BİRLEŞMİŞ MİLLETLER 2030 SÜRDÜRÜLEBİLİR KALKINMA HEDEFLERİ BAĞLAMINDA ÇOCUK EMEĞİYLE MÜCADELE: TÜRKİYE’DE MESLEKİ EĞİTİM MERKEZLERİ ÖRNEĞİ

Öz

Günümüzde dünyada milyonlarca çocuk, gelişimlerini ve eğitim süreçlerini olumsuz yönde etkileyen koşullar altında çalışma yaşamında yer almaktadır. Bu durum, çocukların temel haklarının ihlali anlamına gelmenin yanı sıra, bireysel refah kayıplarına ve uzun dönemde toplumsal kalkınmanın zayıflamasına yol açabilecek önemli bir sorun alanı oluşturmaktadır. Birleşmiş Milletler tarafından kabul edilen 2030 Sürdürülebilir Kalkınma Hedefleri kapsamında, çocuk emeğiyle mücadele temel öncelikler arasında yer almakta; 2025 yılına kadar çocuk emeğinin en kötü biçimlerinin ortadan kaldırılması, 2030 yılına kadar ise çocuk emeğinin tümden sona erdirilmesi hedeflenmektedir. Bu hedefler, çocukların korunması ve eğitime erişimin güvence altına alınması kadar, sürdürülebilir ve kapsayıcı kalkınmanın tesis edilmesi açısından da belirleyici bir çerçeve sunmaktadır. Ancak Dünya genelinde olduğu gibi Türkiye’de de bu hedefin gerçekleşmesi yakın zamanda mümkün görünmemektedir. Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK)’nun 2024 verilerine göre, Türkiye’de toplam çocuk nüfusunun (21.817.061) yaklaşık %4’üne karşılık gelen en az 869.000 çocuk istihdam edilmektedir. Türkiye’de çocuk emeğinin temel nedenleri arasında yaygın çocuk yoksulluğu, sosyal koruma sistemlerindeki yetersizlikler ve yüksek düzeyde kayıt dışı istihdam yer almaktadır. Bu çalışma, Türkiye’de yürürlükte olan Mesleki Eğitim Merkezleri (MESEM) uygulamasının Sürdürülebilir Kalkınma Hedefleri ile ne ölçüde uyum sağladığını sorgulamayı amaçlamaktadır. Çalışmada “MESEM, çocuklara meslek edindirmeyi hedefleyen bir eğitim modeli mi, yoksa çocuk emeğini meşrulaştıran yeni bir istismar biçimi mi?” ile “MESEM, Sürdürülebilir Kalkınma Hedefleri ile uyumlu bir model mi, yoksa ekonomik büyümeyi önceleyerek sosyal adaleti göz ardı eden bir yaklaşım mı sergiliyor?” sorularına cevap aranmıştır. Doküman analizine dayalı nitel araştırma tekniğinin tercih edildiği çalışma bulgularına göre; MESEM mesleki beceri kazandırmayı amaçlayan bir eğitim politikası olarak sunulmasına rağmen, uygulamada çocuk emeğini meşrulaştırma riski taşımaktadır. MESEM ile çocukların erken yaşta, düşük ücretli, güvencesiz ve denetimsiz işlere yönlendirilmesi mümkündür. MESEM modelinin sürdürülebilir ve adil bir yapıya kavuşabilmesi için, çocuk hakları temelli bir yeniden yapılandırma sürecine ihtiyaç duyulmaktadır. MESEM modelinin sürdürülebilir kalkınma hedeflerine uygun hâle gelmesi yalnızca ekonomik çıktıların artırılmasıyla değil; çocukların gelişimini, haklarını ve gelecek potansiyelini esas alan insan odaklı bir eğitim anlayışının benimsenmesiyle mümkün olacaktır. Aksi takdirde, MESEM benzeri modeller, çocuk emeğini kurumsallaştıran ve toplumsal eşitsizlikleri yeniden üreten bir araca dönüşebilecektir.

Anahtar Kelimeler

• Sürdürülebilir Kalkınma Hedefleri,
• Çocuk Emeği,
• Mesleki Eğitim Merkezleri.

