Öğretim Programlarında Coğrafi Kavramların Öğretimi

Öz

Kavram öğrenimi erken yaşta başlayarak geliştirilir; basitten karmaşığa doğru ilerler ve hiyerarşik bir düzende verilir. Bu araştırmada ilkokuldan liseye kadar coğrafi kavramların sürekliliği; sınıf kademesi ilerledikçe yeni kavramlar ile eski kavramların ilişkilendirme ve öğretim programlarında kavramsal bütünlüğün sağlanma durumu incelenmiştir. Çalışmada, Türkiye’de ilkokul hayat bilgisi, ortaokul fen ve sosyal bilgiler dersleri ile lise coğrafya dersi öğretim programlarında yer alan coğrafi kavramlar incelendiği için nitel araştırma yöntemiyle yürütülmüştür. Çalışmada, doküman analizi kullanılarak coğrafya disiplinine özgü kavramlar belirlenmiş ve coğrafyanın alt dallarına göre sınıflandırılmıştır. Öğretim programlarında kavramların basitten karmaşığa doğru sunulduğu görülse de, ilkokul ve ortaokulda bazı temel kavramların yer almaması lise düzeyinde kavramsal geçişte güçlükler yaratabilir. Kavramsal sürekliliğin zaman zaman kesintiye uğradığı, bazı alt alanlara ait kavramların ise bazı sınıf düzeylerinde bulunmadığı belirlenmiştir. Bu nedenle kavram öğretiminin kademelere dengeli dağıtılması, lise yoğunluğunun azaltılması ve temel kavramların daha erken düzeylerde kazandırılması önerilmektedir.

Anahtar Kelimeler

• coğrafya
• öğretim programları
• kavramsal süreklilik

Teaching Geographical Concepts Curriculums

Öz

Concept learning develops from an early age, progressing from simple to complex, and concepts are organized in a hierarchical order. This study examined the continuity of geographic concepts from elementary to high school; the connection between new and old concepts as grades progress; and the achievement of conceptual integrity in curricula. The study employed a qualitative research method to examine geographic concepts included in primary school social studies, middle school science and social studies, and high school geography curricula in Turkey. Using document analysis, the study identified concepts specific to the discipline of geography and classified them according to geography sub-branches. While geography curricula appear to present concepts from simple to complex, the absence of some core concepts in primary and middle school can create difficulties in conceptual transition to high school. It has been observed that conceptual continuity is occasionally interrupted, and concepts from certain sub-fields are absent at some grade levels. Therefore, it is recommended that concept instruction be distributed evenly across grades, the intensity of high school instruction be reduced, and core concepts be introduced earlier.

Anahtar Kelimeler

• geography curricula
• curriculum
• conceptual continuity

Kaynakça

1. Acosta, J. I. R., Silva, M. R. P., & Betancur, A. P. (2024). Concepts that make up the proposals for teaching integrated geography in school social sciences. Entorno Geográfico, 27 https://doi.org/10.25100/eg.v0i27.13081
2. Akbaş, Y., Uzunöz, A., & Gençtürk, E. (2010). High school 9th grade students’ understanding level of conceptions related to atmosphere and misconceptions. Procedia - Social and Behavioral Sciences, 9, 1699–1704. https://doi.org/10.1016/j.sbspro.2010.12.387
3. Alkar, E., & Yılmaz Derin, S. (2023). 4. sınıf öğrencilerinin sosyal bilgiler dersindeki temel kavramları anlama düzeyleri ve kavram yanılgıları. Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi, 22(87), 1240–1256. https://doi.org/10.17755/esosder.1276117
4. Bal, M. S., & N. (2021). Concept teaching in a history course: An analysis of secondary education history curriculum and course books in Turkey. Education Quarterly Reviews, 4(Special Issue 1), 584–595.
5. Bilgili, M., & Yıldırım, S. (2024). Coğrafyada temel kavramların ilişkiselği: Mekân, yer, peyzaj ve bölge. Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 62, 283–293. https://doi.org/10.30794/pausbed.1445668
6. Bozkurt, B. Ü. (2018). Kavram, kavramsallaştırma yaklaşımları ve kavram öğretimi modelleri: Kuramsal bir derleme ve sözcük öğretimi açısından bir değerlendirme. Dil Dergisi, 169(2), 5–23. https://doi.org/10.1501/Dilder_0000000252
7. Bozyiğit, R., & Kaya, B. (2017). Coğrafya öğretmen adaylarının doğal afetlerle ilgili bazı kavramlar hakkındaki bilişsel yapılarının belirlenmesi. Marmara Coğrafya Dergisi, 35, 55–67. https://doi.org/10.14781/mcd.291146
8. Bruner, J. S., Jacqueline, J. G., & George, A. (1956). Study of thinking. John Wiley.

