsel bağlamda incelemeyi ve bu eserin ortaçağ İslam tıbbı ile modern biyomedikal bilimler arasındaki yerini ortaya koymayı amaçlamaktadır. Yöntem: Araştırmada nitel bir yaklaşım benimsenmiş; metin analizi, karşılaştırmalı tarihsel inceleme ve modern biyomedikal değerlendirme yöntemleri birlikte kullanılmıştır. Risâletü’l-A‘zâ’nın özgün metni incelenmiş, eserde yer alan anatomik ve fizyolojik bilgiler hem klasik İslam tıbbı literatürü hem de güncel tıp bilgileri ile karşılaştırılmıştır. Bulgular: Çalışma bulguları, İbnü’n-Nefîs’in özellikle pulmoner dolaşıma ilişkin açıklamalarının dönemine göre ileri düzeyde ve ampirik gözleme dayalı olduğunu göstermektedir. Ayrıca eserde organ fonksiyonlarının bütüncül bir yaklaşımla ele alındığı ve bu yaklaşımın modern sistemik ve bütüncül tıp anlayışı ile önemli ölçüde örtüştüğü belirlenmiştir. İbnü’n-Nefîs’in, Galen ve İbn Sînâ gibi önceki otoriteleri eleştirel biçimde değerlendirerek özgün katkılar sunduğu tespit edilmiştir. Sonuç: Risâletü’l-A‘zâ, hem ortaçağ İslam tıbbının gelişimini anlamak hem de modern tıbbın tarihsel kökenlerini değerlendirmek açısından önemli bir kaynak niteliğindedir. İbnü’n-Nefîs’in ampirik gözleme dayalı yaklaşımı ve sistematik düşünce biçimi, modern bilimsel yöntemin erken örneklerinden biri olarak değerlendirilebilir. Bu yönüyle eser, tıp tarihi ve çağdaş biyomedikal bilimler açısından güncelliğini korumaktadır.

Anahtar Kelimeler

• İbn el-Nafis
• İslam tıbbı
• pulmoner dolaşım
• karşılaştırmalı anatomi
• tıp tarihi

Destekleyen Kurum

Yazarlar, bu makalenin hazırlanması sırasında herhangi bir fon, hibe veya başka bir destek almadıklarını beyan ederler.

Etik Beyan

Bu çalışma, Helsinki Bildirgesi ilkeleri doğrultusunda gerçekleştirilmiştir. Bu çalışma için etik kurul onayı gerekmemektedir.

Bridging Medieval and Modern Medicine: An Analytical Study of Ibn al-Nafis’s Risâlât al-A‘Ḍā

Öz

Objective: This study aims to analyze Risâlât al-A‘ḍā by Ibn al-Nafis, one of the prominent physicians of the 13th-century Islamic world, within its historical, medical, and scientific context, and to evaluate its position between medieval Islamic medicine and modern biomedical sciences. Methods: A qualitative approach was adopted, integrating textual analysis, comparative historical research, and modern biomedical evaluation. The original text of Risâlât al-A‘ḍā was examined, and its anatomical and physiological descriptions were compared with both classical Islamic medical literature and contemporary medical knowledge. Results: The findings demonstrate that Ibn al-Nafis developed an advanced understanding of pulmonary circulation based on empirical observation, which was highly innovative for his time. The treatise presents a holistic perspective on organ functions, reflecting an integrative approach that aligns with modern systemic and holistic medicine. Furthermore, Ibn al-Nafis critically evaluated earlier authorities such as Galen and Avicenna, contributing original insights to medical science. Conclusion: Risâlât al-A‘ḍā is a significant work for understanding both the development of medieval Islamic medicine and the historical foundations of modern medical science. Ibn al-Nafis’s empirical and systematic approach can be considered an early precursor of modern scientific methodology. The work continues to hold relevance in both the history of medicine and contemporary biomedical discourse.

Anahtar Kelimeler

• Ibn al-Nafis
• Islamic medicine
• pulmonary circulation
• comparative anatomy
• history of medicine

Destekleyen Kurum

The authors declare that no funds, grants, or other support were received during the preparation of this manuscript.

Etik Beyan

This study was performed in line with the principles of the Declaration of Helsinki. This study does not require an ethical approval.

Kaynakça

1. 1. Budak D. İlk çağlardan günümüze hekimliğin gelişimi. J Med Sci. 2021;2(2):6-10. https://doi.org/10.46629/JMS.2021.36
2. 2. Demirci M. Beytül Hikme. İstanbul: İnsan Yayınları; 1996.
3. 3. Bouamrane C. Ortaçağ İslam dünyasında bilim ve gelişmesi. İSTEM Derg. 2009;7(14):384-5.
4. 4. İbn al Nafis, Risâlât al'Aza, (al Fahras rakama: 209), Maktabat al Şiiyati, 673/ 1274.
5. 5. Berekat MM. İbnü’n-Nefîs [Internet]. [cited 2023 Oct 21]. Available from: https://www.kotobarabia.com
6. 6. Nasr SH. İslam ve bilim. İstanbul: İnsan Yayınları; 2006.
7. 7. el-Hamârine N. İslam medeniyetinde tıp tarihine dair yeni bir yorum. İÜ Şarkiyat Mecm. 2012; 20:155.
8. 8. Schimmel A. Doğu Batı yakınlaşmaları. İstanbul: Avesta Yayınları; 2010.