COMBATİNG CHİLD LABOUR WİTHİN THE FRAMEWORK OF THE UNİTED NATİONS 2030 SUİSTAİNABLE DEVELOPMENT GOALS: THE CASE OF VOCATİONAL TRAİNİNG CENTERS İN TÜRKİYE

Öz

Today, millions of children worldwide are engaged in work under conditions that hinder their physical, cognitive, and educational development. Within the framework of the United Nations’ 2030 Sustainable Development Goals (SDGs), the elimination of the worst forms of child labour by 2025 and the complete eradication of child labour by 2030 have been set as key global targets. However, both globally and in Türkiye, the realization of these goals does not appear feasible in the near future. According to the Turkish Statistical Institute (TurkStat) data for 2024, at least 869,000 children—corresponding to approximately 4% of Türkiye’s total child population of 21,817,061—are engaged in economic activities. The persistence of child labour in Türkiye is primarily driven by widespread child poverty, inadequacies within social protection systems, and a high level of informal employment. This study aims to critically examine the extent to which Vocational Education Centers (Mesleki Eğitim Merkezleri – MESEM) currently implemented in Türkiye align with the Sustainable Development Goals. In this context, the study seeks to answer two fundamental questions: Is MESEM an educational model genuinely designed to equip children with vocational skills, or does it represent a new form of exploitation that legitimizes child labour? Does MESEM constitute a model compatible with the Sustainable Development Goals, or does it reflect an approach that prioritizes economic growth while neglecting social justice? Employing a qualitative research design based on document analysis, the findings indicate that although MESEM is officially presented as an educational policy aimed at developing vocational competencies, it carries a substantial risk of legitimizing child labour in practice. The MESEM framework may facilitate the early integration of children into low-paid, insecure, and insufficiently supervised forms of work. In order for the MESEM model to become sustainable and equitable, a comprehensive restructuring grounded in a child-rights-based approach is required. Alignment with the Sustainable Development Goals cannot be achieved solely through the enhancement of economic outputs; rather, it necessitates the adoption of a human-centred educational perspective that places children’s development, rights, and future potential at its core. Otherwise, models such as MESEM risk evolving into institutional mechanisms that normalize child labour and reproduce existing social inequalities

Anahtar Kelimeler

• Sustainable Development Goals
• Child Labour
• Vocational Education Centers

Kaynakça

1. Avrupa Birliği İstatistik Ofisi (Eurostat) veri tabanı, 2024, https://ec.europa.eu/eurostat/data/database
2. Aksoy, H. (2013). Türkiye’de mesleki ve teknik ortaöğretimin eleştirel bir analizi. Mülkiye Dergisi, 37(2), 53–73.
3. Aksoy, H. H. (2017). Meslek liseleri öğrencilerinin işletmelerde beceri eğitimi: Okul destekli çocuk işçiliği. Türk Tabipleri Birliği Mesleki Sağlık ve Güvenlik Dergisi, 16(62), 74–82.
4. Akyüz, Y. (2001). Başlangıçtan 2001’e Türk eğitim tarihi. Alfa Yayıncılık.
5. Bolayır, S., & Eroğlu, İ. (2024). Türkiye’de sürdürülebilir kalkınma. Sakarya İktisat Dergisi, 13(1), 1–22.
6. Çelik, Ç. (2020). The performance of education systems in different welfare regimes in school-to-work transitions: Denmark, France, Spain, Greece, and Türkiye. Sosyoekonomi, 28(45), 49–61.
7. Demirkol, M., Ceylan, E., Özdemir, T. Y., & Doğan, A. (2024). Bütüncül bir bakış açısıyla mesleki eğitim merkezleri (MESEM). Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Dergisi, 57(3), 1149–1199.
8. Ekşioğlu, S., & Taşpınar, M. (2019). Türkiye’de mesleki ve teknik ortaöğretimin gelişimi. Sakarya University Journal of Education, 9(3), 614–627.