9. Büyükkaragöz, S. S., & Çivi, C. (1996). Genel öğretim metotları. Öz Eğitim Yayınları.
10. Büyüköztürk, Ş. (2017). Bilimsel araştırma yöntemleri (23. baskı). Pegem Akademi.
11. Cüceloğlu, D. (1991). İnsan ve davranışı (Psikolojinin temel kavramları). Remzi Kitabevi.
12. Çağlar, A. (2021). Öğretmen adaylarının şarkı sözlerindeki coğrafya kavramlarını anlama düzeyi ve kavram yanılgıları. Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 25(4), 1420–1439. https://doi.org/10.53487/ataunisosbil.1013861
13. Çelik, M. E., & Yıldırım, G. (2022). Sosyal bilgiler 5., 6. ve 7. sınıf ders kitaplarının kavram haritaları açısından incelenmesi. International Journal of Turkish Education Sciences, 18, 208–221. https://doi.org/10.46778/goputeb.969291
14. Çeliköz, N. (1998). Kavram öğrenme ve öğretme ilkeleri. Türkiye Sosyal Araştırmalar Dergisi, 2, 69–76.
15. Çümen, D., & Demirkaya, H. (2021). Sosyal bilgiler öğretmenlerinin sosyal bilgiler dersi kavram yanılgılarını belirlemeye ve gidermeye ilişkin görüşleri. International Journal of Social Science Research, 10(1), 66–81.
16. Doğanay, A. (2005). Öğretimde kavram ve genellemelerin geliştirilmesi. In C. Öztürk & D. Dilek (Eds.), Hayat bilgisi ve sosyal bilgiler öğretimi (pp. 265–296). Pegem Akademi.
17. Frayer, D. A., Frederick, W. C., & Klausmeier, H. J. (1969). A schema for testing the level of concept mastery. Wisconsin Research and Development Center for Cognitive Learning.
18. Gemici, Ö. (2012). Fen ve teknoloji öğretiminde yeni yaklaşımlar (Ö. Taşkın, Ed.). In Fen ve teknoloji eğitiminde kavram öğretimi (2. baskı, pp. 126–147). Pegem Akademi Yayıncılık.
19. Gregory, K. J., & Lewin, J. (2018). A hierarchical framework for concepts in physical geography. Progress in Physical Geography: Earth and Environment, 42(6), 721–738. https://doi.org/10.1177/0309133318794502
20. Gümüş, N., & Avcı, G. (2016). Altıncı sınıflarda sosyal bilgiler dersinde öğrencilerin coğrafi kavramları anlama düzeyleri ve kavram yanılgılarının belirlenmesi. International Journal of Social Science, 47, 191–206.
21. Hansen, A. (2009). Basic conceptual systems (BCSs) – Tools for analytic coding, thinking and learning: A concept teaching curriculum in Norway. Thinking Skills and Creativity, 4, 160–169.
22. Higgins, B., & Reid, R. (2017). Enhancing conceptual teaching/learning in a concept-based curriculum. Teaching and Learning in Nursing, 12(2), 95–102. https://doi.org/10.1016/j.teln.2016.10.005.
23. İnal, E., Kaya, E., & Altıntaş, K. H. (2018). Türkiye’de Örgün Eğitimin Afet Eğitimi Yeterliliği Açısından İncelenmesi. Atatürk Üniversitesi Kazım Karabekir Eğitim Fakültesi Dergisi(37), 114-127.
24. Jankell, L. D., Sandahl, J., & Örbring, D. (2021). Organising concepts in geography education: A model. Geography, 106(2), 66–75. https://doi.org/10.1080/00167487.2021.1919406
25. Kahveci, M., & Şeker, M. (2022). Sosyal bilgiler öğrencilerinin insan ve çevre öğrenme alanı ile ilgili kavram yanılgılarına ilişkin öğretmen görüşleri. IBAD Sosyal Bilimler Dergisi, 13, 402–418. https://doi.org/10.21733/ibad.1173451
26. Kaptan, F. (1999). Fen bilgisi öğretimi. Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları.
