Okul Öncesi Öğretmenlerinin Dijital Okuryazarlık İle İlgili Görüşleri: Ankara İli Örneği

Öz

Okul öncesi öğretmenlerinin dijital okuryazarlığa ilişkin görüşlerini ortaya koymak ve bu görüşleri derinlemesine betimlemek amacıyla yürütülen bu çalışma nitel bir araştırmadır; bu doğrultuda fenomenoloji deseni kullanılmıştır. Çalışma grubu, amaçlı örnekleme (ölçüt ve maksimum çeşitlilik) yoluyla belirlenen ve Ankara’nın beş ilçesinde görev yapan 60 okul öncesi öğretmeninden oluşmaktadır. Veriler, araştırma amacı doğrultusunda geliştirilen ve uzman görüşleri ile pilot uygulama sonrası yedi soruya indirgenen yarı yapılandırılmış görüşme formu ile toplanmıştır. Görüşmelerden elde edilen veriler betimsel analiz tekniğiyle çözümlenmiştir. Geçerlik, araştırma sürecinin ayrıntılı biçimde raporlanmasıyla; güvenirlik ise kodlama sürecinde sağlanan tematik tutarlılıkla desteklenmiştir. Bulgular, öğretmenlerin dijital okuryazarlığı üç eksende kavramsallaştırdıklarını göstermektedir: (i) dijital araçların doğru ve bilinçli kullanımı (pedagojik ve etik boyut dâhil), (ii) teknolojinin öğretim süreçleriyle bütünleştirilmesi ve (iii) doğru bilgiye erişim, analiz ve doğrulama. Uygulamada öğretmenlerin en sık arama motorlarından (özellikle Google) yararlandıkları; akademik veri tabanları ve yapay zekâ destekli araçlara yönelimin ise görece sınırlı kaldığı görülmüştür. Katılımcılar dijital araçları sıklıkla kullandıklarını belirtmiş; yeterlilik değerlendirmelerinde genel olarak olumlu bir algı bildirmekle birlikte, güvenilirlik ve akademik derinlik gerektiren durumlarda eleştirel doğrulama ihtiyacına vurgu yapmışlardır. Güvenilirlik değerlendirmesinde kaynağın niteliği ve güncelliği öne çıkarken, doğrulamada çoklu kaynaklardan karşılaştırma yaygın bir strateji olarak kullanılmıştır. Sınıf içi yansımalar, dijital unsurların evrensel düzeyde entegrasyonunu ortaya koymaktadır: öğretmenler sabit (akıllı tahta, projeksiyon) ve taşınabilir araçlarla (telefon, bilgisayar) etkinlik, eğitici oyun, sunu ve video/şarkı destekli uygulamalar tasarlamakta; veli iletişimini dijital kanallar üzerinden sürdürmektedir. Sonuçlar, dijital okuryazarlığın öğretim kolaylığı, görsel-işitsel zenginlik ve etkinlik çeşitliliği gibi pedagojik kazanımlar sağladığını; ancak bilgi doğrulama, akademik kaynaklara erişim ve kurumsal destek boyutlarında sistematik güçlendirmeye ihtiyaç bulunduğunu göstermektedir. Çalışma, hizmet içi eğitimler, öğretmenlere özel dijital platformlar, sınıf altyapısının iyileştirilmesi ve lisans programlarına dijital okuryazarlık derslerinin eklenmesi yönünde somut öneriler sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Dijital okuryazarlık
• Okul öncesi eğitim
• Öğretmen görüşleri
• Nitel araştırma
• Fenomenoloji.

