Uyuşmazlık Mahkemesi Kararları Bağlamında İdari Yargılama Usulünde Tespit Davası

Öz

Bu çalışmada, Türk idari yargılama usulünde tespit davası kavramı, davanın yeri, işlevi ve özellikleri öğretideki görüşler ile Uyuşmazlık Mahkemesi’nin kararları ışığında incelenmiştir. 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu’nda açıkça düzenlenmeyen tespit davası, medeni usul hukukunda bağımsız bir dava türü olarak kabul edilmekte olup, bir hukuki ilişkinin varlığının, yokluğunun veya kapsamının saptanmasını amaçlar. Ancak idari yargıda, bu dava türünün kabul edilip edilmeyeceği uzun yıllardır tartışma konusudur. Çalışmada önce tespit davasının medeni usul hukukundaki niteliği, amacı ve şartları ele alınmış; ardından idari yargıda bu davanın yeri ve gerekliliği değerlendirilmiştir. Daha sonra, Uyuşmazlık Mahkemesi’nin önemli bazı kararları bağlamında tespit davasının idari yargıdaki gerekliliği incelenmiştir. Uyuşmazlık Mahkemesi, 1948 yılında verdiği kararında, idari işlemleri özel hukuk işlemlerinden ayıran ölçütleri ortaya koymuştur. Mahkemenin sonraki yıllarda verdiği kararları da incelenerek, tespit davasının idari yargıdaki gelişim çizgisi ortaya konulmuştur. Bihassa 20.11.2020 tarihli kararı, tespit davasının idari yargıda bağımsız ve müstakil bir dava türü olarak açılabileceği yönünde önemli bir dönüm noktası olmuştur. Bu karar, idari işlemlerin tespitinin idari yargı tarafından yapılmasına imkân tanıması bakımından önemli bir yenilik getirmiştir. İdari yargılama hukukunda tespit davası, öğreti ve içtihatlar çerçevesinde karşılaştırmalı bir yöntemle incelenerek tespit davasının Türk idari yargısına katkıları ve eksiklikleri tartışılmış ve somut bazı öneriler sunulmuştur.

Anahtar Kelimeler

• Tespit davası
• İdari işlemin tespiti
• Uyuşmazlık Mahkemesi
• İdari Yargı
• Hukuki yarar.

Declaratory Action in Administrative Jurisdiction Law in the Context of the Decisions of the Court of Jurisdictional Disputes

Öz

In this study, the concept, position, function, and characteristics of the declaratory action within Turkish administrative jurisdiction are examined in light of scholarly opinions and the decisions of the Court of Jurisdictional Disputes. Although not explicitly regulated in Administrative Procedure Law No. 2577, the declaratory action is recognized in civil procedural law as an independent type of lawsuit that aims to determine the existence or non-existence of a legal relationship. However, in the field of administrative law, the admissibility of this type of action has long been a matter of doctrinal and judicial debate. The study first discusses the nature, purpose, and conditions of declaratory action within the context of civil procedural law and then evaluates its place and necessity in administrative adjudication. Subsequently, the necessity of declaratory action in administrative jurisdiction is assessed through the key decisions of the Court of Jurisdictional Disputes. The Court’s 1948 decision established the criteria distinguishing administrative acts from private law acts, while its subsequent rulings reveal the evolutionary trajectory of the declaratory action within administrative law. In particular, the decision dated 20 November 2020 represents a jurisprudential milestone, affirming that declaratory actions may be instituted autonomously as an independent category of litigation within the administrative judiciary. This ruling introduces an important innovation by allowing the determination of administrative acts to be carried out by administrative courts themselves. Through a comparative examination of doctrinal views and judicial precedents, the study discusses the contributions and deficiencies of the declaratory action to Turkish administrative jurisdiction and offers recommendations for its implementation and codification.

