Uçucu Yağların Dikkat ve Konsantrasyon Üzerindeki Etkileri: Aromaterapi Literatürüne Dayalı Bir Derleme

Öz

Giriş: Uçucu yağlar, yoğun aromatik bileşenler içeren bitkisel kökenli uçucu sekonder metabolitlerin kompleks karışımlarıdır. Koku uyarımı ve bilişsel işlevler üzerine yapılan çalışmalar, bu bileşiklerin gevşeme, duygu durum, uyanıklık, dikkat ve bellek gibi süreçleri etkileyebileceğini düşündürmektedir. Amaç: Bu derlemenin amacı, uçucu yağların dikkat ve konsantrasyon üzerindeki olası etkilerini aromaterapi literatürü çerçevesinde değerlendirmek ve mevcut kanıtların metodolojik sınırlılıklarını ortaya koymaktır. Yöntem: PubMed/MEDLINE, Scopus, Web of Science ve TR Dizin veri tabanlarında 2025 yılına kadar yayımlanmış çalışmalar; uçucu yağ/aromaterapi ile dikkat, konsantrasyon, uyanıklık, vijilans ve bellek kavramlarına ilişkin terim kombinasyonları kullanılarak yapılandırılmış biçimde taranmıştır. Nesnel bilişsel sonuç ölçütü içeren insan çalışmaları bilişsel alanlara göre tematik olarak sentezlenmiştir. Bulgular: Kanıtlar uyanıklık ve uyarılmışlık, seçici dikkat ve bilgi işleme hızı, sürdürülen dikkat ve zihinsel yorgunluk ile bellek–dikkat ara yüzü olmak üzere dört bilişsel alan altında değerlendirilmiştir. Nane ve biberiye kokuları daha çok uyanıklık artışı ve belleğin bazı bileşenleriyle ilişkilendirilmiş; ancak bir parametredeki kazanımın zaman zaman yanıt süresinde yavaşlamayla birlikte görüldüğü bildirilmiştir. Lavanta, uyarıcı bir etkiden çok uzun süreli görevlerde performans düşüşünü sınırlayan düzenleyici bir profil göstermiştir. Çoğunlukla oral yolla çalışılan adaçayı (Salvia) türleri, olası kolinerjik mekanizmalar aracılığıyla bellek ve dikkat süreçleriyle ilişkilendirilmiştir. Tüm alanlarda etkiler kemotip, doz, maruziyet süresi, uygulama yolu, kokunun hoşa gitme düzeyi ve beklenti etkisi tarafından biçimlendirilmiştir. Sonuç: Uçucu yağlar dikkat ve konsantrasyonu artırmaya yönelik bağımsız terapötik ajanlar olarak değil, uygun koşullarda bilişsel performansı destekleyebilecek tamamlayıcı çevresel koku uyaranları olarak değerlendirilmelidir.

Anahtar Kelimeler

• uçucu yağlar
• aromaterapi
• dikkat
• konsantrasyon
• hafıza

Potential Effects of Essential Oils on Attention and Concentration: A Literature-Based Review of Aromatherapy

Öz

Introduction: Essential oils are complex mixtures of volatile plant secondary metabolites containing concentrated aromatic constituents. Experimental research on olfactory stimulation and cognition suggests that these compounds may modulate relaxation, mood, alertness, attention, and memory. Aim: This review aimed to evaluate the potential effects of essential oils on attention and concentration and to summarize the methodological limitations of the current aromatherapy literature. Method: A structured literature search was conducted in PubMed/MEDLINE, Scopus, Web of Science, and TR Dizin for studies published up to 2025 using combinations of terms related to essential oils or aromatherapy and attention, concentration, alertness, vigilance, and memory. Human studies with objective cognitive outcomes were synthesized thematically according to cognitive domains. Findings: Evidence was organized under four domains: alertness and arousal, selective attention and processing speed, sustained attention and mental fatigue, and the memory–attention interface. Peppermint and rosemary aromas were more commonly associated with increased alertness and aspects of memory performance, although gains in one parameter were sometimes accompanied by slower responses. Lavender appeared to attenuate performance decline during prolonged tasks rather than acting as a stimulant. Sage (Salvia) species, studied mostly through oral administration, have been linked to memory and attention through putative cholinergic mechanisms. Across domains, effects were moderated by chemotype, dose, exposure duration, route of administration, odor hedonics, and expectancy. Conclusion: Essential oils should not be considered stand-alone therapeutic agents for improving attention and concentration. Rather, they may be regarded as adjunctive environmental olfactory stimuli that could support cognitive performance under appropriate conditions.

