KENTLEŞMENİN DİNAMİĞİNDEN DİNAMİTİNE: NÜFUS SORUNU

Öz

Tarih boyunca nüfus konusu toplumların ve devletlerin bir şekilde ilgilendiği, üzerine politikalar geliştirdiği bir konu olmuştur. Bazı dönemlerde ve coğrafyalarda nüfusun az olması sorun olarak nitelendirilirken; bazı dönem ve coğrafyalarda ise nüfusun fazla olması sorun olarak nitelendirilmiştir. Kimi toplumlar, nüfusu bir güç dinamiği olarak görmüş, savaş ve toprak genişlemeleri için nüfus artış politikaları izlemiştir. Kimi toplumlar ise kaynakların kıtlığından, toprağın sınırlılığından hareketle nüfusu dengede tutma üzerine politikalar geliştirmiştir. Günümüzde nüfus konusunda bu tarz tartışmalar görece önemini korumakla birlikte, aynı zamanda bu tartışmalardan miras kalan “toprak büyüklüğünün değişmezliği” gerçeği daha büyük bir realite olarak karşımızda durmaktadır. İlk insan için toprağın büyüklüğünün bir önemi olmamıştır. Ancak nüfuslanma, değiştiremeyecek olan toprak büyüklüğünü modern insan için önemli kılmaktadır. Bu bağlamda özellikle kentlerde nüfus artışları bir sorun olarak karşımıza çıkmaktadır. Kente ilişkin sayabileceğimiz birçok sorun içerisinde nüfus artışı, diğer bütün sorunların doğrudan ya da dolaylı olarak sebebidir. Çevre kirliği, trafik, altyapı, konut, işsizlik, sağlık gibi bir çok sorun nüfusun yoğunluğundan kaynaklanmak veya etkilenmektedir. Dolayısıyla dengesiz nüfus artışına ilişkin sorunun çözülmesi, kentteki diğer sorunlar için de görece çözüm sağlayacaktır. Son tahlilde kentin tanımı için bir dinamik olan nüfusun dengesiz artışı, kente ve kentliye zarar veren bir dinamit olarak günümüzde karşımıza çıkmaktadır. Klasik dönemlerin de sorunu olan nüfus artışı, modern anlamda nüfus-kaynak ilişkisinden öte, artan kamu maliyetleri ve bireysel yaşam kalitesi üzerinden değerlendirilerek nüfusa ilişkin etkin politikalar geliştirilmelidir.

Anahtar Kelimeler

• Kentleşme
• Nüfus Teorisi
• Milli Gelir
• İnsani Gelişmişlik

FROM DYNAMICS TO DYNAMİTE OF URBANIZATION: THE POPULATION PROBLEM

Öz

Throughout history, the issue of population has been a subject that societies and states have somehow dealt with and developed policies on. While in some periods and geographies, a low population has been considered a problem; in some periods and geographies, a high population has been considered a problem. Some societies have seen population as a power dynamic and have pursued population growth policies for war and territorial expansion. Some societies have developed policies to keep the population in balance, based on the scarcity of resources and the limitedness of land. While such discussions on population maintain their relative importance today, at the same time, the reality of “the immutability of land size” inherited from these discussions stands before us as a greater reality. The size of the land did not have any importance for the first man. However, population growth makes the size of the land, which cannot be changed, important for modern man. In this context, population growth, especially in cities, is a problem. Among the many problems we can list regarding the city, population growth is the direct or indirect cause of all other problems. Many problems such as environmental pollution, traffic, infrastructure, housing, unemployment, and health are caused or affected by the density of the population. Therefore, solving the problem of unbalanced population growth will also provide a relative solution for other problems in the city. In the final analysis, the unbalanced population growth, which is a dynamic for the definition of the city, is today a dynamite that harms the city and the city dweller. Population growth, which was also a problem in classical periods, should be evaluated in terms of increasing public costs and individual quality of life, rather than the population-resource relationship in the modern sense, and effective policies regarding the population should be developed.

Anahtar Kelimeler

• Urbanization
• Population Theory
• National İncome
• Human Development

Kaynakça

1. Aşar, H. (2016). Yaşam Sandalı Etiği, Felsefe ve Sosyal Bilimler Dergisi, 22, 185-285.
2. Boserup, E. (1975). The Impact of Population Growth on Agricultural Output, The Quarterly Journal of Economics, 89(2), 257-270.
3. Currais, L. (2000). From the Malthusian Regime To The Demographic Transition: Contemporary Research and Beyond, Economica, 7(3), 75-101.
4. Çabuk, S., & Demir, K. (2010). Türkiye’de Metropoliten Kentlerin Nüfus Gelişimi, Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 1(28), 193-215.
5. Çakır, S., & Sertkaya Doğan, Ö. (2025). Nüfus Teorilerinin Tarihsel Süreci ve Mekansal Yansımaları, Dünya Coğrafyası ve Kalkınma Perspektifi Dergisi, 7, 45-56.
6. Çamurcu, H. (2005). Dünya Nüfus Artışı ve Getirdiği Sorunlar, Balıkesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 8(13), 87-105.
7. Dönmezer, S. (1994). Toplum Bilim, İstanbul: Beta Basım Yayım.
8. Duru, B. (2012). Türkiye Nüfusunda Yeni Eğilimler: Görünüm, Sorunlar. Politikalar, 1920’den Günümüze Türkiye’de Toplumsal Yapı ve Değişim, Derleyen:Faruk Alpkaya, Bülent Duru. Ankara: Phoenix Yayınevi.

