Asliye Ceza Mahkemelerinde Duruşma Salonundaki Oturma Düzeninin Adil Yargılanma Hakkına Etkileri Üzerine Değerlendirmeler

Öz

Makalemiz, duruşma salonu oturma düzeninin adil yargılanma hakkı üzerindeki belirleyici etkisini, özellikle silahların eşitliği ve tarafsızlık ilkeleri çerçevesinde ele almaktadır. Çalışma, adil yargılanma hakkının tarihsel ve normatif temellerini özetledikten sonra, AİHS m. 6’da yer alan güvencelerin yalnızca norm metinlerinde tanınmasıyla yetinilemeyeceğini; bu güvencelerin pratikte kullanılabilir ve etkili olmasını sağlayan mekânsal ve usulî düzenlemeler (duruşma salonu oturma düzeni, sanık-müdafi yakın oturma, müzakere usulleri vb.) üzerinden fiilen gerçekleştirilmesi gerektiğini savunur. Sanığın müdafiden fiziksel olarak ayrıştırılması, savcının hâkimle aynı seviyede konumlandırılması ve müzakere aralarında savunmanın dışarıda bırakılması gibi uygulamaların, savunmanın etkinliğini ve mahkemenin tarafsızlığını zedelediği ileri sürülür. AİHM ve AYM içtihatlarına atıfla, “adaletin görünmesi” ölçütünün, mekânsal yerleşim kararlarını da bağladığı vurgulanır. Asliye Ceza Mahkemelerinde sıklıkla rastlanan duruşma salonu oturma düzeni, iddia ile savunma arasında algısal ve pratik bir dengesizlik doğurmakta; bu dengesizliğin usuli sonuçlar yarattığı gösterilmektedir. Makale, iddia ve savunmanın hâkimin karşısında eşit düzlemde konumlandırılması ve sanık-müdafi iletişiminin kesintisiz kılınması yönünde uygulama önermektedir.

Anahtar Kelimeler

• Duruşma salonu oturma düzeni
• Adil yargılanma hakkı
• Tarafsızlık
• Silahların eşitliği ilkesi.

Assessments on the Impact of Courtroom Seating Arrangements on the Right to a Fair Trial in Criminal Courts of First Instance

Öz

Our article examines the decisive impact of courtroom seating arrangements on the right to a fair trial, particularly within the framework of the principles of equality of arms and judicial impartiality. After outlining the historical and normative foundations of the right to a fair trial, the study argues that the guarantees enshrined in Article 6 of the European Convention on Human Rights cannot be fulfilled merely at the textual level; rather, they must be realized through spatial and procedural arrangements—such as courtroom seating plans, the proximity of the accused and defense counsel, and deliberation procedures—that render these guarantees practically accessible and effective. It is contended that practices such as the physical separation of the accused from their counsel, positioning the prosecutor at the same level as the judge, and excluding the defense during recess deliberations undermine both the effectiveness of the defense and the impartiality of the court. With reference to the jurisprudence of the European Court of Human Rights and the Turkish Constitutional Court, the article emphasizes that the criterion of “justice being seen to be done” extends to spatial positioning decisions as well. The seating arrangements commonly observed in Criminal Courts of First Instance are shown to create perceptual and practical imbalances between the prosecution and the defense, leading to procedural consequences. The article concludes by proposing that the prosecution and the defense be positioned on an equal plane before the judge and that uninterrupted communication between the accused and their counsel be ensured in practice.

Anahtar Kelimeler

• Courtroom seating arrangement
• Right to a fair trial
• Impartiality
• Principle of equality of arms.

Kaynakça

1. Akıncı, Fatih. “Lekelenmeme Hakkı.” Türkiye Adalet Akademisi Dergisi, S. 43, 2020, ss. 177-202.
2. Altıparmak, Kerem. “Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin 6. Maddesinin Uygulama Alanı.” Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi, C. 52, S. 1, 1998.