Anahtar Kelimeler

• aromatherapy
• attention
• concentration
• essential oils
• memory

Kaynakça

1. 1. Başer KHC, Buchbauer G, editors. Handbook of Essential Oils: Science, Technology, and Applications. 3rd ed. Boca Raton: CRC Press; 2020.
2. 2. Ilmberger J, et al. The influence of essential oils on human attention. I: Alertness. Chem Senses 2001;26(3):239-245. doi:10.1093/chemse/26.3.239
3. 3. Heuberger E, Ilmberger J. The influence of essential oils on human vigilance. Nat Prod Commun 2010;5(9):1441-1446. doi:10.1177/1934578X1000500919
4. 4. Moss M, et al. Modulation of cognitive performance and mood by aromas of peppermint and ylang-ylang. Int J Neurosci. 2008;118(1):59-77. doi:10.1080/00207450601042094
5. 5. Moss M, et al. Aromas of rosemary and lavender essential oils differentially affect cognition and mood in healthy adults. Int J Neurosci 2003;113(1):15-38. doi:10.1080/00207450390161903
6. 6. Tildesley NTJ, et al. Positive modulation of mood and cognitive performance following administration of acute doses of Salvia lavandulaefolia essential oil to healthy young volunteers. Physiol Behav 2005;83(5):699-709. doi:10.1016/j.physbeh.2004.09.010
7. 7. Liu J, et al. Behavioral and neural changes induced by a blended essential oil on human selective attention. Behav Neurol 2019;2019:5842132. doi:10.1155/2019/5842132
8. 8. Ludvigson HW, Rottman TR. Effects of ambient odors of lavender and cloves on cognition, memory, affect and mood. Chem Senses 1989;14(4):525-536. doi:10.1093/chemse/14.4.525

9. 9. Nishi R, et al. Heterogeneity in the study of peppermint in aromatherapy on cognition and attention: A critical scoping review. Complement Med Res 2025;32(3):224-232. doi:10.1159/000543974
10. 10. Shimizu K, et al. Essential oil of lavender inhibited the decreased attention during a long-term task in humans. Biosci Biotechnol Biochem 2008;72(7):1944-1947. doi:10.1271/bbb.70835
11. 11. Malloggi E, et al. Lavender aromatherapy: A systematic review from essential oil quality and administration methods to cognitive enhancing effects. Appl Psychol Health Well Being 2022;14(2):663-690. doi:10.1111/aphw.12310
12. 12. Scholey AB, et al. An extract of Salvia (sage) with anticholinesterase properties improves memory and attention in healthy older volunteers. Psychopharmacology (Berl) 2008;198(1):127-139. doi:10.1007/s00213-008-1101-3
13. 13. Ambrosch S, et al. Effects of 1,8-cineole and (−)-linalool on functional brain activation in a working memory task. Flavour Fragr J 2018;33(3):235-244. doi:10.1002/ffj.3436
14. 14. Rodionova EI, Minor AV. Effect of ambient odor on cognitive functions in children. Biol Bull 2017;44(4):425-429. doi:10.1134/S1062359017040112
15. 15. Czar K. The effects of aromatherapy on alertness in an inclusion setting. The Corinthian: The Journal of Student Research at Georgia College. 2009;10(1):71-85.
16. 16. Akben C, Coşkun H. Aromatik kokuların bilişsel ve duygusal etkileri üzerine bir inceleme. Kalem Eğitim ve İnsan Bilimleri Dergisi 2018;8(1):215-235. doi:10.23863/kalem.2018.101
17. 17. Moss M, et al. Expectancy and the aroma of Roman chamomile influence mood and cognition in healthy volunteers. Int J Aromather 2006;16(2):63-73. doi:10.1016/j.ijat.2006.04.002
18. 18. Vora LK, et al. Essential oils for clinical aromatherapy: A comprehensive review. J Ethnopharmacol 2024;329:118180. doi:10.1016/j.jep.2024.118180