Bir Yersizlik Topografyasının Arkitektoniği: Anayurt Oteli’nde Mekânsal Faillik

Öz

Bu çalışma, Yusuf Atılgan’ın Anayurt Oteli romanını, yerleşik edebiyat eleştirisinin karakter veya olay örgüsü merkezli okumalarından ayrıştırarak; metni mimari, psikanalitik ve fenomenolojik katmanların iç içe geçtiği bir mekânsal faillik (spatial agency) sahası olarak incelemektedir. Araştırma, başkarakter Zebercet’in trajedisini modernleşmenin ev kavramını parçaladığı, hafıza ve mekân arasındaki bağıntıların çözüldüğü ve özneyi ontolojik bir boşluğa hapsettiği arkitektonik bir iflasın sonucu olarak okumayı önerir. Çalışmanın kuramsal çatısı, Gaston Bachelard’ın yuva poetikası, Heidegger’in barınma ontolojisi ve Anthony Vidler’in mimari tekinsizlik kavramları üzerine kurulu bir hat izler. Bu bağlamda çalışma, merdiven altı/resepsiyon, otel binası, 1 numaralı oda ve kasaba olmak üzere romanın dört kritik mekânsal düğüm noktası üzerinden analiz etmektedir. Elde edilen bulgular, yapının konaktan otele dönüşümünün, taşra bağlamında tekinsiz bir arafa evrilişiyle öznenin belli mekânsal dizilişler arasında zamanlar çözünen karakterinin dolaşık öyküsünü göz önüne koyar. Sonuç olarak, bu çalışma, Anayurt Oteli’nin Türk modernleşmesi çerçevesinde Taşra’da köksüzleşme ve yurtsuzluk krizinin mimari mekânların etrafında yeniden inşa edildiği, psiko-topolojik bir anlatı olduğunu savunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Anayurt Oteli
• Mekânın Poetikası
• Mekânsal Faillik
• Mimari Tekinsizlik
• Barınma Ontolojisi

The Architectonics of a Topography of Displacement: Spatial Agency in Anayurt Oteli (Motherland Hotel)

Öz

In contrast to normative literary criticism that emphasizes on character or plot analysis, this study examines Yusuf Atılgan's novel Motherland Hotel (Anayurt Oteli) as a subject of spatial agency where architectural, psychoanalytic, and phenomenological layers flow together. The study implies reading Zebercet's tragedy as a consequence of an architectonic bankruptcy in which modernization divides the idea of home (domus), erases memory from space, and confines the subject within an ontological void, rather than just as the psychological collapse of an isolated individual. The theoretical foundation is based on Heidegger's ontology of dwelling, Gaston Bachelard's poetics of the home, and Anthony Vidler's notion of the architectural uncanny. The novel's spatial structure is examined in this perspective. In this context, the spatial structure of the novel is analyzed through four critical nodes: under the stairs/reception (micro-power/panopticon), the hotel building (structural transformation/palimpsest), room number 1 (intimate/womb-tomb), and town (threshold/non-place). The findings reveal that the transformation of the structure from a mansion to a hotel creates an uncanny limbo formed by the repression of an organic past by synthetic modernity. That Room Number 1 evolves into a womb-tomb dialectic with the loss of the object of desire, transforming into an active agent that consumes the subject. Consequently, this study argues that Motherland Hotel is a psycho-topological narrative where the crisis of rootlessness and homelessness produced by Turkish modernization is reconstructed through architectural language.

Anahtar Kelimeler

• Motherland Hotel
• The Poetics of Space
• Architectural Uncanny
• Spatial Agency
• Ontology of Dwelling

Kaynakça

1. Adıgüzel Özbek, D. (2015). Şiirsel imgelem olarak mekânı düşlemek: Gaston Bachelard’ın mekân düşüncesi. 4. İç Mimarlık Sempozyumu Bildirileri (6, 7 ve 8 Mayıs 2015, Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi, İstanbul).
2. Aktay, Y. (1999). Aklın sosyolojik soykütüğü: Soy akıldan tarihsel ve toplumsal akla doğru. Toplum ve Bilim, (82), 114–140.
3. Akyol Altun, D. (2021). Anayurt Oteli filmi üzerinden mekânsal bir çözümleme. EKSEN Dokuz Eylül Üniversitesi Mimarlık Fakültesi Dergisi, 2(1), 1–10.
4. Atılgan, Y. (2000). Anayurt oteli. Ankara: Bilgi.
5. Augé, M. (1995). Non-places: Introduction to an anthropology of supermodernity (J. Howe, Çev.). Londra, İngiltere: Verso. (Özgün eser 1992 yılında yayımlanmıştır).
6. Bachelard, G. (1994). Mekânın poetikası M. Jolas, (Çev.). Boston, ABD: Beacon. (Özgün eser 1958 yılında yayımlanmıştır).
7. Ballıkaya, N., & Uğurlu, S. B. (2022). Görev duygusu ve soy takıntısı: Murtaza ve Zebercet tiplerine karşılaştırmalı bir bakış. Folklor/Edebiyat, 28(111), 769–790.
8. Baştürk, M. (2015). “Anayurt Oteli” ve “Dünya Ağrısı”nda otel (s)imgesi. Folklor/Edebiyat, 21(84), 131–144.

