İdarenin Özendirme ve Destekleme Faaliyeti Kapsamında Belirli Dernek ve Vakıflara Tanınan Ayrıcalıklı Statülerin Değerlendirilmesi

Öz

Sivil toplum kuruluşları, demokratik toplumların vazgeçilmez unsurlarıdır. Dernekler ve vakıflar, örgütlenme özgürlüğünün kurumsal tezahürleri olarak toplumsal ihtiyaçlara farklı perspektiflerden yanıt verirken, idarenin belirli kuruluşlara tanıdığı “kamu yararı” ve “vergi muafiyeti” statüleri, özendirme ve destekleme faaliyetlerinin en görünür örneklerinden birini oluşturmaktadır. Bu ayrıcalıklar, mali teşvikler ve vergi avantajları yoluyla sivil toplumu güçlendirme amacını taşımakla birlikte, belirsiz ölçütler ve geniş idari takdir yetkisi sebebiyle tarafsızlık, eşitlik ve demokratik çoğulculuk ilkeleri bakımından tartışma yaratmaktadır. Bu çalışmada öncelikle söz konusu statülerin hukuki çerçevesi, şekli ve maddi şartlar bakımından ayrıntılı biçimde ele alınmış; dernekler ve vakıflara ilişkin düzenlemeler arasındaki farklılıkların yarattığı belirsizlikler vurgulanmıştır. Ardından idarenin takdir yetkisinin sınırları, Danıştay kararları ve anayasal ilkeler ışığında değerlendirilmiştir. Çalışma ayrıca, karşılaştırmalı hukuk örnekleri üzerinden farklı ülkelerde kamu yararı statüsünün nasıl belirlendiğini ve hangi kurumsal mekanizmalarla denetlendiğini ortaya koymaktadır. Elde edilen bulgular, Türkiye’de mevcut sistemin şeffaflık, nesnellik ve öngörülebilirlik açısından zayıflıklar taşıdığını göstermektedir. Sonuç olarak makale, idarenin özendirme ve destekleme faaliyetlerinin yalnızca mali kolaylıklar sunan bir araç olarak değil, aynı zamanda örgütlenme özgürlüğü, demokratik denetim ve hukuki güvenlik ile doğrudan ilişkili bir mesele olarak ele alınması gerektiğini ortaya koymaktadır. Bu bağlamda daha şeffaf, eşitlikçi ve özerk bir düzenleme modeline duyulan ihtiyaç vurgulanmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• dernek
• vakıf
• kamu yararı statüsü
• idarenin özendirme ve desteklemesi.

Evaluation of the Privileged Statues Granted to Certain Associations and Foundations under State Subsidy and Incentives

Öz

Civil society organizations are indispensable elements of democratic societies. Associations and foundations, as institutional manifestations of the freedom of association, respond to social needs from different perspectives. However, the privileged statuses granted by the administration—namely, the “public benefit” status for associations and the “tax exemption” status for foundations—constitute the most visible examples of promotional and supportive activities. While these privileges aim to strengthen civil society through financial incentives and tax advantages, the lack of clear criteria and the broad discretionary power of the executive raise concerns in terms of impartiality, equality, and democratic pluralism. This study first examines in detail the legal framework of these statuses, both in terms of formal and substantive requirements, and highlights the uncertainties arising from the differences between the regulations applicable to associations and foundations. It then evaluates the limits of the administration’s discretionary power in light of decisions of the Council of State and constitutional principles. The study also provides a comparative law perspective, analyzing how public benefit status is defined and monitored through institutional mechanisms in different countries. The findings demonstrate that the current system in Turkey suffers from weaknesses in transparency, objectivity, and predictability. In conclusion, the article argues that the promotional and supportive activities of the administration should not be regarded merely as financial tools, but as issues directly linked to freedom of association, democratic oversight, and legal certainty. Accordingly, it emphasizes the need for a more transparent, egalitarian, and autonomous regulatory model.

