Görünmezlikten söylemsel varlığa: Sabahattin Eyüboğlu’nun Hamlet ön sözünde çevirmen öznelliğinin inşası

Yıl 2026, Cilt: 16 Sayı: 1 , 29 - 41 , 26.03.2026

Esra Çimen Karayürek

https://doi.org/10.30783/nevsosbilen.1827623

https://izlik.org/JA53KL33UR

Öz

William Shakespeare’in kaleme aldığı ve kanonik kabul edilen metinler yüzyıllardır farklı kültür ve dillere çevrilmektedir. Bu metinlerin çevirileri, çevirmenlerinin kaynak ve hedef kültürlere dair duruşunu ve dönemlerinin edebî ve düşünsel iklimini yansıtan birer ayna görevi görmektedir. Dolayısıyla, çeviri metninin kendisi kadar, esere eklenen ön söz, son söz veya notlar da önem arz etmektedir. Eserlerin ana metinlerinden bağımsız gibi görünen bu yanmetinsel unsurlar, her ne kadar tüm çevirmen ön sözlerini kapsamıyor olsa da çevirmenin hem kendi etik konumunu hem de hedef okura yönelik söylemsel stratejilerini açığa çıkarabilmektedir. Çevirmen, bu unsurlar aracılığıyla okura doğrudan seslenerek, bir nevi kendi çeviri eyleminin manifestosunu sunabilmektedir. Bu çalışma, çeviri süreçlerinde ikincil metinler olarak değerlendirilen çevirmen ön sözlerini, çevirmenin kendini konumlandırdığı bir alan olarak yeniden düşünmeyi amaçlamaktadır. Bu bağlamda, Sabahattin Eyüboğlu’nun William Shakespeare’den çevirdiği Hamlet adlı oyununda kaleme aldığı ön sözü, Pozitif Söylem Analizi (Positive Discourse Analysis [PSA]) çerçevesinde nitel söylem çözümlemesi yoluyla incelenmiştir. Hedef, ön sözün i) özne konumlandırmaları, ii) değer odaklı söylem unsurları ve iii) gelecek, dönüşüm ve olasılık tahayyülleri potansiyelini ortaya koymaktır. Bu yönüyle çalışma, dayanışma, özneleşme ve olumlu anlam üretimi gibi kurucu söylem dinamiklerine dikkat çekmeyi ve Pozitif Söylem Analizi’nin çeviri çalışmaları alanındaki uygulanabilirliğine katkı sunmayı hedeflemektedir.

Anahtar Kelimeler

Pozitif Söylem Analizi , Hamlet , Çevirmen Ön sözü , Sabahattin Eyüboğlu

From invisibility to discursive presence: The construction of translator subjeciıvity in Sabahattin Eyüboğlu’s preface to Hamlet

https://izlik.org/JA53KL33UR

Öz

William Shakespeare’s canonical texts have been translated into different cultures and languages for centuries. These translations serve as mirrors reflecting the translators’ stance on the source and target cultures and the literary and intellectual climate of their periods. Therefore, not only the translated text itself but also the prefatory materials added to the work -such as prefaces, afterwords, or notes- are of significance. Although these paratextual elements may appear independent from the main text of the work and do not encompass all translator prefaces, they can reveal both the translator’s ethical positioning and their discursive strategies toward the target readership. Through these elements, the translator can address the reader directly, presenting a kind of manifesto of their own translation practice. This study aims to rethink translator’s prefaces, which are considered secondary texts in translation processes, as a space where the translator’s discursive subjectivity is established. In this context, the preface written by Sabahattin Eyüboğlu for his translation of William Shakespeare’s play Hamlet has been examined through qualitative discourse analysis within the framework of Positive Discourse Analysis (PDA). The aim is to reveal the potential of the preface in terms of i) subject positionings, ii) value-oriented discourse elements, and iii) visions of the future, transformation, and possibility. In this respect, the study aims to draw attention to constitutive discourse dynamics such as solidarity, subjectification, and positive meaning production, and to contribute to the applicability of Positive Discourse Analysis in the field of translation studies.

