Müstakil Konut Sitelerinde Mekânsal Hiyerarşi ve Sınırlar Üzerine Bir Değerlendirme

Yıl 2025, Cilt: 10 Sayı: 3, 503 - 529, 31.12.2025

İrem Zülal Karabina , Beyza Nur Azmanoğlu , Tülay Zorlu

Öz

Bu çalışmada, konutlarda özel, yarı özel, yarı kamusal ve kamusal alan hiyerarşisini tanımlayan sınır elemanlarının incelenmesi amaçlanmaktadır. İnsanlar, temel gereksinimlerini karşılamak adına mekânlara ve bu mekânlarda belirgin sınırlara ihtiyaç duyarlar. Bu sınırlar, yaşam alanlarını düzenleyerek bireylerin mahremiyet, güvenlik, egemenlik alanı ve kişiselleştirme gibi temel ihtiyaçlarını karşılamaya hizmet eder. Özellikle güvenlik ve mahremiyet gereksinimleri, konut sınırlarının belirginleşmesinde etkili olmaktadır. Konutlar, bireylerin kendilerini güvende hissetmelerini sağlayan fiziksel sınırları sunmanın yanı sıra kişisel alan ve mahremiyetin korunmasını da sağlar. Ayrıca, bireyler yaşam alanlarını özelleştirerek kendilerini ifade etme ve bağ kurma ihtiyaçlarını karşılarlar. Bu bağlamda, geleneksel konut yapılarında sınır elemanlarının temel ihtiyaçları karşılama düzeyi ile günümüz müstakil konutlarında bu sınırların sağladığı sosyal etkileşim ve doğayla bütünleşme olanakları karşılaştırmalı olarak ele alınmıştır. Alan çalışması kapsamında, geleneksel konutların bireysel mahremiyet ve güvenlik odaklı mekânsal anlayışı, günümüz müstakil konut sitelerinin sosyal etkileşim ve doğayla bütünleşmeyi ön plana çıkaran yapılarıyla karşılaştırılmıştır. Çalışma sonuçları, farklı toplumsal, kültürel ve mekânsal ihtiyaçların, konut sınır elemanlarının tasarımında belirleyici olduğunu göstermektedir. Bu kapsamda, farklı dönemlere ait konutlarda sınır elemanlarının kullanım amaçları ve öncelikleri arasındaki dönüşüm ortaya konmuştur. Bu değerlendirmeler, konut tasarımında sınır elemanlarının rolünü ve etkisini anlamak adına önemli bir perspektif sunmaktadır

Anahtar Kelimeler

Sınır , Bahçe sınır elemanları , Müstakil konut , Egemenlik alanı

Etik Beyan

Yapılan çalışmada araştırma ve yayın etiğine uyulmuştur, Etik Kurul izni gerekmemiştir.

An Evaluation on Spatial Hierarchy and Boundaries in Detached Housing Estates

Öz

This study aims to examine the boundary elements that define the hierarchy of private, semi-private, semi-public, and public spaces in housing. Humans require spaces and clear boundaries within these spaces to meet their fundamental needs. These boundaries regulate living environments and serve to fulfill essential needs such as privacy, security, territoriality, and personalization. Specifically, the requirements for security and privacy play a critical role in defining housing boundaries. Houses not only provide physical boundaries that ensure a sense of safety but also protect personal space and privacy. Additionally, individuals customize their living environments to satisfy their need for self-expression and connection. In this context, the study compares the capacity of boundary elements in traditional houses to meet fundamental needs with the opportunities for social interaction and integration with nature offered by contemporary detached housing estates. The fieldwork contrasts the spatial focus on individual privacy and security in traditional houses with the emphasis on social interaction and integration with nature in contemporary detached housing estates. The findings reveal that diverse social, cultural, and spatial needs play a decisive role in the design of housing boundary elements. In this context, the study reveals the transformation in the purposes and priorities of boundary elements used in residential architecture from different periods. These evaluations provide valuable insights into the role and impact of boundary elements in housing design.