3. Altıparmak, Kerem. “Due Process of Law Kavramının Amerikan Hukukundaki Yeri Üzerine Bir İnceleme.” Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, C. 45, S. 1, 1996, ss. 219-250.
4. “Application of European Convention on Human Rights (Pataki and Dunshirn v. Austria)”. International Legal Materials, C. 2, S. 6, 1963, ss. 1123.
5. Balcı, Murat. “Ceza Muhakemesi Hukuku Tarihi Perspektifinden Engizisyon Yargılamaları.” Yıldırım Beyazıt Hukuk Dergisi, S. 1, 2024, ss. 51-83.
6. Baldwin, John. “Due Process in Magna Carta.” Magna Carta, Religion and the Rule of Law, ed. Griffith-Jones, Robin/Hill, Mark, Cambridge University Press, Cambridge, 2015.
7. Campbell, Liz. “Criminal Labels, the European Convention on Human Rights and the Presumption of Innocence.” Modern Law Review, C. 76, S. 4, 2013, ss. 681-707.
8. Centel, Nur. “Adil Yargılama İlkesi ve Türk Hukukundaki Bazı Sorunlar.” Marmara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, C. 16, S. 1-2, 2010, ss. 3-14.

9. Centel, Nur/Zafer, Hamide. Ceza Muhakemesi Hukuku. 21. Baskı, Beta, İstanbul, 2022.
10. Cengiz, Serkan/Demirağ, Fahrettin/Ergül, Teoman/ McBride, Jeremy/ Tezcan, Durmuş. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi Kararları Işığında Ceza Yargılaması Kurum ve Kavramları. Türkiye Barolar Birliği Yayınları, Ankara, 2008.
11. Clayton, Richard/Tomlinson, Hugh. Fair Trial Rights. Oxford University Press, Oxford, 2010.
12. Crema, Max/Solum, Lawrence B. “The Original Meaning of ‘Due Process of Law’ in the Fifth Amendment.” Virginia Law Review, C. 108, S. 2, 2022, ss. 447-535.
13. Çavuşoğlu, Naz. “İnsan Hakları Avrupa Sözleşmesi’ni ‘Yaşayan Belge’ Yapan Yorum Teknikleri.” İnsan Hakları Yıllığı, C. 19-20, S. 19-20, 1997-1998, ss. 131-146.
14. Çevik, Abdullah. Adil Yargılanma Hakkı Rehberi. Anayasa Mahkemesi Yayınları, Anayasa, 2014. Dinç, Güney. İnsan Hakları Sözleşmesi. Türkiye Barolar Birliği Yayınları, Ankara, 2006.
15. Doğru, Osman. İnsan Hakları Avrupa Mahkemesi İçtihatları. C. 1, Adalet Bakanlığı Eğitim Dairesi Başkanlığı, Ankara, 2003.
16. Dönmezer, Sulhi. “Ceza Muhakemesi Kanunu 1999 Tasarısının Temel İlkeleri.” CMUK Sempozyumu, Beta, İstanbul, 1999.
17. Dülger, Murat Volkan. “Ceza Muhakemesinde Müdafinin Konumu ve Uygulamada Karşılaşılan Sorunlar.” Ankara Barosu Dergisi, S. 4, 2012, ss. 39-76.
18. Esmein, Adhemar. “Ceza Muhakemesi Sistemleri.” Çev. Devrim Aydın, Ceza Hukuku Dergisi, C. 11, S. 31, ss. 205- 213.
19. Fedorova, Maria Igorevna. The Principle of Equality of Arms in International Criminal Proceedings. Intersentia, Cambdridge, 2012. Feyzioğlu, Metin. Tanıklık ve Dürüst Muhakeme. US-A Yayıncılık, 1998.
20. Feyzioğlu, Metin. “Savunma Hakkına İlişkin İki Soru: Savunma Hakkı Kutsal Mıdır? Duruşma Salonunda Müdafi ve Sanık Yan Yana Oturabilir Mi?.” Ankara Barosu Dergisi, S. 1, 2009, ss. 22-25.