Anahtar Kelimeler

• Declaratory action
• Determination of administrative act
• Court of Jurisdictional Disputes
• Administrative jurisdiction
• Legal interest

Kaynakça

1. Akıllıoğlu, Tekin. “Yıkma Kararlarında Yöntem Sorunları.” Amme İdaresi Dergisi, C. 12, S. 4, 1979, s. 41-53.
2. Akyılmaz, Bahtiyar / Sezginer, Murat / Kaya, Cemil. Açıklamalı – İçtihatlı Türk İdari Yargılama Hukuku. Savaş Yayınevi, Ankara, 2019.
3. Akyılmaz, Bahtiyar/ Sezginer, Murat/ Kaya, Cemil. Türk İdari Yargılama Hukuku. 10. Baskı, Seçkin Yayıncılık, Ankara, 2024.
4. Anayurt, Ömer. Hukuka Giriş ve Hukukun Temel Kavramları. Güncellenmiş 24. Baskı, Seçkin Yayıncılık, Ankara, 2024.
5. Atalı, Murat / Ermenek, İbrahim. Medeni Usul Hukuku. Güncellenmiş 6. Baskı, Seçkin Yayıncılık, Ankara, 2024.
6. Atalı, Murat / Ermenek, İbrahim / Erdoğan, Ersin. Medeni Usul Hukuku. 8. Baskı, Yetkin Basımevi, Ankara, 2025.
7. Atay, Ender Ethem. İdari Yargılama Hukuku. Güncellenmiş 3. Baskı, Seçkin Yayıncılık, Ankara, 2024.
8. Atay, Ender Ethem. Hukuk Başlangıcı. 5. Baskı, Gazi Kitapevi, Ankara, 2017.