9. Belge, M. (2015). Zebercet’ten Cumhuriyet’e “Anayurt Oteli”. N. Öztürk & N. B. Özler (Ed.), Zebercet’ten Cumhuriyet’e “Anayurt Oteli” içinde. İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi.
10. Benjamin, W. (1999). The arcades project (H. Eiland & K. McLaughlin, Çev.; R. Tiedemann, Ed.). Cambridge, ABD: Harvard University. (Özgün eser 1982 yılında yayımlanmıştır).
11. Berman, M. (1988). All that is solid melts into air: The experience of modernity. New York, ABD: Penguin.
12. Bozdoğan, S. (2001). Modernism and nation building: Turkish architectural culture in the early republic. Seattle, ABD: University of Washington.
13. Colomina, B. (Ed.). (1992). Sexuality and space. Princeton, ABD: Princeton Architectural.
14. Demirarslan, S. (2019). Mekân kavramı ve Ömer Kavur'un Anayurt Oteli film örneğinde kentsel/bina ve iç mekân analizleri. International Journal of Social and Humanities Sciences Research (JSHSR), 6(33), 479–494.
15. Fidan, M. (2018). Anayurt Oteli’nin anlatım biçimleri ve değerler çatışması yönünden incelenmesi. MOLESTO: Edebiyat Araştırmaları Dergisi, 1(3), 15–32. doi: 10.33406/molesto.433523
16. Foucault, M. (1986). Of other spaces. J. Miskowiec, (Çev.). Diacritics, 16(1), 22–27.
17. Foucault, M. (1991). Discipline and punish: The birth of the prison. A. Sheridan, (Çev.). New York, ABD: Vintage. (Özgün eser 1975 yılında yayımlanmıştır).
18. Freud, S. (2003). The uncanny. D. McLintock, (Çev.). Londra, İngiltere: Penguin Books. (Özgün eser 1919 yılında yayımlanmıştır).
19. Gençoğlu, A. (2025). Ömer Kavur’un ilk dönem filmlerinde toplumsal yapı ve karakterlerin toplumsal yapı ile mücadelesi. Kültür ve İletişim, 28(1), 145–169. doi: 10.18691/kulturveiletisim.1591485
20. Gürbilek, N. (1999). Ev ödevi. İstanbul: Metis.
21. Gürbilek, N. (2004). Kör ayna, kayıp şark: Edebiyat ve endişe. İstanbul: Metis.
22. Gürsoy Ataman, G. (2014). Erken cumhuriyet dönemi ve çok partili dönemin ilk yıllarında batılılaşma ve insan hakları düşüncesinin bir örneği olarak Hasan Ali Yücel. Türk Araştırmaları Dergisi, 9(11), 243–261.
23. Heidegger, M. (1971). Building, dwelling, thinking. A. Hofsdater (Ed.), Poetry, language and thought içinde (ss. 143–162). New York, ABD: Harper & Row.
24. Heidegger, M. (2011). Varlık ve zaman (K. H. Ökten, Çev.). İstanbul: Agora Kitaplığı. Jameson, F. (1991). Postmodernism, or, the cultural logic of late capitalism. Durham, ABD: Duke University.
25. Kasaba, R., & Bozdoğan, S. (Der.). (2014). Türkiye’de modernleşme ve ulusal kimlik. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt.
26. Kavur, Ö. (Yönetmen). (1987). Anayurt oteli [Film]. İstanbul: Fono Film.
27. Keleşoğlu, A. (2022). Anayurt Oteli: İnsan, zaman, mekân. Sekans Sinema Kültürü Dergisi, (e 20), 98–121.
28. Korkmaz, R. (2005). Yurtsuzluk itkisi ve Anayurt Oteli. İlmi Araştırmalar, (20), 139–148.
29. Kristeva, J. (1982). Powers of horror: An essay on abjection. New York, ABD: Columbia University.
30. Lacan, J. (2007). Écrits: The first complete edition in English. New York, ABD: W. W. Norton & Company.
31. Le Corbusier. (2015). Bir mimarlığa doğru. S. Merzi, (Çev.). İstanbul: Yapı Kredi. (Özgün eser 1923 yılında yayımlanmıştır).
32. Lefebvre, H. (1991). The production of space (D. Nicholson Smith, Çev.). Oxford, İngiltere: Basil Blackwell. (Özgün eser 1974 yılında yayımlanmıştır).
33. Moran, B. (2016). Türk romanına eleştirel bir bakış 2. İstanbul: İletişim.
34. Mulvey, L. (1975). Visual pleasure and narrative cinema. Screen, 16(3), 6–18.
35. Narcı, M. (2017, 1 Haziran). Telmih ya da ebcet: Anayurt Oteli’nde tarih ve estetiğin dansı. T24.
36. Nora, P. (1989). Between memory and history: Les lieux de mémoire. Representations, (26), 7–24. doi: 10.2307/2928520
37. Pallasmaa, J. (2005). The eyes of the skin: Architecture and the senses. Chichester, İngiltere: John Wiley & Sons.
38. Pile, S. (1996). The body and the city: Psychoanalysis, space and subjectivity. Londra, İngiltere: Routledge.
39. Tanyeli, U. (2004). Mimarlığın aktörleri: Türkiye 1900–2000. İstanbul: Garanti Galeri.
40. Uğurlu, S. B. (2007). Yusuf Atılgan’da baba imgesi: Psikanalitik bir yaklaşım. 38. ICANAS Uluslararası Asya ve Kuzey Afrika Çalışmaları Kongresi Bildirileri içinde (Cilt 4, ss. 1719–1742). Ankara: Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu.
41. Vidler, A. (1994). The architectural uncanny: Essays in the modern unhomely. Cambridge, ABD: MIT.
42. Yavuz, H. (1999). Modernleşme, şizofreni ve toplum: Anayurt oteli üzerine. İstanbul: Boyut.
43. Yücel, F. (2010). Sinema: Hem kabir, hem hortlağın ta kendisi (Umut Tümay Arslan ile söyleşi). Altyazı, (98).
44. Zumthor, P. (2006). Atmospheres: Architectural environments, surrounding objects. Basel, İsviçre: Birkhäuser.