Anahtar Kelimeler

• Association
• Foundation
• Public benefit status
• State subsidy and incentives

Kaynakça

1. Akduran, Özgün ve Ateş, Leyla. Kamu Yararı ve Vergi Muafiyeti Statüleri. TÜSEV Yayınları, İstanbul, 2024.
2. Akgüner, Tayfun. Özel Girişim Özgürlüğü ve Yatırımları Teşvik Tedbirleri. Formül Matbaası, İstanbul, 1979.
3. Akyıldız, Ali. Vakıfların Kamu Hizmetlerine Yönlendirilmesi ve Vakıflar Genel Müdürlüğünün Rolü. içinde Vakıf Medeniyeti Sempozyumu, Vakıflar Genel Müdürlüğü Yayınları, Ankara, 2003.
4. Anadolu, Fazıl K. “Danıştay’ca Hangi Dernekler Kamuya Yararlıdır.” Türk İdare Dergisi, 1977, s.56-69.
5. Atay, Ender Ethem. İdare Hukuku. 10. Bs., Turhan Kitabevi, Ankara, 2024.
6. Atiyas, İzak/ Oder, Burak. Türkiye’de Özelleştirmenin Hukuk ve Ekonomisi. Tepav, Ankara, 2009.
7. Avrupa Konseyi, “Legal status of non-governmental organisations in Europe (Recommendation CM/Rec(2007)14 and explanatory memorandum)”. Avrupa Konseyi Yayınları, 2008.
8. Aykul, Ömer. Dernekler Hukuku. 4. Bs, Seçkin Yayıncılık, Ankara, 2023.