9. FİSA (2024) Mesleki Eğitim Merkezi Öğrencilerinin (Çırakların) Haklara ve Özgürlüklere Erişim Raporu, FİSA Çocuk Hakları Merkezi, https://chm.fisa.org.tr/mesleki-egitim-merkezi-ogrencilerinin-ciraklarin-haklara-ve-ozgurluklere-erisim-raporu-yayimlandi/
10. Fişek Enstitüsü (2020). TÜİK Çocuk İşgücü Anketi 2019 Üzerine İlk Notlar, https://fisek.org.tr/tuik-calisan-cocuk-isgucu-anketi-2019-uzerine-ilk-notlar/
11. Haberal, Z., & Işık, A. (2024). Birleşmiş Milletler sürdürülebilir kalkınma amaçları çerçevesinde Türkiye’deki büyükşehir belediyelerinin faaliyetlerinin değerlendirilmesi. Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 24(3), 1193-1222. https://doi.org/10.18037/ausbd.1485975.
12. Horuz, O.R. (2017). Mesleki eğitim merkezi öğrencilerinin yaşam boyu öğrenme eğilimlerinin incelenmesi (Bartın ili örneği). Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Bartın Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Yaşam Boyu Öğrenme Anabilim Dalı, Bartın, Türkiye.
13. International Labour Organization & United Nations Children’s Fund. (2021). Global estimates 2020: Trends and the road forward. ILO & UNICEF. https://www.ilo.org/tr/regions-and-countries/europe-and-central-asia/ilo-turkiye-ofisi/politika-alanlari/cocuk-isciligi.
14. International Labour Organization & United Nations Children’s Fund. (2025). Çocuk işçiliği: 2024 küresel tahminleri, eğilimler ve geleceğe yönelik yol haritası. ILO & UNICEF. https://www.ilo.org/publications/major-publications/child-labour-global-estimates-2024-trends-and-road-forward.
15. İlhan, R. B. (2024). Mesleki eğitim merkezi (MESEM) uygulamasına ilişkin idareci ve öğretmenlerin görüşleri: Nitel bir çalışma Yayınlanmamış Yüksek lisans tezi, Kocaeli Üniversitesi.
16. Kaya, A. (2024). Ortaöğretim muhasebe ve finansman alanında mesleki ve teknik eğitime olan ilginin azalma nedenleri: Öğretmenler üzerine bir araştırma, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim enstitüsü, İşletme Anabilim Dalı, Muhasebe ve Finansman Bilim Dalı, Ankara, Türkiye.
17. Kayıkçı, K., & Aksoy, B. (2025). Mesleki eğitim merkezi (MESEM) eğitim paydaşlarının MESEM uygulaması hakkındaki görüşleri. Mersin Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 21(2), 548–568.
18. Kazu, İ. Y. (2002). Türk millî eğitim sisteminde mesleki ve teknik eğitim. Üniversite Kitabevi.
19. Türkiye Cumhuriyeti. (1986). Mesleki eğitim kanunu (Kanun No. 3308). Resmî Gazete (Sayı: 19139). https://www.mevzuat.gov.tr/MevzuatMetin/1.5.3308.pdf
20. Millî Eğitim Bakanlığı. (2018). Türkiye’de mesleki ve teknik eğitimin görünümü (Eğitim Analizi ve Değerlendirme Raporları Serisi No. 1). Mesleki ve Teknik Eğitim Genel Müdürlüğü.
21. Millî Eğitim Bakanlığı. (2022). 3308 sayılı Mesleki Eğitim Kanunu’nda yapılan değişiklikler. https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2021/12/20211225-1.htm
22. Millî Eğitim Bakanlığı. (2023). Mesleki eğitim merkezleri. https://meslegimhayatim.meb.gov.tr/egitim/mesleki-egitim.
23. Millî Eğitim Bakanlığı. (2024). Mesleki ve teknik eğitim politika belgesi. https://mtegm.meb.gov.tr/meb_iys_dosyalar/2024_09/18170207_16_09_2024_mtgmpolitikabelgesi.pdf
24. Millî Eğitim Bakanlığı. (2025). Milli Eğitim İstatistikleri Örgün Eğitim 2024/’25, Milli Eğitim Bakanlığı Strateji Geliştirme Başkanlığı, Yayın Tarihi:30 Eylül 2025, https://sgb.meb.gov.tr/www/milli-egitim-istatistikleri-orgun-egitim-2024-2025/icerik/768
25. Organisation for Economic Co-operation and Development. (2020). Education at a glance 2020. OECD Publishing. https://www.oecd.org/en/publications/education-at-a-glance-2020_69096873-en.html.
26. Öktem Özgür, A. (2025). ILO’nun insana yakışır iş hedefinin 2030 sürdürülebilir kalkınma hedefi bağlamında değerlendirilmesi. Çalışma ve Toplum, 1(84), 155–194.
