Sözleşme Özgürlüğü Çerçevesinde Tahkimde Sürpriz Karar Yasağı

Öz

Tahkim, tarafların yaptıkları tahkim sözleşmesiyle aralarındaki uyuşmazlığın çözümünü hakem veya hakem kuruluna bıraktığı bir yargılama yoludur. Tahkim yargılamasının temeli, tahkim sözleşmesine dayanmaktadır. Tahkim sözleşmesinde irade özgürlüğü ve bu kapsamda sözleşme özgürlüğünün olduğunu kabul edilir. Ancak Anayasa tarafından korunan temel haklardan olan adil yargılanma ve ayrıca bu kapsamda yer alan hukuki dinlenilme hakkı ve sürpriz karar yasağından sözleşme özgürlüğü çerçevesinde vazgeçilip vazgeçilemeyeceğinin belirlenmesi önem taşımaktadır. Sürpriz karar yasağı, mahkemenin, taraflara açıklama hakkı tanımaksızın hükmünü taraflardan birinin açıkça gözden kaçırdığı veya önemsiz gördüğü bir hususa dayandırması yasağı şeklinde ifade edilebilir. Bu bağlamda çalışmada, tahkimde sürpriz kararın uygulamada ne şekilde ortaya çıkabileceği belirtilmiştir. Öte yandan, adil yargılanma ve hukuki dinlenilme haklarıyla doğrudan bağlantılı olan sürpriz karar yasağının, tahkim sözleşmesi ile vazgeçilebilir bir hak olup olmadığı ele alınmıştır. Ayrıca tarafların aralarında yapacakları sözleşme ile anayasal temel hakları sınırlandırabilecekleri ancak hakkın özünden vazgeçemeyecekleri ortaya konulmuştur. Sürpriz karar yasağının, adil yargılanma ve hukuki dinlenilme hakkının özü olması nedeniyle bu haktan tahkim sözleşmesi ile vazgeçilemeyeceği incelenmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Sözleşme Özgürlüğü
• Tahkim
• Hukuki Dinlenilme Hakkı
• Sürpriz Karar Yasağı

Prohibition of Surprise Decisions in Arbitration within the Framework of Contractual Freedom

Öz

Arbitration is a method of dispute resolution whereby the parties, through an arbitration agreement, submit their dispute to an arbitrator or arbitration panel. The basis of arbitration proceedings is the arbitration agreement. The arbitration agreement is based on freedom of will and, within this scope, freedom of contract. However, it is important to determine whether the fundamental rights protected by the Constitution, such as the right to a fair trial and, within this scope, the right to be heard and the prohibition of surprise decisions, can be waived within the framework of freedom of contract. The prohibition of surprise decisions can be expressed as the prohibition of the court basing its decision on a matter that one of the parties has clearly overlooked or considered insignificant without granting the parties the right to comment. In this context, the study indicates how surprise decisions may arise in arbitration in practice. On the other hand, it has been examined whether the prohibition of surprise decisions, which is directly linked to the rights to a fair trial and to be heard, is a right that can be waived by an arbitration agreement. It has also been established that the parties can limit their constitutional fundamental rights through an agreement between them, but they cannot waive the essence of the right. It has been examined that the prohibition of surprise decisions cannot be waived by an arbitration agreement because it constitutes the essence of the right to a fair trial and the right to be heard.

Anahtar Kelimeler

• Freedom of Contract
• Arbitration
• Right to Be Heard
• Prohibition of Surprise Decisions.

Kaynakça

1. Akıncı, Ziya. Milletlerarası Tahkim. Seçkin Yayıncılık, Ankara, 2003.
2. Akıncı, Ziya. Milletlerarası Tahkim. Vedat Kitapçılık, İstanbul, 2016.
3. Akıncı, Ziya/ Ekmen, Yasin. Tahkimde Hukuki Dinlenilme Hakkı. On İki Levha Yayınları, İstanbul, 2022.
4. Alangoya, Yavuz. Medenî Usul Hukukumuzda Tahkimin Niteliği ve Denetlenmesi. Fakülteler Matbaası, İstanbul, 1973.
5. Algan, Doğukan. Medenî Usûl Hukukunda Sürpriz Karar Verme Yasağı. On iki Levha Yayıncılık, İstanbul, 2025.
6. Aral, Vecdi. “Hukukta İrade Özgürlüğü.” Journal of Istanbul University Law Faculty, C. 48, S. 1-4, 1983, s. 249 – 282.
7. Atasoy, Kemal. Sözleşme Özgürlüğünün Kamu Düzenine Aykırılık Sınırı. On İki Levha Yayıncılık, İstanbul, 2020.
8. Auernig, Katharina. “Prevention and Challenge of Surprise Decisions in (Austrian) Arbitration Proceedings.” University of Vienna Law Review, C. 5, S. 1, 2021, s. 47-81.