9. 9. Sezgin F. İslam’da bilim ve teknik. İstanbul: TÜBA Yayınları; 2015.
10. 10. Güneş S. İslam bilimini kurumsallaştıran bir akademi. Kadim Akademi SBD. 2022;6(2):167-81. https://doi.org/10.55805/kadimsbd.1181209
11. 11. Şimşek V. İslam medeniyetinin temelleri ve tarihi gelişim süreci. Karadeniz Ulus Bilim Derg. 2020; 45:280-90. https://doi.org/10.17498/kdeniz.674435
12. 12. Kahya, Esin. “İbnü’n-Nefîs”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 21/173-176. İstanbul: TDV Yayınları, 2000.
13. 13. İbnü’n-Nefîs. Risâletü’l-A‘zâ’. Zeydân Y, editör. Kahire: Nahdet el-Mısr; 2008.
14. 14. Bakar O. İslam bilim tarihi ve felsefesi. İstanbul: İnsan Yayınları; 2016.
15. 15. Ghaliongui P. Arapların öncüleri İbnü’n-Nefîs. Kahire; 2003.
16. 16. Mason SF. Bilimler tarihi. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları; 2019.
17. 17. Opitz D. Kur’an’da tababet. Ankara: Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Yayınları; 1971.
18. 18. Bayat AH. Tıp tarihi. İstanbul: Zeytinburnu Belediyesi Yayınları; 2016.
19. 19. Bakkal S. İslam tarihinde tıbbın gelişmesi ve Silvan’da tıp. Harran Üniv İlahiyat Fak Derg. 2013;18(30):9-43.
20. 20. Unat Y. Ortaçağ İslam dünyasında bilim ve batıya etkileri. İstanbul: Divan Yayınları; 2019.
21. 21. Savaş HB. Tıbbi biyokimya laboratuvarı. Ankara: Akademisyen Kitabevi; 2019.
22. 22. Derviş M. İbn Sînâ felsefesinde mizaç nefs ve psikofizyoloji [master’s thesis]. Mardin: Mardin Artuklu Üniversitesi; 2022.
23. 23. Acıduman A. Ortaçağ İslam dünyasında bilimsel tıp [Internet]. [cited 2022 Mar 31]. Available from: https://acikders.ankara.edu.tr
24. 24. Ronan CA. Bilim tarihi. Ankara: TÜBİTAK Yayınları; 2003.
25. 25. Abdel-Halim R. Contributions of Ibn Al-Nafis. Saudi Med J. 2008;29(1):13-22.
26. 26. Rahman F. İslam geleneğinde sağlık ve tıp. Ankara: Ankara Okulu Yayınları; 2016.
27. 27. Shefer-Mossensohn M. Osmanlı’da bilim: Kültürel yaratı ve bilgi alışverişi. Oğuz K, çevirmen. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları; 2019.
28. 28. el-Ömerî. Mesalik el-Ebsar fi Memalik el-Emsar. Kahire; 1348.
29. 29. Turgut AK. İbnü’n-Nefîs ve Fâdıl b. Nâtık adlı eseri. Sakarya Üniv İlahiyat Fak Derg. 2011;13(24):121-42.
30. 30. Israa HF, Ifaf AA. Ehl-i zimmet ve ishâmetehum el-tıbbiyye. Mecelle Külliyye Terbiye. 2019; 43:2211-32.
31. 31. Göksu M. İslam filozoflarının tıp bilimine katkıları [master’s thesis]. Elazığ: Fırat Üniversitesi; 2008.
32. 32. Gürler HB, Sünbül İ, Coşkun İ. Doğu Batı medeniyetinin etkileşim alanları. Ulus Sos Beş Bilim Derg. 2019;2(1):20-30.
33. 33. West JB. Ibn al-Nafis and the pulmonary circulation. J Appl Physiol. 2008;105(6):1877-80. https://doi.org/10.1152/japplphysiol.91171.2008
34. 34. Masic I. On the occasion of 800th anniversary of Ibn al-Nafis. Med Arh. 2010;64(5):309-13. https://doi.org/10.5455/medarh.2010.64.309-313
35. 35. Fancy N. Verification and utility in Arabic commentaries. J Hist Med Allied Sci. 2020;75:361-456. https://doi.org/10.1093/jhmas/jraa038
36. 36. Amr S, Tbakhi A. Ibn Al-Nafis discoverer of the pulmonary circulation. Ann Saudi Med. 2007;27:385-7. https://doi.org/10.5144/0256-4947.2007.385
37. 37. Ebu Huwaishil MA. El-ahval el-sıhhıyye [master’s thesis]. Gazze: el-Camiatu el-İslamiyye; 2012.
38. 38. Biçer İ, Balçık PY. Geleneksel ve Tamamlayici Tip: Türkiye ve Seçilen Ülkelerinin İncelenmesi. Hacettepe Sağlık İdaresi Derg. 2019;22(1):245-57.