21. Field, Stewart. “Fair Trials and Procedural Tradition in Europe.” Oxford Journal of Legal Studies, C. 29, S. 2, 2009, ss. 365-387.
22. Gemalmaz, Mehmet Semih. Ulusalüstü İnsan Hakları Hukukunun Genel Teorisine Giriş. 6. Baskı, Legal Yayıncılık,
23. İstanbul, 2007. Goss, Ryan. Criminal Fair Trial Rights. Hart Publishing, Oxford, 2016.
24. Gökcen, Ahmet/Alşahin, M. Emin/Çakır, Kerim. Ceza Muhakemesi Hukuku. 8. Baskı, Adalet, Ankara, 2024.
25. Gölcüklü, Feyyaz. “Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nde Adil Yargılama.” Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi, C. 49, S. 1, 1994, ss. 199-234.
26. Gözübüyük, Şeref/Gölcüklü, Feyyaz/Saygılı, Abdurrahman. Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi ve Uygulaması. 12. Baskı, Turhan Kitabevi, Ankara, 2019.
27. Grabenwarter, Christoph. European Convention on Human Rights. Hart Publishing, Oxford, 2014.
28. Gülçür, Abdulkadir. “AİHM ve Türk Anayasa Mahkemesi’nin Kararları Işığında Hukuki Kesinlik (Belirlilik) İlkesinin İncelenmesi.” Marmara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Hukuk Araştırmaları Dergisi, C. 24, S. 1, 2018, ss. 149-175.
29. Harris, D.J./O’Boyle, M./Bates, E.P./Buckley, C.M. Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi Hukuku. Çev. Mehveş Bingöllü Kırcı, 1. Baskı, Avrupa Konseyi, Ankara, 2013.
30. İnceoğlu, Sibel. Adil Yargılanma Hakkı. Avrupa Konseyi, Ankara, 2018.
31. İnceoğlu, Sibel. İnsan Hakları Avrupa Mahkemesi Kararlarında Adil Yargılanma Hakkı. 4. Baskı, Beta, İstanbul, 2013.
32. Jalloh, Charles C./Dibella, Amy. “Equality of Arms in International Criminal Law: Continuing Challenges.” The Ashgate Research Companion to International Criminal Law, ed. William A. Schabas, Routledge, London, 2016, ss. 251-287.
33. Kangal, Zeynel T., “Anayasal Güvence Olarak Suçta ve Cezada Kanunilik İlkesi.” Ceza Hukuku Dergisi, C. 6, S. 17, 2011 ss. 61-106.
34. Karakehya, Hakan. “Adil Yargılanma Hakkının İnsan Hakları Arasındaki Yeri ve Ceza Muhakemesi Bağlamındaki Önemi.” Ceza Hukuku Dergisi, C. 2, S. 5, 2007, ss. 177-201.
35. Karakehya, Hakan. “Kanunla Kurulmuş, Bağımsız ve Tarafsız Bir Mahkeme Önünde Yargılanma Hakkının Ceza Muhakemesindeki Yansımaları.” Antalya Bilim Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, C. 8, S. 16, 2020, ss. 827-850.
36. Kelep Pekmez, Tuba. “Ceza Muhakemesinde Objektif Bir Taraf Olarak Savcılık Makamı.” Anadolu Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, C. 7, S. 2, 2021, ss. 275-291.
37. Kidd, C. J. F. “Disiplinary Proceedings and the Right to a Fair Criminal Trial Under the European Convention on Human Rights.” The International and Comparative Law Quarterly, C. 36, S. 4, 1987, ss. 856-872.
38. Köksal, Ayhan. “Anglo-Sakson Hukuku Ceza Muhakemesinde İtham Fonksiyonu.” İstanbul Hukuk Mecmuası, C. 29, S. 1, ss. 185-200.