Preschool Teachers’ Views on Digital Literacy: The Case of Ankara Province

Öz

This qualitative study was conducted to reveal preschool teachers’ views on digital literacy and to describe these views in depth; accordingly, the phenomenological design was employed. The study group consisted of 60 preschool teachers working in five districts of Ankara, selected through purposive sampling (criterion and maximum variation). Data were collected using a semi-structured interview form developed in line with the research purpose and refined to seven questions following expert feedback and a pilot study. The data obtained from the interviews were analysed through descriptive analysis. Validity was ensured by detailed reporting of the research process, while reliability was supported by thematic consistency achieved during the coding phase. The findings indicate that teachers conceptualised digital literacy along three main dimensions: (i) the conscious, ethical, and pedagogical use of digital tools, (ii) the integration of technology into teaching processes, and (iii) the ability to access, analyse, and verify accurate information. In practice, teachers most frequently used search engines (especially Google), whereas the use of academic databases and AI-supported tools remained relatively limited. Participants reported using digital tools on a daily basis; although they expressed generally positive perceptions of their competencies, they also emphasised the need for critical verification in situations requiring reliability and academic depth. When evaluating reliability, the quality and currency of sources were prioritised, while cross-checking information from multiple sources was a common strategy. Classroom reflections demonstrated the universal integration of digital elements. Teachers designed activities, educational games, presentations, and video- or song-supported practices using both fixed (smartboard, projector) and portable devices (phone, computer), and maintained communication with parents through digital channels. The results show that digital literacy provides pedagogical advantages such as teaching convenience, visual-auditory enrichment, and activity diversity; however, systematic reinforcement is still needed regarding information verification, access to academic resources, and institutional support. The study offers concrete recommendations for expanding in-service training, creating dedicated digital platforms for teachers, improving classroom infrastructure, and including digital literacy courses in undergraduate teacher education programmes.

Anahtar Kelimeler

• Digital literacy
• Pre-school education
• Teacher views
• Qualitative research
• Phenomenology.

Kaynakça

1. Aksoğan, M., & Bulut Özek, M. (2020). Öğretmen adaylarının teknoloji yeterlilikleri ile teknolojiye bakış açısı arasındaki ilişki. Gümüşhane Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 11(2), 301-311. https://doi.org/10.36362/gumus.661961
2. Aksoy, N. C., Karabay, E., & Aksoy, E. (2021). Sınıf öğretmenlerinin dijital okuryazarlık düzeylerinin incelenmesi. Selçuk İletişim, 14(2), 859-894. https://doi.org/10.18094/josc.871290
3. Anisimova, E. (2020). Digital literacy of future preschool teachers. Journal of Social Studies Education Research, 11(1), 230-253.
4. Ata, R., & Yıldırım, K. (2016). Öğretmen adaylarının medya okuryazarlığı dersi kapsamında internet ve sosyal medya kullanımları. Ahi Evran Üniversitesi Kırşehir Eğitim Fakültesi Dergisi, 17(2), 581-602.
5. Başalev Acar, S., & Bedel, E. F. (2024). Okul öncesi öğretmenlerinin dijital teknolojileri eğitsel amaçla kullanımı: Dokümantasyon, değerlendirme, veli katılımı ve iletişimi. İstanbul Aydın Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 10(2), 117-151.
6. Bengtsson, M. (2016). How to plan and perform a qualitative study using content analysis. Nursing Plus Open, 2, 8-14.
7. Bingöl, H. (2022). Uzaktan eğitim sürecinde öğretmenlerin dijital okuryazarlık düzeyleri ile mesleki motivasyonlarının incelenmesi (Yayın No. 708866) [Yüksek lisans tezi, Zonguldak Bülent Ecevit Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
8. Büyüköztürk, Ş., Kılıç-Çakmak, E., Akgün, Ö. E., Karadeniz, Ş., & Demirel, F. (2020). Eğitimde bilimsel araştırma yöntemleri (28. baskı). Pegem Akademi.