27. Özdemir, T. Y., Doğan, A., Ceylan, E., & Demirkol, M. (2024). Mesleki eğitim merkezi ile mesleki ve teknik Anadolu lisesi’nin karşılaştırılmasına ilişkin öğretmen görüşleri. Journal of Continuous Vocational Education and Training, 7(1), 1–21.
28. Özer, M. (2018). 2023 eğitim vizyonu ve mesleki ve teknik eğitimde yeni hedefler. Yükseköğretim ve Bilim Dergisi / Journal of Higher Education and Science, 8(3), 425–435.
29. Özer, M. (2019). Mesleki ve teknik eğitimde sorunların arka planı ve Türkiye’nin 2023 eğitim vizyonunda çözüme yönelik yol haritası. Yükseköğretim ve Bilim Dergisi / Journal of Higher Education and Science, 9(1), 1–11.
30. Özer, M. (2021). Türkiye’de mesleki eğitimi güçlendirmek için atılan yeni adımlar. Uluslararası Türk Eğitim Bilimleri Dergisi, 9(16), 1-16
31. Özer, M., & Suna, H. E. (2022). 3308 sayılı Mesleki Eğitim Kanunu’nda yapılan değişiklik sonrası mesleki eğitim merkezi programlarının 2022 yılı ilk üç aylık performans değerlendirmesi. Uluslararası Türk Eğitim Bilimleri Dergisi, 10(18), 1–17.
32. Özkan, N., & Göktürk, Ş. (2023). Mesleki ve teknik eğitim kurumlarında mesleki eğitim merkezi uygulamasının okul paydaşları açısından incelenmesi. Ulusal Eğitim Dergisi, 3(11), 2153–2175.
33. Payas, S. Z. (2022). Meslek liselerinde karşılaşılan sorunlar ve çözüm önerilerine ilişkin öğretmen görüşleri, Yayınlanmamış Yüksek lisans tezi, İstanbul Sabahattin Zaim Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Eğitim Bilimleri Ana Bilim Dalı, Eğitim Yönetimi Bilim Dalı, İstanbul, Türkiye.
34. Raman, N. (1971). Türkiye’de mesleki ve teknik eğitimin problemleri ve gelişme stratejileri yönünden yeni bir mesleki teknik eğitim politikası ihtiyacı. İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi Dergisi, 31, 119–133.
35. Seçgin, N. (2025). Ekosistem yaklaşımı perspektifinden sürdürülebilir kalkınma ilkesinin değerlendirilmesi. Kırklareli Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 3(1), 39–78. https://doi.org/10.62124/kluhfd.1568875
36. Tokuç, B., Evren, S. M. H., & Ekuklu, G. (2009). Edirne ve Hayrabolu mesleki eğitim merkezi öğrencilerinde umutsuzluk ve sürekli kaygı düzeyleri. TAF Preventive Medicine Bulletin, 8(2), 155–160.
37. Tuğaç, Ç. (2023). Birleşmiş Milletler sürdürülebilir kalkınma amaçlarının gerçekleştirilmesinde yapay zekâ uygulamalarının rolü. Sayıştay Dergisi, 34(128), 73–99. https://doi.org/10.52836/sayistay.1245051. Türkiye İstatistik Kurumu. (2025) Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi Sonuçları, 2024, https://veriportali.tuik.gov.tr/tr/press/53783
38. Türkiye İstatistik Kurumu. (2025a). Yoksulluk ve yaşam koşulları istatistikleri, 2025 (Sayı: 53994). https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Yoksulluk-ve-Yasam-Kosullari-Istatistikleri-2025-53994
39. Türkiye İstatistik Kurumu. (2025b). İstatistiklerle çocuk, 2024 (Sayı: 54197). https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Istatistiklerle-Cocuk-2024-54197
40. Türkiye İstatistik Kurumu. (2025c). Dünya nüfus günü, 2025 (Sayı: 54078). https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Dunya-Nufus-Gunu-2025-54078
41. Türkiye İstatistik Kurumu. (2025d). İşgücü istatistikleri, III. çeyrek: Temmuz–Eylül 2025 (Sayı: 54071). https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Isgucu-Istatistikleri-III.-Ceyrek:-Temmuz-Eylul,-2025-54071
42. Ünlü, D. (2016). Mesleki eğitimin tarihi süreci. Giresun Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, 2(4), 89–98.
43. Üstün, A., & Yiğit, A. (2022). Mesleki eğitimde yaşanan sorunlar ve çözüm önerileri. Journal of Social, Humanities and Administrative Sciences, 8(54), 827–839.
44. Yolcu, H., & Alaca, E. (2021). Uluslararası Çalışma Örgütü ve eğitim. OPUS–Uluslararası Toplum Araştırmaları Dergisi, 18 (Yönetim ve Organizasyon Özel Sayısı), 1943–1973.