9. Auernig, Katherina. Das Überraschungsverbot (Verhinderung und Bekämpfung von Überraschungsentscheidungen im Zivilprozess und im Schiedsverfahren). Österreich Verlag, 2020.
10. Aydemir, Fatih. Türk Hukukunda Tahkim Sözleşmesi. On İki Levha Yayıncılık, 2017.
11. Bayata Canyaş, Aslı. “Milletlerarası Tahkim Kanunu Uyarınca Tahkim Yargılamasının Sona Ermesi.” Ankara Barosu Dergisi, C. 80, S. 3, 2022, s. 395-422.
12. Bolayır, Nur. Medenî Usûl Hukukunda Yetki Sözleşmeleri. Beta Yayıncılık, İstanbul, 2009.
13. Börü, Levent. “Yargı Kararları Işığında New York Sözleşmesi’ne Göre Yabancı Hakem Kararlarının Türkiye’de Tenfizi Engeli Olarak Hukuki Dinlenilme Hakkı Üzerine Bazı Değerlendirmeler.” AÜHFD, C. 72, S. 2, 2023, s. 811-844.
14. Budak, Ali Cem. Medenî Usul Hukukunda Kavram İçtihadı ve Menfaat İçtihadı. Filiz Kitabevi, İstanbul, 2021.
15. Çiftçi, Pınar. Medenî Yargılama Hukukunda İspat Hakkı ve Sınırlamaları. Adalet Yayınevi, Ankara, 2018.
16. Danckwerts, Rolf. “Rechtliches Gehör in zivilrechtlichen Verfügungsverfahren”. AnwBl Online, 2020, s. 20-23.
17. Ekşi, Nuray, “Yargıtay Kararları Işığında Yabancı Hakem Kararlarının Tenfizinde Kamu Düzeni.” Public and Private International Law Bulletin. C. 40, S. 1, 2020, 143-201. Erdoğan, Ersin. Hakem Kararlarının Kesin Hüküm Etkisi. Yetkin Yayınları, Ankara, 2017.
18. Erdoğan, Ersin/ Meral, Nevin. “Londra Deniz Ticareti Hakemleri Birliği (LMAA) Tahkimi İlişkin Genel Bir Değerlendirme.” YBHD Prof. Dr. Fatih Uşan’a Dekanlıkta 10.Yıl Anısına Teşekkür Armağanı, C. 7, S. 2, 2022, s. 1073-1118.
19. Ermenek, İbrahim. “Anayasa Mahkemesi’nin Bireysel Başvuru Üzerine Verdiği Kararların Medenî Yargılama Hukukuna Yansımaları ve Bu Alanda Ortaya Çıkan Bazı Özel Durumlar”, Legal Medenî Usûl ve İcra İflâs Hukuku
20. Dergisi, C. 9, S. 26, 2013, s. 3-55. Ermenek, İbrahim. “Hakem Yargılamasında Bağlantılı Davalar.” DEÜHFD, C. 16, Özel Sayı, 2014, s. 1215-1252.
21. Ermenek, İbrahim. “Tahkimde Hukuki Dinlenilme Hakkının Korunması”. Tahkimde Güncel Sorunlar (I-IV), On İki Levha Yayınları, İstanbul, 2022, s. 33-52. Ersen Perçin, Gizem. Milletlerarası Usul Hukukunda Hukuki Dinlenilme Hakkı. On İki Levha Yayınları, İstanbul, 2023.
22. Gül, Mehmet Akif. New York Sözleşmesi Bağlamında Usulî Temyiz Engelleri. On İki Levha Yayınları, İstanbul, 2016.
23. https://beck-online.beck.de
24. https://hudoc.echr.coe
25. https://www.ibanet.org/document?id=IBA-Rules-on-Taking-of-Evidence-2020-Turkish
26. https://www.ris.bka.gv.at Kalpsüz, Turgut. “Tahkim Anlaşması”. Bilgi Toplumunda Hukuk Ünal Tekinalp’e Armağan, C. II, 2003, s. 1027- 1053.
27. Kaya, Serkan. Milli Tahkim Kapsamında Tahkime Elverişlilik. On İki Levha Yayınları, İstanbul, 2022. Kemer, Nurten. Sürpriz Karar Yasağı. Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü,
28. Yayımlanmamış Doktora Tezi, 2025.
29. Kesikli, Ömer. Milletlerarası Ticari Tahkimde Delillerin Değerlendirilmesi. Galatasaray Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2023.
30. Köksoy, Mesut. “Hukuk Muhakemeleri Kanunu Uyarınca Tarafsızlığından Şüphe Edilmeyi Haklı Gösteren Durum ve Koşullar Nedeniyle Hakemin Reddi.” TBBD, C. 36, S. 171, 2024, s. 121-178.