Anahtar Kelimeler

Boundary , Garden boundary elements , Detached housing , Territoriality

Kaynakça

• Akat, R. & Çakıroğlu, B. (2025). Geleneksel Konutlarda Konut-Bahçe Ölçeğinde Tipolojik Bir Yaklaşım. Online Journal of Art and Design, 13 (1), 1-21. doi: 10.30935/ojad/2513001
• Altman, I. (1975). Environment and Social Behavior: Privacy, Personal, Space, Territory And Crowding. California: Brooks/Cole.
• Altman, I., Rapoport, A. & Wohlwill, J. F. (1980). Human Behavior and Environment: Advances in Theory and Research (Vol. 4). Springer.
• Altman, I. & Chemers, M. M. (1984). Culture and Environment (No. 2). Brooks/Cole Publishing Company.
• Başkan, S. (2008). Geleneksel Doğu Karadeniz Evleri. Erdem (52), 41-90.
• Brower, S. N. (1965). The signs we learn to read (territoriality, the exterior spaces). Landscape, 15(1), 9–12.
• Cihan, M. M. & Erdönmez Dinçer, M. E. (2018). Sınırlandırılmış Konut Alanları Üzerinden Konut-Kamusal Alan İlişkilerinin Yeniden İrdelenmesi. MEGARON, 13 (1), 102–116. doi: 10.5505/megaron.2017.81994
• Cimşit, F. & Ünlü, A. (2009). Uçhisar “Tepe Yerleşmesi” Konut Morfolojisinde Psiko-Sosyal Alan Etkisi ve Dizimsel Analizi. İTÜ Dergisi, (8) 2, 133-144.
• Eldem, S. H. (1954). Türk Evi Plan Tipleri. İstanbul Teknik Üniversitesi Mimarlık Fakültesi. https://archive.org/details/ELDEMSHTrkEviPlanTipleri
• Erdönmez, M. E. & Akı, A. (2005). Açık Kamusal Kent Mekanlarının Toplum İlişkilerindeki Etkileri. MEGARON, YTÜ Mim. Fak. E-Dergisi, 1(1), 67-87 Göğebakan, Y. (2015). Karakteristik Bir Değer Olan Geleneksel Türk Evi’nin Oluşumunu Belirleyen Unsurlar ve Bu Evlerin Genel Özellikleri. İnönü Üniversitesi Kültür ve Sanat Dergisi, 1 (1), 41-55. doi: 10.22252/ijca.105015
• Habraken, N. J. (1998). The Structure of The Ordinary, Form and Control in The Built Environment. Teicher, J. (Ed.) (s. 141). NY: The MIT.
• Hall, E. T. (1959). The Silent Language. Greenwich, Conn.: Fawcett.
• Karasözen, R. S. (1993). Kültürel Değişim Süreci İçinde Türk Konutlarının Mahremiyet Açısından İncelenmesi (Yüksek lisans tezi). Anadolu Üniversitesi/Fen Bilimleri Enstitüsü, Eskişehir.
• Kurak Açıcı, F. (2015). Boundary and Human Relationship: Spatial Behavior. 9th International Sinan Symposium, 1 (1), 71-78. Edirne, Turkey.
• Küçükerman, Ö. (2007). Kendi Mekânının Arayışı İçinde Türk Evi. Türkiye: Turing ve Otomobil Kurumu.
• Küçükerman, Ö., & Güner, Ş. (1995). Anadolu Mirasında Türk Evleri. T.C. Kültür Bakanlığı.
• Lang, J. (1987a), Privacy, Territoriality, and Personal Space-Proxemic Theory, “Positive Architectural Theory”, New York, 145-156.
• Lang, J. T. (1987b). Creating Architectural Theory: The Role of The Behavioral Sciences in Environmental Design. New York: Van Nostrand Reinhold Co.
• Lawrence, R. J. (1989). Translating Anthropological Concepts into Architectural Practice. S.M. Low & E. Chambers (Ed.), Housing, Culture, and Design: A Comparative Perspective (s. 89-114). University of Pennsylvania Press.
• Mather, W. (1971). Territoriality, Proxemics, and Housing. National Institute of Standards and Technology. doi: 10.6028/NBS.RPT.10401
• Mumcu Uçar, Ö. & Özsoy, A. (2006). Sınır Kavramına Mekânsal Bir Yaklaşım: Bahçelievler Örneği. İTÜ, 5 (2), 11-24.
• Newman. O. (1974), Design Guidelines for Creating Defensible Space. Washington DC: US Government.
• Newman, O. (1996) Creating Defensible Space, U.S. Department of Housing and Urban Development Office of Policy Development and Research, U.S.A., s.15-17.
• Pellow, D. (1996). Setting Boundaries: The Anthropology of Spatial and Social Organization. Westport, Connecticut: Bergin & Garvey.
• Rapoport, A. (1969). House Form and Culture. Englewood Cliffs, NJ: Prentice-Hall.
• Rapoport, A. (1977). Human Aspects of Urban Form: Towards A Man-Environment Approach to Urban Form and Design, Urban and Regional Planning Series 15. Oxford: Pergamon.
• Saka, B, D. & Kahraman, N. (2020). Trabzon-Akçaabat Orta Mahalle’de Yer Alan Geleneksel Türk Evlerine Ait Pencerelerin İncelenmesi. Konya Sanat, (3), 1-13.
• Sınmaz, S. (2018). Türkiye'de Kentsel Planlama ve Dönüşüm Sürecinde Eksik Bir Halka: Yarı Kamusal Mekânlar. Mimarlık, (402), 32–38.
• Sommer, R. (1969). Personal Space: The Behavioral Basis of Design. Englewood Cliffs, NJ: Prentice-Hall.
• Sungur, M. & Aydın, D. (2021). Konya Konutlarında (1920–1980) Mekânsal Mahremiyetin Sosyal Paradigmalar Bağlamında İncelenmesi. Türk İslâm Medeniyeti Akademik Araştırmalar, 16 (32), 387–414.
• Ünlü Öztürk, C. & Zorlu, T. (2019, May 9–10). Hierarchy of Territories in the Context of Safety Need in the Mass Housing Settlements: Sample of Kaşüstü/Trabzon. International Conference on Contemporary Affairs in Architecture and Urbanism (ICCAUA-2019), Alanya HEP University, Alanya, Turkey. ICCAUA2019 Conference Proceedings, 713-726.
• Zın Alabadın, M., (2018, Eylül). Bellek Mekanlarında Sorunlar ve Öneriler Trabzon Kenti ve Geleneksel Evleri Örneği. Ulusal Tasarım Günleri Tasarım ve Bellek Temalı Ulusal Tasarım Sempozyumu (pp.122-138). Trabzon, Türkiye.
• Zorlu, T. & Keskin, K. (2017). Kültür-Konut Etkileşiminde Mahremiyet Olgusu: Geleneksel Urfa Akçaabat/Ortamahalle Evleri Üzerinden Karşılaştırmalı Bir Analiz. Online Journal of Art and Design, 5 (2).