27. Kırkeser, S., & Demiralp, N. (2019). Farklı okul türlerine göre 9. sınıf öğrencilerinin yerin şekillenmesi ile ilgili kavram yanılgılarının tespiti. Türk Eğitim Bilimleri Dergisi, 17(2), 304–322.
28. Kuzey, M., & Değirmenci, Y. (2019). Sosyal bilgiler öğretmen adaylarının harita ve yön okuryazarlığına ilişkin kavramları anlama düzeyleri ve kavram yanılgıları. Milli Eğitim Dergisi, 48(223), 207–230.
29. Li, M. (2022). An exploration on concept teaching knowledge of biology teachers in lower secondary schools. Journal of Baltic Science Education, 21(1).
30. Maude, A. (2020). The role of geography's concepts and powerful knowledge in a Future 3 curriculum. International Research in Geographical and Environmental Education, 29(3), 232–243. https://doi.org/10.1080/10382046.2020.1749771
31. Memişoğu, H., & Tarhan, E. (2016). Sosyal bilgiler öğretmenlerinin kavram öğretimine ilişkin görüşleri. Eğitim ve Öğretim Araştırmaları Dergisi, 5.
32. Nas, R. (2000). Hayat bilgisi ve sosyal bilgiler öğretimi (Program, yöntem ve etkinlikler). Ezgi Kitabevi.
33. Onan, B. (2013). Dil eğitiminin temel kavramları. Nobel Yayınları.
34. Özdoğan, G., & Sıvacı, S. Y. (2019). Sosyal bilgiler öğretmenlerinin 6. sınıf öğrencilerinin harita bilgisi ve coğrafi koordinatlara ilişkin kavram yanılgılarına yönelik görüşleri. Uluslararası Sosyal Bilgiler Eğitimi Dergisi, 1(1), 41–57.
35. Paykoç, F. (1991). Tarih öğretimi. Anadolu Üniversitesi Açık Öğretim Fakültesi Yay.
36. Sak, R., Şahin Sak, İ. T., Öneren Şendil, Ç., & Nas, E. (2021). Bir araştırma yöntemi olarak doküman analizi. Kocaeli Üniversitesi Eğitim Dergisi, 4(1), 227–250. http://doi.org/10.33400/kuje.843306
37. Saltz, E., & Irving, E. S. (1967). Concept overdiscrimination in children. Journal of Experimental Psychology, 73(1), 1–8. https://doi.org/10.1037/h0024184
38. Senemoğlu, N. (2004). Gelişim, öğrenme ve öğretim (Kuramdan uygulamaya) (10. baskı). Gazi Kitabevi.
39. Şeyihoğlu, A., & Şahin, Y. (2019). Coğrafya eğitiminde kavram karikatürlerinin başarı ve eleştirel düşünme becerisine etkisi. OPUS International Journal of Society Researches, 13(19), 146–173. https://doi.org/10.26466/opus.541308
40. TDK (Türk Dil Kurumu). (2025). https://sozluk.gov.tr/ (Erişim Tarihi: 15/6/2025)
41. Tokcan, H. (2015). Sosyal bilgilerde kavram öğretimi. Pegem A Yayınları.
42. Tural, A. (2011). Sosyal bilgilerde yapılandırmacı yaklaşımla kavram öğretimine yönelik model geliştirme (Doktora Tezi). Gazi Üniversitesi.
43. Turan, İ. (2002). Lise coğrafya derslerinde kavram ve terim öğretimi ile ilgili sorunlar. Gazi Eğitim Fakültesi Dergisi, 22(2), 67–84.
44. Uzunöz, A. (2018). Conceptual teaching based on scientific storyline method and conceptual change texts: Latitude-parallel concepts. International Journal of Higher Education, 7(1), 32–50.
45. Ülgen, G. (2004). Kavram geliştirme kuramlar ve uygulamalar. Nobel Akademik Yayıncılık.
46. Ünlü, M. (2014). Coğrafya öğretimi. Pegem Yayınları.
47. Wach, E. (2013). Learning about qualitative document analysis. IDS Practice Paper in Brief, 13.
48. Yel, S. (2015). Kavram geliştirme öğretimi. In C. Öztürk (Ed.), Sosyal bilgiler öğretimi (pp. 111–143). Pegem Akademi Yayıncılık.