9. Chen, B., Gallagher-Mackay, K., & Kidder, A., (2014). Digital learning in Ontario schools: The ‘new normal’. People for Education.
10. Cote, T., & Milliner, B. (2018) A survey of EFL teachers’ digital literacy: A report from a Japanese University. Teaching English with Technology, 18, 71-89.
11. Crabtree, B. F., & Miller, W. L. (1999). Doing qualitative research (2nd ed.). Sage.
12. Creswell, J. W. (2012). Educational research: Planning, conducting, and evaluating quantitative and qualitative research (4th ed.). Pearson.
13. Creswell, J. W. (2013). Qualitative inquiry and research design: Choosing among five approaches (3rd ed.). SAGE.
14. Çelikkaya, T., & Köşker, C. (2023). Sosyal bilgiler öğretmenlerinin dijital okuryazarlık beceri yeterlilik düzeyleri (Kırşehir Örneği). Journal of Uludag University Faculty of Education, 36(1), 344-371. https://doi.org/10.19171/uefad.1202223
15. Çiftçioğlu, M., & Işıkoğlu, N. (2023). Okul öncesi öğretmen adaylarının uzaktan eğitime yönelik tutumları ve dijital okuryazarlık becerilerinin çeşitli değişkenler açısından incelenmesi. Gazi Üniversitesi Gazi Eğitim Fakültesi Dergisi, 43(1), 147-181. https://doi.org/10.17152/gefad.1194652
16. Dai W. (2023). An empirical study on English preservice teachers’ digital competence regarding ICT self-efficacy, collegial collaboration and infrastructural support. Heliyon, 9(9), e19538. https://doi.org/10.1016/j.heliyon.2023.e19538
17. Doğan, T., & Benzer, S. (2023). Fen bilimleri öğretmenlerinin dijital okuryazarlık düzeylerinin çeşitli değişkenlere göre incelenmesi. Journal of Individual Differences in Education, 5(1), 14-30. https://doi.org/10.47156/jide.1243400
18. Donohue, C. (2014). Technology and digital media as tools for teaching and learning in the digital age. In Technology and digital media in the early years (pp. 53-67). Routledge.
19. Doyle-Jones, C. S. (2015). Importance of working collaboratively and risk-taking with digital technologies when teaching literacy [Doctoral dissertation, University of Toronto]. ProQuest Dissertations and Theses Global.
20. Ertmer, P. A., Ottenbreit-Leftwich, A. T., Sadik, O., Sendurur, E., & Sendurur, P. (2012). Teacher beliefs and technology ıntegration practices: A critical relationship. Computers and Education, 59, 423-435. https://doi.org/10.1016/j.compedu.2012.02.001
21. Eshet-Alkalai, Y. (2004). Digital literacy: A conceptual framework for survival skills in the digital era. Journal of Educational Multimedia and Hypermedia, 13(1), 93-106.
22. European Commission. (2018). Key competences for lifelong learning. Publications Office of the European Union. https://www.fi.uu.nl/publicaties/literatuur/2018_eu_key_competences.pdf
23. Gillen, J., & Kucirkova, N. (2017). Literacy learning in a digital world. European Early Childhood Research Association.
24. Gillen, J., Arnott, L., Marsh, J., Bus, A., Castro, T., Dardanou, M., Duncan, P., Enriquez-Gibson, J., Flewitt, R., Gray, C., Holloway, D., Jernes, M., Kontovourki, S., Kucirkova, N., Kumpulainen, K., March-Boehnck, G., Mascheroni, G., Nagy, K., O’Connor, J., ... Tafa, E. (2018). Digital literacy and young children: Towards better understandings of the benefits and challenges of digital technologies in homes and early years settings. DigiLitEY, [S.I].
25. Gülay Ogelman, H., Demirci, F., & Güngör, H. (2022). Okul öncesi öğretmenlerinin dijital okuryazarlık düzeylerinin incelenmesi. Trakya Eğitim Dergisi, 12(1), 235-247. https://doi.org/10.24315/tred.887072