39. Kurtoğlu, Tuğçe. “Ceza Yargılamasında Duruşmada Hazır Bulunması Gereken Kişiler ve Duruşma Düzeni.” Namık Kemal Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, C. 2, S. 2, 2021, ss. 453-484.
40. Lippke, Richard L. “The Presumption of Innocence in the Trial Setting.” An International Journal of Jurisprudence and Philosophy of Law, C. 28, S. 2, 2015, ss. 159-179.
41. Mrčela, Marin. “Adversarial Principle, The Equality of Arms and Confrontational Right-European Court of Human Rights Recent Jurisprudence.” EU and Comparative Law Issues and Challenges Series, C. 1, 2017, ss. 15- 31.
42. Ozansü, Mehmet Cemil. Erken Modernlikte Ceza Sorumluluğunun Kamusallaşması ve Rasyonelleşmesi. On İki Levha, İstanbul, 2014.
43. Özbek, Veli Özer/Doğan, Koray/Bacaksız, Pınar. Ceza Muhakemesi Hukuku. 16. Baskı, Seçkin, Ankara, 2023.
44. Öztürk, Bahri/Tezcan, Durmuş/Erdem, Mustafa Ruhan/Sırma-Gezer, Özge/Saygılar, Yasemin F./Alan, Esra/
45. Özaydın, Özdem/Erden-Tütüncü, Efser/Tok, Mehmet Can. Nazari ve Uygulamalı Ceza Muhakemesi Hukuku. 17. Baskı, Seçkin, Ankara, 2023.
46. Reid, Karen. A Practitioner’s Guide to the European Convention on Human Rights. 6. Baskı, Sweet&Maxvell, London, 2019.
47. Rüping, Hinrich. “Ceza Muhakemesinde İnsan Haklarının Korunması -Adil Bir Ceza Muhakemesinin Temel Şartları-.” Çev. Cumhur Şahin, Selçuk Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, C. 4, S. 1-2, 1994, ss. 143-157.
48. Schroeder, Friedrich-Christian. Ceza Muhakemesinde ‘Fair Trial’ İlkesi. Çev. Feridun Yenisey, İstanbul Barosu CMUK Uygulama Servisi Yayınları, İstanbul, 1999.
49. Sınar, Hasan. “Karşılaştırmalı Hukuk ve Türk Hukuku Yönünden Ceza Muhakemesinde Adil Yargılanma Hakkının Tarihsel Temelleri.” Türkiye Adalet Akademisi Dergisi, Y. 6, S. 21, 2015, ss. 169-227.
50. Stephens, J. E. R. “İngiltere’de Jürili Mahkemelerin Ortaya Çıkışı.” Çev. Muzaffer Dülger, İstanbul Hukuk Mecmuası, Ord. Prof. Sadri Maksudi Arsal’a Armağan Özel Sayısı, C. 75, 2017, ss. 837-848.
51. Şirin, Tolga. “İnsan Haklarının ve Temel Hakların Korunması İçin Sözleşme’nin Türkçe Çevirisi Sorunu.” Ceza Hukuku ve Kriminoloji Dergisi, C. 9, S. 1, 2021, ss. 1-64.
52. Taner, Fahri Gökçen. Ceza Muhakemesi Hukukunda Adil Yargılanma Hakkı Bağlamında Çelişme ve Silahların Eşitliği, 2. Baskı, Seçkin, Ankara, 2021.
53. Tezcan, Durmuş/Erdem, Mustafa Ruhan/Sancakdar, Oğuz/Önok, Rifat Murat. İnsan Hakları El Kitabı. Seçkin, Ankara, 2019.
54. Tezcan, Durmuş. “Tercümandan Yararlanma Hakkı.” Ankara Üniversitesi Siyasal Bilimler Fakültesi Dergisi, C. 52, S. 1, 1997, ss. 693-700.
55. Toma, Elisa. “The Principle of Equality of Arms – Part of the Right to a Fair Trial.” Law Review, C. 3, 2011, ss. 1-12.