9. Barr, Warren/Picton, John. Pearce & Stevens’ Trusts and Eqitable Obligations. 8. Bs. Oxford University Press, Oxford, 2022.
10. Boz, Selman Sacit. İdare Hukukunda Haklı Beklentinin Korunması. Seçkin Yayıncılık, Ankara, 2017.
11. Chan, Kathryn. The Public-Private Nature of Charity Law. Oxford, Bloomsbury 2016.
12. Charity Commission, “Guidance: Public Benefit”, 2013, https://www.gov.uk/government/publications/public- benefit-an-overview, ET: (22.07.2025). Çağlayan, Ramazan. İdare Hukuku Dersleri. 8. Baskı, Adalet Yayınevi, Ankara, 2020.
13. Çakmak, Naci Münci. İdare Hukukunda Kurumsal Olarak Kamu Yararı. Seçkin Yayıncılık, Ankara, 2013.
14. Çaptuğ, Mehpare. İdari Usul Hukukunda Hukuki Güvenlik İlkesi. Seçkin Yayıncılık, Ankara, 2020.
15. Devlet Denetleme Kurulu’nun 17.02.2010 tarihli 2010/1 sayılı “Kamuya Yararlı Dernek Statüsünün İrdelenmesi ile Kamuya Yararlı Derneklerle İlgili Yürütülen İş ve İşlemlerin Değerlendirilmesi” başlıklı “Hizmete Özel” nitelikli araştırma ve inceleme raporu.
16. Duran, Lütfi. İdare Hukuku Ders Notları. İstanbul Üniversitesi Yayınları, İstanbul, 1982. Ergün, Ömer. Medeni Hukuk Tüzel Kişilerin Ehliyet Durumu. On İki Levha Yayıncılık, İstanbul, 2010.
17. Erkut, Celal. İptal Davasının Konusunu Oluşturma Bakımından İdari İşlemin Kimliği. Danıştay Yayınları, Ankara, 1990.
18. Gelir İdaresi Başkanlığı’nın 2012 tarihli “Derneklerin Vergilendirilmesi Rehberi”, https://www.siviltoplum.gov.tr/kurumlar/siviltoplum.gov.tr/Mevzuat/Rehberler/DERN_VER_REHBER_2012.pdf, ET: 26.09.2025.
19. Gözler, Kemal. İdare Hukuku Cilt I. 3. Baskı, Ekin Yayınevi, Bursa, 2019. Gözler, Kemal. İdare Hukuku Cilt II. 3. Baskı, Ekin Yayınevi, Bursa, 2019.
20. Gözübüyük, Şeref/Tan, Turgut. İdare Hukuku Cilt I Genel Esaslar. 13. Baskı, Turhan Kitabevi, Ankara, 2019.
21. Gür, Necip Taha. İdarenin Özendirme ve Destekleme Faaliyeti. On İki Levha Yayıncılık, İstanbul, 2019.
22. İsbir, K. Begüm. Kamu Tüzel Kişiliği. Turhan Kitabevi, Ankara, 2017.
23. Kalabalık, Halil. “İdare Hukukunda Takdir Yetkisi Kavramı ve Benzer Kurumlarla Karşılaştırılması.” Gazi Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, C.1, S.2, 1997, ss.205-232.
24. Kamu Yararına Çalışan Derneklerin Listesi, https://siviltoplum.gov.tr/kamu-yararina-calisan-dernekler, ET: 27.09.2025.
25. Kaplan, Onur. “7405 Sayılı Kanun Çerçevesinde Kamu Yararına Çalışan Spor Kulüpleri.” Türkiye Adalet Akademisi Dergisi. 2023, C.14, S.54, ss.54-77.
26. Karahanoğulları, Onur. İdare Hukuku. Turhan Kitabevi, Ankara, 2022.
27. Karayalçın, Yaşar. Kamuya Faydalı Müesseseler. Başbakanlık Devlet Matbaası, Ankara, 1946.
28. Kayabaş, Ebru. “Osmanlı Devleti’nde Tanzimat Döneminde Cemiyetler Hukukunun Gelişimi.” İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. Yayımlanmamış Doktora Tezi, İstanbul, 2008.
29. Moore, David/ Hadzi-Miceva, Katerina/ Bullain, Nilda. “A Comparative Overview Public Benefit Status in Europe.” International Journal of Not-for-Profi Law, C.11, S.1, 2008, ss.5-35. civiljogok.hu/sites/default/files/comparative_overview_public_benefit_status.pdf, ET: (19.11.2024).
30. Onar, Sıddık Sami. İdare Hukukunun Umumi Esasları Cilt II. Akgün Matbaası, İstanbul, 1966.
31. Özay, İlhan. Günışığında Yönetim. Filiz Kitabevi, İstanbul, 2017.
32. Özkan, Gürsel. Danıştay Kararları Işığında Kamu İhale Hukukuna Egemen Olan Temel İlkeler. Yetkin Yayınları, Ankara, 2014.
33. Öztürk, Osman Metin. “‘Kamu Yararı’: Bir Kavram Karmaşası.” Yeni Türkiye. 1995, S: 6, s.43-47.
34. Özyörük, Mukbil. Devlet Memurlarının Hürriyetleri. Güzel Sanatlar Matbaası, Ankara, 1956.
35. Şahin, Ali Hamza. Danıştay Kararları Işığında Üstün Kamu Yararı Kavramı. Seçkin Yayıncılık, Ankara, 2022.
36. T.C. İçişleri Bakanlığı Sivil Toplumla İlişkiler Genel Müdürlüğü, “AB Ülkelerinde Sivil Toplum Çalışma Ziyareti Raporu”, Kamu-Stk İşbirliği Projesi, 2019. Tan, Turgut. Planlamanın Hukuki Düzeni. Türkiye Ortadoğu ve Amme İdaresi Enstitüsü Yayınları, Ankara, 1976.
37. Tan, Turgut. “Anayasa Mahkemesi Kararlarında Kamu Hizmeti Yaklaşımı.” Anayasa Yargısı Dergisi, S.8, 1991, ss.233- 252.
38. Ulusoy, Ali. Yeni Türk İdare Hukuku. Yetkin Yayınları, Ankara 2019.
39. Yasin, Melikşah. “İdarenin Özendirme ve Destekleme Faaliyetleri” in İdare Hukuku. Ed.: Turan Yıldırım, On İki Levha Yayıncılık, İstanbul, 2020.
40. Yaşar, Hasan Nuri. İdare Hukuku. 2. Baskı, Der Yayınları, İstanbul, 2014.
41. Yayla, Yıldızhan. İdare Hukuku. Beta Yayıncılık, İstanbul, 2009.
42. Yayla, Yıldızhan. “İdarenin Takdir Yetkisi.” İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Mecmuası, C.39, S.1-4, 1980-1981, ss.201-211.
43. Yıldırım, Ömer. İdare Hukuku Bağlamında Kamuya Yararlı Dernek Statüsü. Adalet Yayınevi, 2025.
44. Yılmaz, Harun. Türk İdare Hukukunda İdari İstikrar İlkesi. On İki Levha Yayıncılık, İstanbul, 2019.