26. İşçioğlu, E., & Kocakuşak, S. (2012). İlköğretim sınıf öğretmeni adaylarının sayısal okuryazarlık düzeyleri ve teknoloji algıları. Hacettepe Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, (Özel Sayı 2), 15-24.
27. Karabacak, Z. İ., & Sezgin, A. A. (2019). Türkiye’de dijital dönüşüm ve dijital okuryazarlık. Türk İdare Dergisi, 91(488), 319-343.
28. Karakuş, G., & Ocak, G. (2019). Öğretmen adaylarının dijital okuryazarlık öz-yeterlilik becerilerinin farklı değişkenler açısından incelenmesi. Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 21(1), 129-147. https://doi.org/10.32709/akusosbil.466549
29. Kardeş, S. (2020). Erken çocukluk döneminde dijital okuryazarlık. İnönü Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 21(2), 827-839. https://doi.org/10.17679/inuefd.665327
30. Kaya, A., Şahin, Ç., & Demir, D. (2024). Sınıf öğretmenlerinin dijital okuryazar olma durumları. Ana Dili Eğitimi Dergisi, 12(4), 818-834. https://doi.org/10.16916/aded.1418200
31. Lincoln, Y. S., & Guba, E. G. (1985). Naturalistic inquiry. Sage.
32. Livingstone, S. (2014). Developing social media literacy: How children learn to interpret risky opportunities on social network sites. Communications, 39(3), 283-303. https://doi.org/10.1515/commun-2014-0113
33. Marsh, J., Hannon, P., Lewis, M., & Ritchie, L. (2015). Young children’s initiation into family literacy practices in the digital age. Journal of Early Childhood Research, 15(1), 47-60. https://doi.org/10.1177/1476718X15582095
34. Memişoğlu, H. (2023). Okuryazarlık becerilerine ilişkin sosyal bilgiler öğretmenlerin görüşleri. International Journal of Social Sciences and Education Research, 9(4), 276-296. https://doi.org/10.24289/ijsser.1317405
35. Merriam, S. B. (2009). Qualitative research: A guide to design and implementation. Jossey-Bass.
36. Merriam, S. B., & Grenier, R. S. (2019). Qualitative research in practice: Examples for discussion and analysis. John Wiley & Sons.
37. Miles, M. B., & Huberman, A. M. (1994). Qualitative data analysis: An expanded sourcebook. Sage.
38. Millî Eğitim Bakanlığı [MEB]. (2018). 2023 Eğitim Vizyonu. Millî Eğitim Bakanlığı.
39. Millî Eğitim Bakanlığı [MEB]. (2023). Öğretmenlik Mesleği Genel Yeterlikleri. Millî Eğitim Bakanlığı.
40. Neumann, M. M. (2018). Using tablets and apps to enhance emergent literacy skills in young children. Early Childhood Research Quarterly, 42, 239-246. https://doi.org/10.1016/j.ecresq.2017.10.006
41. Nilsson,T., Gustafsson, P., Sundqvist, P. (2020). Children’s interactions with technology in teachers’ self-reported activities in Sweden’s preschools. International Journal of Technology and Design Education, 30(4), 1-21. https://doi.org/10.1007/s10798-020-09613-x
42. OECD. (2005). The definition and selection of key competencies (DeSeCo). OECD Publishing.
43. OECD. (2021). 21st-century readers: Developing literacy skills in a digital world. OECD Publishing.
44. Oral, B., & Çoban, A. (2020). Kuramdan uygulamaya eğitimde bilimsel araştırma yöntemleri. Pegem Akademi.
45. Öçal, F. Z. (2017). İlkokul öğretmenleri ve velilerin kendileri ile velilerin çocuklarına ilişkin dijital okuryazarlık yeterlilik algıları. (Yayın No. 450253) [Yüksek Lisans Tezi, Gazi Üniversitesi]. Ankara.
46. Özer M. (2021). Sınıf öğretmenlerinin 21.yüzyıl becerilerine yönelik yeterlik algıları ile dijital okuryazarlık düzeyleri arasındaki ilişkinin incelenmesi. (Yayın No. 684359) [Yüksek lisans tezi, Fırat Üniversitesi].