56. Toroslu, Nevzat/Feyzioğlu, Metin. Ceza Muhakemesi Hukuku. 22. Baskı, Savaş Yayınevi, Ankara, 2023.
57. Torun, Fatih. “Avrupa İnsan Hakları Mahkemesinin Fazlı Aslaner/Türkiye Kararı Bağlamında Tarafsız Mahkemede Yargılanma Hakkı.” Anayasa Yargısı, C. 37, S. 1, 2020, ss. 281-323.
58. Trechsel, Stefan. Human Rights in Criminal Proceeding. Oxford University Press, New York, 2005.
59. Ünal, Ertuğrul. Ceza Muhakemesi Hukukunda Silahların Eşitliği İlkesi. Adalet Yayınevi, 2021.
60. Ünver, Yener/Hakeri, Hakan. Ceza Muhakemesi Hukuku. 21. Baskı, Adalet Yayınevi, Ankara, 2023.
61. Van Dijk, Pieter/Viering, Marc. “Right to a Fair and Public Hearing.” Theory and Practice of the European Convention on Human Rights, ed. Pieter van Dijk, Fried van Hoof, Arjen van Rijn, Leo Zwaak, Intersentia, Oxford, 2006.
62. Yavuz Kılıç, Özge Ceren. “Adil Ceza Yargılamasında Çelişmeli Yargılama ve Silahların Eşitliği İlkeleri Bakımından Müdafiin Önemi.” Ankara Sosyal Bilimler Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, Prof. Dr. Mustafa Avcı’ya Armağan, C. 6, S. 2, 2025, ss. 2456-2507.
63. Yenisey, Feridun/Nuhoğlu, Ayşe. Ceza Muhakemesi Hukuku. 11. Baskı, Seçkin, Ankara, 2023.
64. Yıldırım, Akif. “Anayasa Mahkemesi Uygulamasında Masumiyet Karinesi.” Uyuşmazlık Mahkemesi Dergisi, S. 9, 2017, ss. 491-517.
65. Yıldırım, Akif/Gayretli, Zehra. Suç İsnadına İlişkin Yargılamalarda Silahların Eşitliği İlkesi. Anayasa Mahkemesi Yayınları, Ankara, 2022.
66. Yıldırım, Akif/Kılıç, Ayhan. “Anayasa Mahkemesi ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi Kararları Işığında Silahların Eşitliği İlkesi.” Ceza Hukuku ve Kriminoloji Dergisi, C. 9, S. 2, 2021, ss. 341-411.
67. Yılmaz, Zahit. Hükmün Konusunun Belirlenmesinde Mahkemenin Yetkisi ve Ek Savunma Hakkı. Adalet Yayınevi, Ankara, 2024.
68. Mahkeme Kararları
69. AİHK, X ve İsveç, Başvuru No: 434/58, Karar Tarihi: 30 Haziran 1959, https://hudoc.echr.coe.int/app/conversion/pdf/?library=ECHR&id=001- 117006&filename=X.%20v.%20SWEDEN.pdf, [son erişim tarihi: 12.09.2024].
70. AİHK, Ofner/Hopfinger ve Avusturya, Başvuru No: 524/59-617/59, Karar Tarihi: 23 Kasım 1962, https://hudoc.echr.coe.int/%E2%80%99/app/conversion/pdf/?i=001-73435, [son erişim tarihi: 14.04.2024].
71. AİHM, Ankerl ve İsviçre, Başvuru No: 17748/91, Karar Tarihi: 23 Ocak 1996, https://hudoc.echr.coe.int/eng?i=001- 58067, [son erişim tarihi: 24.08.2024].
72. AİHM, Ashingdane ve Birleşik Krallık, Başvuru No: 8225/78, Karar Tarihi: 28 Mayıs 1985, https://hudoc.echr.coe.int/eng?i=001-57425, [son erişim tarihi: 28.08.2024].