9. Bilge, Necip / Önen, Ergun, Medeni Yargılama Hukuku Dersleri. 3. Baskı, Sevinç Matbaası, Ankara, 1978.
10. Budak, Ali Cem / Karaaslan, Varol. Medeni Usul Hukuku. Adalet Yayınevi, Ankara, 2017.
11. Bulut, Harun. Yargıtay İçtihatları Işığında Adli Yargıda Dava Şartları. I. Baskı, Seçkin Yayıncılık, Ankara, 2022.
12. Candan, Turgut. “Tespit Davası ve İdari Yargı.” Danıştay Dergisi, S. 72-73, 1989, s. 3-7.
13. Candan, Turgut. Açıklamalı İdari Yargılama Usulü Kanunu. 10. Baskı, Yetkin Yayınları, Ankara, 2023.
14. Çağlayan, Ramazan. “İdari Yargılama Usulünde İtiraz Davası.” Yıldırım Beyazıt Hukuk Dergisi, S. 2, 2025, s. 381- 418.
15. Çağlayan, Ramazan. İdare Hukuku Dersleri. Güncellenmiş 12. Baskı, Adalet Yayınevi, Ankara, 2024.
16. Çağlayan, Ramazan. İdari Yargılama Hukuku. Güncellenmiş 17. Baskı, Ankara, 2025.
17. Erdoğdu, Ahmet. “Almanya’da Tespit ve İptal Davalarının Uygulama Biçimi.” Danıştay Dergisi, S. 2, 1971, s. 59-63.
18. Erdoğdu, Ahmet. “Tespit Davası.” Danıştay Dergisi, S. 3, 1971, s. 12-31.
19. Ergen, Cafer. İdari Yargı Davaları. Seçkin Yayıncılık, Ankara, 2008.
20. Erkut, Celal. “Tespit Davasının İdari Bir Dava Türü Olarak Kabul Edilip Edilemiyeceği Sorununa Uyuşmazlık Mahkemesinin Yaklaşımı.” İdare Hukuku ve İlimleri Dergisi. C. 11, S. 1-3 Haziran 2011, s. 6-17.
21. Erkut, Celal. İptal Davasının Konusunu Oluşturma Bakımından İdari İşlemin Kimliği. Danıştay Matbaası, Ankara, 1990.
22. Erkut, Celâl/Soybay Selçuk. Anayasa ve İdari Yargılama Hukukuna İlişkin Kanunlar. 5. Baskı, İstanbul, Filiz Kitabevi, 1995.
23. Esin, Yüksel / Dündar, Erol. Danıştay’da Açılacak Tazminat Davaları- Birinci Kitap: Usul, Balkanlıoğlu Matbaacılık, Ankara, 1971.
24. Gözler, Kemal. İdare Hukuku Cilt I. Güncellenmiş 3. Baskı, Bursa, 2019.
25. Işıklar, Celal. “İdare Hukukunda Yokluk ve Askeri Yüksek İdare Mahkemesi Uygulaması.” İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, C. 69, S. 1-2, 2011, s. 805-880.
26. Kaplan, Onur / Üstün Fiş, Gül. “Tespit Edici İşlemlerle Bağlantılı Olarak İdari Yargılama Hukukunda Tespit Davalarının Uygulama Alanı ve Gerekliliği Üzerine Bir Değerlendirme.” Marmara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Hukuk Araştırmaları Dergisi, C. 26, S. 1, Haziran 2020, s. 131-145.
27. Kaplan, Onur. İdari İşlem Teorisi Açısından İdare Hukukunda Tespit Edici İşlemlerin Yeri. On İki Levha Yayıncılık,
28. İstanbul, 2021. Karahanoğulları, Onur. İdari Yargı İdarenin Hukukla Zorlanması (Yargı Kararlarına Dayalı Bir İnceleme). Turhan
29. Kitabevi, Ankara, 2019. Kuru, Baki. Hukuk Muhakemeleri Usulü, Cilt II. 6. Baskı, Demir Yayıncılık, İstanbul, 2001.
30. Kuru, Baki. Tesbit Davaları. Ajans-Türk Matbaası, Ankara, 1963.
31. Oder, Burak / Ayanoğlu, Taner. “Yorum ve Tespit Davaları.” İdari Yargının Yeniden Yapılandırılması ve Karşılaştırmalı İdari Yargılama Usulü Danıştay 133. Yıl Sempozyumu, Danıştay Tasnif ve Yayın Bürosu Yayınları No: 63, Ankara, 2003, s. 105-138.
32. Onar, Sıddık Sami. İdare Hukukunun Umumi Esasları Cilt I. 3. Bası, İsmail Akgün Matbaası, İstanbul, 1966.
33. Özsoylu, Kırdar. “İdari Yargıda Tespit Davalarının Yeri.” Danıştay Dergisi, S. 68-69, 1988, s. 136.
34. Pekcanıtez, Hakan / Atalay, Oğuz / Özekes, Muhammet. Medeni Usul Hukuku. 12. Baskı, Onikilevha Yayıncılık, İstanbul, 2024.
35. Sancakdar, Oğuz. “İdari Cezaların Yaptırımlar Teorisindeki Yeri ve Türk Hukuku’ndaki Anayasal
36. Temelleri.” İdari Ceza Hukuku Sempozyumu- İdari Ceza Hukuku’nun Doğuşu ve Hukuk Düzeni İçindeki Yeri, Ed. İlhan Ulusan/ Funda Başaran Yavaşlar, Seçkin Yayıncılık, Ankara, 2009.
37. Tanrıverdi, Ayşe Almıla. İdari Yargılama Hukuku Açısından Tespit Davasının Uygulanabilirliği. On İki Levha Yayıncılık, İstanbul, 2020.
38. Tanrıver, Süha. Medeni Usul Hukuku. Yetkin Yayınları, Ankara, 2016.
39. Türk Dil Kurumu Sözlükleri, (ET: 01.08.2025, https://sozluk.gov.tr/).
40. Ulusoy, Ali D. İdari Yargılama Hukuku. Yetkin Yayıncılık, Ankara, 2020.
41. Usta, Merve. Medeni Usul Hukukunda Tespit Davalarında Hukuki Yarar. İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2020.
42. Ülker, Gözde. Türk İdare Hukukunda İdari İşlemin Yetki Unsuru. Adalet Yayınevi, Ankara, 2022.
43. Wictionary, (ET: 15.09.2025, https://tr.wiktionary.org).
44. Yasin, Melikşah. İdari Yargılama Usulünde İspat. On İki Levha Yayıncılık, İstanbul, 2015.
45. Yenice, Kazım / Esin, Yüksel. Açıklamalı-İçtihatlı-Notlu İdari Yargılama Usulü. Arısan Matbaacılık ve Ambalaj Sanayii, Ankara, 1983.
46. Yılmaz, Ejder. Hukuk Muhakemeleri Kanunu Şerhi. Değiştirilmiş 2. Baskı, Yetkin Yayınları Ankara, 2013.