47. Özerbaş, M. A., & Kuralbayeva, A. (2018). Türkiye ve Kazakistan öğretmen adaylarının dijital okuryazarlık düzeylerinin değerlendirilmesi. Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 5(1), 16-25. https://doi.org/10.21666/muefd.314761
48. Özşahin, K., Tanburoğlu, M., Karacalı Ergin, C., Metin, A., & Durmuş, S. (2024). Sınıf öğretmenlerinin dijital okuryazarlık seviyelerinin belirlenmesi. Socrates Journal of Interdisciplinary Social Researches, 10(40), 31-43. https://doi.org/10.5281/zenodo.11031711
49. Patton, M. Q. (2015). Qualitative research & evaluation methods: Integrating theory and practice (4th ed.). Sage.
50. Redecker, C. (2017). European framework for the digital competence of educators: DigCompEdu. Publications Office of the European Union.
51. Reddy, P., Sharma, B., & Chaudhary, K. (2020) Digital literacy. International Journal of Technoethics, 11, 65-94. https://doi.org/10.4018/ijt.20200701.oa1
52. Sağ, M. (2021). Öğretmenlerin dijital okuryazarlığı ve engellerine ilişkin görüşlerinin değerlendirilmesi (Yayın No. 698096) [Yüksek Lisans Tezi, Bartın Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
53. Sarıkaya, B. (2024). Türkçe öğretmenlerinin dijital okuryazarlık düzeylerinin belirlenmesi. Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 21(1), 212-229. https://doi.org/10.33711/yyuefd.1415874
54. Sergeeva, O. V., Zheltukhina, M. R., Sizova, Z. M., Ishmuradova, A. M., Khlusyanov, O. V., & Kalashnikova, E. P. (2024). Exploring pre-service teachers’ ICT competence beliefs. Contemporary Educational Technology, 16(2), ep500.
55. Sousa, J. A., Machado, I. D. C. P., & Barros, F. D. A. A. (2019). Real interest of federal and state institutions in relation to chemistry education with citizenship training. Periodico Tche Quimica, 16(32), 862-869. https://doi.org/10.52571/PTQ.v16.n32.2019.880_Periodico32_pgs_862_869.pdf
56. Şahin, H., & Kalkan, M. (2022). Okul öncesi öğretmen adaylarının dijital okuryazarlık düzeylerinin incelenmesi. Dijital Teknolojiler ve Eğitim Dergisi, 1(1), 26-38. https://doi.org/10.5281/zenodo.6647617
57. Tabieh, A. A. S., Hamzeh, M., Abu-Foudeh, B. K. S., Jarrar, N., Al-Manaseer, S., Al-Shawabkeh, A., & Seikaly, R. (2021). Digital literacy and its acquisition by teachers and principals at educational workplaces. International Journal of Learning, Teaching and Educational Research, 20(5), 38-55. https://doi.org/10.26803/ijlter.20.5.3
58. Tor, D. L., Başaran, S. D., & Arık, E. (2022). Öğretmen adaylarının dijital okuryazarlık düzeylerinin incelenmesi. Kırşehir Eğitim Fakültesi Dergisi, 23(2), 2027-2064.
59. Ulaş, A. H., & Ozan, C. (2010). Sınıf öğretmenlerinin eğitim teknolojileri açısından yeterlilik düzeyi? Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 14(1), 63-84.
60. UNESCO. (2018a). ICT competency framework for teachers (3rd ed.). UNESCO.
61. UNESCO. (2018b). A global framework of reference on digital literacy skills for ındicator 4.4.2. UNESCO Institute for Statistics.
62. World Economic Forum. (2020). The future of jobs report 2020. World Economic Forum. https://www.weforum.org/reports/the-future-of-jobs-report-2020
63. Yang, L., García-Holgado, A., & Martínez-Abad, F. (2023). Digital competence of K-12 pre-service and in-service teachers in China: A systematic literature review. Asia Pacific Education Review, 24, 679-693.
64. Yıldırım, A., & Şimşek, H. (2016). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri. Seçkin.
65. Zomer, N. R., & Kay, R. H. (2018). Technology use in early childhood education: A review of literature. Journal of Educational Informatics, 1(1), 1-25. https://doi.org/10.51357/jei.v1i1.45