73. AİHM, Barbera/Messegue/Jabardo ve İspanya, Başvuru No: 10590/83, Karar Tarihi: 6 Aralık 1988, https://hudoc.echr.coe.int/eng?i=001-57429, [son erişim tarihi: 05.09.2024].
74. AİHM, Borgers ve Belçika, Başvuru No: 12005/86, Karar Tarihi: 30 Ekim 1991, https://hudoc.echr.coe.int/fre?i=001- 57720, [son erişim tarihi: 14.04.2024].
75. AİHM, Campbell/Fell ve Birleşik Krallık, Başvuru No: 7819/77-7878/77, Karar Tarihi: 28 Haziran 1984, https://hudoc.echr.coe.int/eng?i=001-57456, [son erişim tarihi: 28.08.2024].
76. AİHM, Carballo et Pinero ve Portekiz, Başvuru No: 31237/09, Karar Tarihi: 21 Haziran 2011, https://hudoc.echr.coe.int/fre?i=001-105652, [son erişim tarihi: 11.10.2024].
77. AİHM, Chalmont ve Fransa, Başvuru No: 72531/01, Karar Tarihi: 9 Aralık 2003, https://hudoc.echr.coe.int/app/conversion/docx/pdf?library=ECHR&id=001-44667&filename=CEDH.pdf, [son erişim tarihi: 11.10.2024].
78. AİHM, Delcourt ve Belçika, Başvuru No: 2689/65, Karar Tarihi: 17 Ocak 1970, https://hudoc.echr.coe.int/eng? i=001-57467, [son erişim tarihi: 14.04.2024].
79. AİHM, Diriöz ve Türkiye, Başvuru No: 38560/04, Karar Tarihi: 31 Mayıs 2012, https://hudoc.echr.coe.int/eng? i=001-111204, § 23, [son erişim tarihi: 11.10.2024].
80. AİHM, Dombo Beheer B.V. ve Hollanda, Başvuru No: 1444/88, Karar Tarihi: 27 Ekim 1993, https://hudoc.echr.coe.int/eng?i=001-57850, [son erişim tarihi: 24.08.2024].
81. AİHM, Eckle ve Almanya, Başvuru No: 8130/78, Karar Tarihi: 15 Temmuz 1982, https://hudoc.echr.coe.int/eng? i=001-57476, [son erişim tarihi: 26.08.2024].
82. AİHM, Engel/Diğerleri ve Hollanda, Başvuru No: 5100/71-5101/71-5102/71-5354/72-5370/72; Karar Tarihi: 8 Haziran 1976, https://hudoc.echr.coe.int/tur?i=001-57479, [son erişim tarihi: 27.08.2024].
83. AİHM, Ezeh/Connors ve Birleşik Krallık, Başvuru No: 39665/98-40086/98, Karar Tarihi: 15 Temmuz 2002, https://hudoc.echr.coe.int/eng?i=001-60608, [son erişim tarihi: 27.08.2024].
84. AİHM, Feldbrugge ve Hollanda, Başvuru No: 8562/79, Karar Tarihi: 29 Mayıs 1986, https://hudoc.echr.coe.int/eng?i=001-57486, [son erişim tarihi: 11.09.2024].
85. AİHM, Findlay ve Birleşik Krallık, Başvuru No: 22107/93, Karar Tarihi: 25 Şubat 1997, https://hudoc.echr.coe.int/eng?i=001-58016, § 73, [son erişim tarihi: 29.08.2024].
86. AİHM, Golder ve Birleşik Krallık, Başvuru No: 4451/70, Karar Tarihi: 21 Şubat 1975, https://hudoc.echr.coe.int/eng? i=001-57496, [son erişim tarihi: 23.08.2024].
87. AİHM, H ve Fransa, Başvuru No: 10073/82, Karar Tarihi: 24 Ekim 1989, https://hudoc.echr.coe.int/fre?i=001- 57502, [son erişim tarihi: 01.09.2024].