31. Köksoy, Mesut. İcra Hukukunda Hukuki Güvenlik İlkesi. Adalet Yayınevi, Ankara, 2018.
32. Musielak, Hans-Joachim, Voit, Wolfgang. ZPO-Zivilprozessordnung. Verlag Franz Vahlen, München, 2024.
33. Nomer, Ergin/ Ekşi, Nuray/ Öztekin Gelgel, Günseli. Milletlerarası Tahkim Hukuku. Beta Yayınları, İstanbul, 2008.
34. Okumuş, Nagehan. “Türk Tahkim Hukukunda Hukuki Dinlenilme Hakkına Riayet Edilmemesi Sebebiyle Hakem Kararlarının İptali (HMK m. 439/ 2, f).” EBYÜHFD, C. XXII, S. 1-2, 2018, 191-208.
35. Özbay, İbrahim. “Hakem Kararlarında Gerekçe.” BATİDER, C. 21, S. 2, 2001, 299-322.
36. Özbay, İbrahim. Hakem Kararlarının Temyizi. Yetkin Yayınları, Ankara, 2004.
37. Özbay, İbrahim/ Korucu, Yavuz. Hukuk Muhakemeleri Kanunu Çerçevesinde Tahkim. Adalet Yayınevi, Ankara, 2016.
38. Özbek, Mustafa Serdar. “Tahkim Yargılamasında Hakemin Reddi.” Türkiye Noterler Birliği Dergisi, C. 8, S. 1, 2021, s. 35-96.
39. Özbek, Mustafa Serdar. Tahkim Hukuku (C.I). Yetkin Yayınları, Ankara, 2022.
40. Özekes, Muhammet. Medeni Usul Hukukunda Hukuki Dinlenilme Hakkı. Yetkin Yayınları, Ankara, 2003.
41. Pekcanıtez, Hakan. “Hukuki Dinlenilme Hakkı”. Prof. Dr. Seyfullah Edis’e Armağan, 2000, s. 753-791.
42. Reyhani Yüksel, Sera. “Tahkim Tarafları ve Hakem Arasında Yapılan Hakemlik Sözleşmesinin Maddi Hukuk Açısından Değerlendirilmesi.” MÜHF-HAD, C. 22, S. 3, 2016, s. 2435-2451.
43. Sarbach, Roland. Das Verbot überraschender Rechtsanwendung im ordentlichen Verfahren nach der Schweizerischen Zivilprozessordnung. (Schriften zum Schweizerischen Zivilprozessrecht). Dike Verlag, Zürich/St.Gallen, 2017.
44. Sarısözen, M. Serhat. Medeni Usul Hukukunda Hakem Yargılaması. Kazancı Yayınları, İstanbul, 2005.
45. Selçuk, Seyhan. Hukuk Muhakemeleri Kanunu’na Göre Hakem Kararlarının İptali. Yetkin Yayınları, Ankara, 2018.
46. Şanlı, Cemal. Milletlerarası Ticarî Tahkimde Esasa Uygulanacak Hukuk. Sevinç Matbaası, Ankara,1986.
47. Tanrıver, Süha. “Hukuk Yargısı (Medenî Yargı) Bağlamında Adil Yargılanma Hakkı”. TBBD, S. 53, 2004, s. 191-215.
48. Tanrıver, Süha. “Yabancı Hakem Kararlarının Türkiye’de Tenfizi Bağlamında Kamu Düzeni Etkisi.” Milletlerarası Hukuk ve Milletlerarası Özel Hukuk Bülteni, C. 17, S. 1-2, 1997, s. 467-492.
49. Yasan Tepebaş, Candan. “Milletlerarası Tahkimde Hakemlerin Hukuku Uygulaması ve Jura Novit Curia.” Tahkim ve Uygulanacak Hukuk. On İki Levha Yayınları, İstanbul, 2021.
50. Yeğengil, Rasih. Tahkim (L’Arbitrage). Cezaevi Matbaası, İstanbul, 1974.
51. Yeşilırmak, Ali. Türkiye’de Ticari Hayatın ve Yatırım Ortamının İyileştirilmesi İçin Uyuşmazlıkların Etkin Çözümünde Doğrudan Görüşme, Arabuluculuk, Hakem-Bilirkişilik ve Tahkim: Sorunlar ve Çözüm Önerileri. On İki Levha Yayınları, İstanbul, 2011.
52. Yılmaz, Ejder. “Tahkimde İtirazın İptali Davası ve Tahkime Elverişlilik Kuralı.” DEÜHFD, Prof. Dr. Hakan Pekcanıtez’e Armağan, 2015, s. 531-554.
53. Yılmaz, Süleyman/ Çavuşoğlu, Gökçe Filiz. “Türk Hukukunda Tahkime Elverişlilik Kavramı ve Taşınmaz Aynına İlişkin Uyuşmazlıkların Tahkimde Görülmesi.” İnönü Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, C. 10, S. 2, 2019, s. 594-613.