9. Ehrlich, P.R. (1976). Nüfus Bombası, Çeviren; Nurullah Tolon, Ankara: Ayyıldız.
10. FAO, (2024), The State of Food Security and Nutrition in the World. URL: https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cd1254en, Erişim Tarihi: 3 Aralık 2025.
11. Gökburun, İ. (2017). İstanbul’da Nüfusun Gelişimi ve İlçelere Dağılımı (1950-2015), Journal of Anatolian Cultural Research, 1(3), 110-130.
12. Güneş, H.H. (2009). İktisat Tarihi Açısından Nüfus Teorileri ve Politikaları, Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi, 8(28), 126-138
13. Hardin, G. (1968). The Tragedy of the Commons, Science, 162(3859), 1243-1248.
14. Hardin, G. (Fall 2001). Living on a Lifeboat, A reprint from BioScience, 1974, The Social Contract, 12(1), 36-47.
15. Harvey, D. (2013). Sosyal Adalet ve Şehir, İstanbul: Metis Yayınları.
16. Hyman, D.N. (2010). Public Finance A Contemporary Application of Theory to Policy, Tenth Edition, South Western.
17. Keleş, R. (2012). Kentleşme Politikası, Ankara: İmge Kitapevi.
18. Kirmanoğlu, H. (2017). Kamu Ekonomisi Analizi, İstanbul: Beta Basım Yayın.
19. Lefebvre, H. (2015). Şehir Hakkı, Çevren: Işık Ergüden, İstanbul: Sel Yayınları.
20. Malthus, T. (2017). Nüfus İlkesi, Çeviren: Çağla Taşkın, İstanbul: Pinhan Yayıncılık.
21. Marx, K. (2004). Kapital, Üçüncü Cilt, İstanbul: Sol Yayınları.
22. Meek, R.L. (1976). Nüfus Sorunu ve Malthus, K.Marx, F.Engels, Çeviren: Oya Yaylalı, Ankara: Sol Yayınları.
23. Nielsen, R.W. (2016). Demographic Transition Theory And Its Link To The Historical Economic Growth. Journal Of Economics And Political Economy, 3, 31-49.
24. Ostrom, E. (1990). Governing the Commons The Evolution of Institutions for Collective Action, Cambridge: Cambridge University Press.
25. Özkaya, Y. (2023). Nüfusun Yaşlanması ve Ekonomik Büyüme İlişkisi:Geleneksel Durağan Duruma Farklı Bir Yaklaşım, Tokat Gaziosmanpaşa Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Yayınlanmamış Doktora Tezi, Tokat.
26. Ricardo, D. (2018). Siyasal İktisadın ve Vergilendirmenin İlkeleri, İstanbul: Türkiye İş Bankası Yayınları.
27. Sabbağ, J. (2020). Thomas R. Malthus’un ve Karl Marx’ın Yoksulluk ve Nüfus Kavramlaştırması, Hukuk ve İktisat Araştırmaları Dergisi, 12(1), 37–51.
28. Savaş, V.F. (1979). Kalkınma Ekonomisi, İstanbul: Nihad Sayar Yayın ve Yardım Vakfı Yayınları.
29. Serter, N. (1994). Türkiye'nin Sosyal Yapısı, İstanbul: Filiz Kitapevi.
30. Şahin, Y. (2011). Kentleşme Politikası, Trabzon: Murathan Yayınevi.
31. Şengül, T. (2012). Türkiye’nin Kentleşme Deneyiminin Dönemlenmesi, 1920’den Günümüze Türkiye’de Toplumsal Yapı ve Değişim, Derleyen:Faruk Alpkaya, Bülent Duru. Ankara: Phoenix Yayınevi.
32. Taylor, P.J. (2000). World Cities and Territorial States Under Conditions of Contemporary Globalization, Political Geography, 19, 5-32.
33. Tekeli, İ. (2011). Kenti Kentli Hakları, Kentleşme ve Kentsel Dönüşüm Yazıları, İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
34. The World Bank, URL: https://data.worldbank.org/country, Erişim Tarihi: 4 Aralık 2025.
35. Topal, K. (2003). Global Kapitalizmde Sermaye Birikimi İçin Yeni Mekansal Ölçekler: Dünya Kentleri / Global Kentler, Çağdaş Yerel Yönetimler, 12(2), 41-61.
36. Türkiye İstatistik Kurumu, MEDAS. URL: https://biruni.tuik.gov.tr/medas/?locale=tr, Erişim Tarihi: 3 Aralık 2025. United Nations Development Programme, (2025). Human Development Report, URL: https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf, Erişim Tarihi: 3 Aralık 2025.
37. Vogt, W. (1948). Road to Survival, New York: William Sloane Associates.