Anahtar Kelimeler

Positive Discourse Analysis , Hamlet , Translator , Sabahattin Eyüboğlu

Kaynakça

• Akagündüz, Ü. (2026). “Sabahattin Eyüboğlu (1908-1973)”, Atatürk Ansiklopedisi, https://ataturkansiklopedisi.gov.tr/detay/198/Sabahattin_Eyubo%C4%9Flu_(1908-1973) (03.02.2026).
• Akgün, F. (2023). Çevirmenin görünürlüğü bağlamında Türkçede Hamlet. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi(35), ss. 1565-1575. https://doi.org/10.29000/rumelide.1346640
• Bartlett, T. (2012). Hybrid voices and collaborative change: Contextualising positive discourse analysis. Routledge.
• Bartlett, T. (2017). Positive discourse analysis 1. In The Routledge handbook of critical discourse studies (ss. 133-147). Routledge.
• Bassnett, S. (2014). Translation Studies. 4th ed., Routledge.
• Block, D. (2017). Class and class warfare. In The Routledge handbook of critical discourse studies (ss. 345-358). Routledge.
• Bilge, F. Z. (2020). History of Hamlet translations in Turkey. Litera, 30(2), 603-620. https://doi.org/10.26650/LITERA2020-0099
• Fairclough, N. (2013). Critical discourse analysis: The critical study of language. Routledge.
• Genette, G. (1997). Seuil. Seuil Yayınları.
• Kanıdinç, B. (2020). Ön Sözleri Tanıklığında Bir Çevirmenin Serüveni: Çeviri Tarihimizde Nurettin Sevin. Çeviribilim ve Uygulamaları Dergisi(28), 74-97. https://doi.org/10.37599/ceviri.674149
• Kuleli, M. (2023). Bir Metin İki Kültür: Shakespeare’de Söyleşimci İmgelerin Türk Edebiyat Çoğuldizgesinde Görünürlüğü. Çeviribilim ve Uygulamaları Dergisi(35), ss. 83-103. https://doi.org/10.37599/ceviri.1355903
• Lefevere, A. (2017). Translation, rewriting, and the manipulation of literary fame. Routledge.
• Luke, A. (1995). Text and Discourse in Education: An Introduction to Critical Discourse Analysis. Review of Research in Education, 21, 3–48. https://doi.org/10.2307/1167278
• Martin J. (2004). Positive discourse analysis: Solidarity and change. Revista Canaria de Estudios Ingleses, 49, 179–200.
• Paltridge, B. (2022). Discourse Analysis: An Introduction, 3rd edn, London: Bloomsbury.
• Paker, S. (1988). Türkiye’de Hamlet, (çev. Güzin Özkan)., Metis Çeviri.2 (20-31).
• Phelan, J. W. (2021). Literature and understanding: The value of a close reading of literary texts. Routledge.
• Salih, H. (2025). Pozitif Söylem Analizi: Eleştirel Söylem Çalışmalarına Yeni Bir Bakış. Kültür Araştırmaları Dergisi(25), ss. 324-341. https://doi.org/10.46250/kulturder.1614489
• Shakespeare, W. (1980). Hamlet (çev. Sabahattin Eyüboğlu). Yapıkredi Yay.
• Turhan, V. (2014). SHAKESPEARE IN TURKISH. Litera: Journal of Language, Literature and Culture Studies(8), ss. 49-61.
• Urgan, M. (2014). Shakespeare ve Hamlet, Yapı Kredi Yayınları.
• van Dijk, T. (2005). Critical discourse analysis. In D. Schiffrin, D. Tannen and H. E. Hamilton (eds.), The handbook of discourse analysis, ss. 352–371. Malden, MA: Blackwell Publishers Ltd.
• Venuti, L. (2008). The translator’s invisibility: A history of translation. Routledge.
• Zotzmann, K., & O’Regan, J. P. (2016). Critical discourse analysis and identity. In The Routledge handbook of language and identity (ss. 113-127). Routledge.