88. AİHM, Hauschildt ve Danimarka, Başvuru No: 10486/83, Karar Tarihi: 24 Mayıs 1989, https://hudoc.echr.coe.int/eng?i=001-57500, [son erişim tarihi: 01.09.2024].
89. AİHM, Jasper ve Birleşik Krallık, Başvuru No: 27052/95, Karar Tarihi: 16 Şubat 2000, https://hudoc.echr.coe.int/eng?i=001-58495, § 57-58, [son erişim tarihi: 11.09.2024].
90. AİHM, Kremzow ve Avusturya, Başvuru No: 12350/86, Karar Tarihi: 21 Eylül 1993, https://hudoc.echr.coe.int/eng? i=001-57829, [son erişim tarihi: 24.08.2024].
91. AİHM, Minelli ve İsviçre, Başvuru No: 8660/79, Karar Tarihi: 25 Mart 1983, https://hudoc.echr.coe.int/eng?i=001- 57540, [son erişim tarihi: 26.08.2024].
92. AİHM, Lanz ve Avusturya, Başvuru No: 24430/94, Karar Tarihi: 31 Ocak 2002, https://hudoc.echr.coe.int/eng? i=001-60021, [son erişim tarihi: 11.09.2024].
93. AİHM, Lutz ve Almanya, Başvuru No: 9912/82, Karar Tarihi: 25 Ağustos 1987, https://hudoc.echr.coe.int/eng? i=001-57531, [son erişim tarihi: 26.08.2024].
94. AİHM, Oleksandr Volkov ve Ukrayna, Başvuru No: 21722/11, Karar Tarihi: 9 Ocak 2013, https://hudoc.echr.coe.int/eng?i=001-115871, [son erişim tarihi: 29.08.2024].
95. AİHM, Öztürk ve Almanya, Başvuru No: 8544/79, Karar Tarihi: 21 Şubat 1984, https://hudoc.echr.coe.int/eng? i=001-57553, [son erişim tarihi: 27.08.2024].
96. AİHM, Piersack ve Belçika, Başvuru No: 8692/79, Karar Tarihi: 1 Ekim 1982, https://hudoc.echr.coe.int/eng?i=001- 57557, [son erişim tarihi: 01.09.2024].
97. AİHM, Salabiaku ve Fransa, Başvuru No: 10519/83, Karar Tarihi: 7 Ekim 1988, https://hudoc.echr.coe.int/eng? i=001-57570, [son erişim tarihi: 07.09.2024].
98. AİHM, Sramek ve Avusturya, Başvuru No: 8790/79, Karar Tarihi: 22 Ekim 1984, https://hudoc.echr.coe.int/eng? i=001-87873, [son erişim tarihi: 29.08.2024].
99. AİHM, Stankiewicz ve Polonya, Başvuru No: 46917/99, Karar Tarihi: 6 Nisan 2006, https://hudoc.echr.coe.int/eng?i=001-73083, [son erişim tarihi: 11.09.2024].
100. AİHM, Thorgeir Thorgeirson ve İzlanda, Başvuru No: 13778/88, Karar Tarihi: 25 Haziran 1992, https://hudoc.echr.coe.int/ukr?i=001-57795, [son erişim tarihi: 11.09.2024].
101. AYM, Larysa Zıabkına Başvurusu, Başvuru No: 2014/5142, Karar Tarihi: 21 Kasım 2017, https://kararlarbilgibankasi.anayasa.gov.tr/BB/2014/5142, [son erişim tarihi: 11.10.2024].
102. AYM, Tahir Canan Başvurusu, Başvuru No: 2012/969, Karar Tarihi: 18 Eylül 2013, https://kararlarbilgibankasi.anayasa.gov.tr/BB/2012/969, [son erişim tarihi: 11.10.2024].
103. AYM, Yasemin Ekşi Başvurusu, Başvuru No: 2013/5486, Karar Tarihi: 4 Aralık 2013, https://kararlarbilgibankasi.anayasa.gov.tr/BB/2013/5486, [son erişim tarihi: 01.09.2024].