Tabiat kültleri bağlamında Tanrı’nın merhamet ve gazabına dair inanışlar: Bir araştırmanın sonuçları

Öz

Âlemin yaratılışına dair inanışlar, farklı inanç evrenlerinde değişik şekillerde kodlanarak dünya içindeki olay ve olguların anlamlandırılmasına yardımcı olan imkânlar sağlamaktadır. İnancın şekillenmesi sürecinde içinde yaşanılan coğrafî çevre şartları ve bu şartların kutsalla olan bağına yönelik yorumlar da birer etken olmuştur. Alevi Bektaşi inanç evreninde de Tanrı’nın rahmet ve gazabına dair inanışlar hem imanın konusu olmakta hem de doğal ortamın özelliklerine yüklenen anlamlar doğrultusunda somutlaşmaktadır. Bu bağlamda tabiat kültleri çeşitli inanç ve ritüellerin konusu olarak rahmet ve gazaba dair inanışların aracı birer formu olarak anlam kazanmakta, bu kültlerin somutlaştığı zaman ve mekânlar kutsallık kazanarak hem imanın hem de mitolojinin konusu olan birer forma bürünmektedir. Katılımcılara toprak, su, taş, dağ, ağaç, ateş ve gök cisimleri ile ilgili önceden hazırlanmış sorular yöneltilmiştir. Tokat İli Döllük Köyü’nde yapılandırılmış görüşme tekniğine sadık kalınarak gerçekleştirilen araştırmada özellikle köyün yaşlı sakinlerinden veriler edinilmiştir. İlgili kişilerin sorulara vereceği cevapların geleneksel inanç evrenini yansıtmada önemli bilgiler sunacağı düşünülmüştür. Bununla birlikte gelişen teknolojiyle bilgiye ulaşmanın kolaylaştığı dönemlerde rasyonel düşüncenin etkisinin arttığı yönündeki bilginin gözden uzak tutulmamasına özen gösterilmiştir. Bu anlamda yapılan çalışma, tabiat kültleriyle Tanrı’nın rahmet ve gazabı arasında bir ilginin bulunup bulunmadığını merkezine alan bir alan araştırması olarak hazırlanmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Halkbilimi
• Halk Kültürü
• Alevi Bektaşi Köyü
• Tabiat Kültleri
• Merhamet ve Gazap.

Beliefs in the God’s mercy and wrath in the context of nature cults: Results of a study

Öz

Beliefs about the creation of the universe are coded in different ways in different belief universes and provide opportunities that help to make sense of events and phenomena in the world. In the process of shaping belief, the geographical environmental conditions in which one lives and the interpretations regarding the connection of these conditions with the sacred have also been factors. In the Alevi Bektashi belief universe, beliefs about God's mercy and wrath are both the subject of faith and concretized in line with the meanings attributed to the characteristics of the natural environment. In this context, nature cults, as the subject of various beliefs and rituals, gain meaning as an intermediary form of beliefs about mercy and wrath, and the times and places where these cults are embodied become sacred and take on a form that is the subject of both faith and mythology. The participants were asked pre-prepared questions about soil, water, stone, mountain, tree, fire and celestial bodies. In the research carried out in Döllük Village of Tokat Province by adhering to the structured interview technique, data were obtained especially from the elderly residents of the village. It was thought that the answers of the relevant people to the questions would provide important information in reflecting the traditional belief universe. However, care has been taken not to lose sight of the information that the effect of rational thinking has increased in periods when access to information has become easier with developing technology. In this sense, this study has been prepared as a field research centered on whether there is a relationship between nature cults and God's mercy and wrath.

Anahtar Kelimeler

• Folklore
• Folk Culture
• Alevi Bektashi Village
• Nature Cults
• Mercy and Wrath.

Kaynakça

1. Altın, K. Y. (2019). Kült ve kültür arasında: Yeni bir kült tanımlamasına doğru. Motif Akademi Halkbilimi Dergisi, 12/28, 1052-1068.
2. Armstrong, K. (2021). Mitlerin kısa tarihi. (Dilek Şendil, Çev.). Alfa Basım Yayım Dağıtım.
3. Arpaguş, H. K. (2005). Allah-insan ilişkisinde rahmet ve gazab. Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi (29) 8-29.
4. Berkli, Y., & Gültepe, G. (2020). Eski Türk inançlarında tabiat kültü: Erzurum Kazancı örneği. Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi (67), 443-454.
5. Dilek, İ. (2020). Kült kavramı ve söz kültü. Bilig, 95, 47-77.
6. Eliade, M. (2015). Dinler tarihine giriş (L. A. Özcan, Çev.). Kabalcı Yayınları.
7. Esed, M. (2011). Kur’an mesajı (Cahit Koytak, Ahmet Ertürk, Çev.). İşaret Yayınları.
8. Gedikli, B. (2022). Karl Marx ve Max Weber’de modernite. Düzce Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 12/2, 638-653.

9. Günay, Ü., & Güngör, H. (2021). Başlangıçlarından günümüze Türklerin dinî tarihi. Bilge Kültür Sanat Yayınları.
10. Kaplan, H. (2021). Mitolojik inançlarda ve anlatılarda yer alan balık motifi ve balık motifinin günümüz efsanelerine yansıması. International Journal of Filologia, (6), 129-137.
11. Kaplan, H. (2022). Türk kültüründe ziyaret olgusu: Bolu ve Düzce örneği. Palet Yayınları.
12. Kaya, M. (2022). Mitolojiden efsaneye. Bağlam Yayıncılık.
13. Kutsal Kitap. (2019). Yeni yaşam yayınları.
14. Küçük, M. A. (2013). Türk destanlarında “sayı” motifinin dinî yansımaları. Gazi Türkiyat, 1(13), 91-109.
15. Marshall, G. (2020). Sosyoloji sözlüğü. (Osman Akınhay, Derya Kömürcü, Çev.). Ankara: Bilim ve Sanat Yayınları.
16. Ocak, A. Y. (2018). Alevi Bektaşi inançlarının İslam öncesi temelleri. İletişim Yayınları.
17. Okuşluk, R. Ş. (2011). Türk halk kültüründe bolluk ve bereketle ilgili inanç ve uygulamalarda eski Türk kültürü izleri. Folklor/Edebiyat, 17/66, 209-228.
18. Uzun, H. M. (2022). Altay Türklerinde tabiat kültleri. Yazıt Kültür Bilimleri Dergisi, 2/2, 299-314.