Kürtçe (Kurmancî) Dersi: Sorunlar ve Çözüm Önerileri (Öğretmen Görüşlerine Göre)

Öz

Türkiye’de 2012 yılından itibaren Kürtçe (Kurmancî/Zazakî) dersinin sadece ortaokul kademesinde haftada iki saat seçmeli ders olarak okutulmasına yasal olarak olanak tanınmıştır. Böylece ilk defa Kürtçe öğretimi, devletin ulusal eğitim sistemine dâhil edilmiştir. Bu önemli bir adımdır ancak bunun tek başına ana dili eğitimi için yeterli olmadığı/olamayacağı açıktır. Dersin uygulama süreci ile ilgili birçok eksikliğin olduğu, paydaşlar (öğretmen, öğrenci, veli) tarafından dile getirilmektedir. Bu çalışmanın amacı, öğretmenlerin görüşlerinden hareketle seçmeli Kürtçe (Kurmancî)1 dersinin uygulanışı ile ilgili sorunların tespit edilmesi ve bu sorunların giderilmesine yönelik çözüm önerilerinin ortaya konulmasıdır. Çalışmada Kurmancî dersi öğretmenlerinin ne tür sorunlarla karşılaştıkları, sorunları nasıl çözdükleri ve daha farklı ne tür çözüm önerileri sundukları tespit edilmeye çalışılmıştır. Nitel araştırma yaklaşımına uygun olarak tasarlanan bu çalışma, durum çalışmasına (case study) göre yürütülmüştür. Araştırmanın, çalışma grubunu Millî Eğitim Bakanlığına (MEB) bağlı okullarda görev yapan 8 Kurmancî dersi öğretmeni oluşturmaktadır. Çalışmada ölçüt (kriter) örnekleme kullanılmıştır. Veri toplama aracı olarak araştırmacılar tarafından geliştirilen Kurmancî Dersinin Uygulanışı ile İlgili Öğretmen Görüşleri Formu (EK-1) kullanılmıştır. Veriler içerik analiziyle çözümlenmiş, değerlendirilmiş ve yorumlanmıştır. Çalışmada elde edilen veriler bulgular bölümünde tablolar halinde sunulmuştur. Bu çalışmadan hareketle seçmeli Kurmancî dersi sürecinin bütüncül, kapsayıcı ve sürdürülebilir eğitim politikalarıyla güçlendirilmesi gerektiği, özellikle öğretmen ataması, dijital içerik oluşturma, materyal geliştirme, müfredat ve aile- okul iş birliği gibi alanlarda kapsamlı düzenlemelerin yapılmasının bir zorunluluk olduğu sonucuna ulaşılmıştır. Elde edilen sonuçlar, literatürde yer alan benzer çalışmaların sonuçlarıyla karşılaştırılarak tartışılmıştır. Çalışmanın sonunda ilgili kurum ve kuruluşlara, kişilere, yöneticilere, velilere yönelik çeşitli önerilere yer verilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Kürtçe (Kurmancî) dersi
• sorunlar
• çözüm önerileri

Kurdish (Kurmanji) Course: Challenges And Proposed Solutions (According to Teacher Perspectives)

Öz

In Türkiye, since 2012 it has been legally permitted to teach Kurdish (Kurmanji/Zazaki) as an elective course for two hours a week, only at the middle school level. Thus, for the first time, Kurdish language instruction has been included in the state’s national education system. This is an important step, but it is clear that it alone is not sufficient for mother tongue education. Many shortcomings in the implementation process of the course have been expressed by stakeholders (teachers, students, and parents). The aim of this study is to identify the problems related to the implementation of the elective Kurdish (Kurmanji) course based on the opinions of teachers and to propose solutions to address these problems. The study attempts to determine what kinds of problems Kurmanji course teachers encounter, how they solve these problems, and what other solutions they offer. This study, designed in accordance with a qualitative research approach, was conducted as a case study. The study group consisted of 8 Kurmanji language teachers working in schools affiliated with the Ministry of National Education (MEB). Criterion sampling was used in the study. The data collection tool used was the Teacher Opinions Form Regarding the Implementation of Kurmanji Language Lessons, developed by the researchers. The data were analyzed, evaluated, and interpreted using content analysis. The data obtained in the study are presented in tables in the findings section. Based on this study, it was concluded that the elective Kurmanji language course process needs to be strengthened with holistic, inclusive, and sustainable education policies, and that comprehensive regulations are necessary, especially in areas such as teacher appointments, digital content creation, material development, curriculum, and family-school cooperation. The results obtained were discussed by comparing them with the results of similar studies in the literature. At the end of the study, various suggestions are included for relevant institutions, organizations, individuals, administrators, and parents.

Anahtar Kelimeler

• Kurdish (Kurmanji) course
• challenges
• proposed solutions

Dersa Kurdî (Kurmancî): Pirsgirêk û Pêşniyazên Çareserîyê (Li Gorî Nêrînên Mamosteyan)

Öz

Li Tirkîyeyê, ji sala 2012an û pê da bi awayekî qanûnî derfet hatîye dayîn ku dersa kurdî (kurmancî/zazakî) tenê heftê du saetan wek derseke bijarte di asta xwendingeha navîn da bê xwendin. Bi vî awayî perwerdeya zimanê kurdî cara ewil, daxilê pergala perwerdehîya neteweyî ya dewletê bûye. Ev gaveke giring e, lê dîyar e ku ev bi tenê ji bo perwerdeya zimanê zikmakî têrê nake/wê têrê neke. Hebûna gelek kêmasîyên derheq pêvajoya rêvebirina dersê ji alîyê hevparan (mamoste, xwendekar, malbat) ve tên ziman. Armanca vê xebatê ji nêrînên mamosteyan ve tesbîtkirina pirsgirêkên derheq rêvebirina dersa kurdî (kurmancî) ya bijarte û ji bo çareserkirina van pirsgirêkan bidestxitina pêşniyazên çareserîyê ne. Di vê xebatê de hewl hatîye dayîn ku mamosteyên dersa kurdî rastî pirsgirêkên çawa tên, wan pisgirêkan çawa çareser dikin û wekî din çi pêşniyazên çareserîyê yên cuda pêşkêş dikin bên tesbîtkirin. Ev xebata ku li gor rêbaza vekolîna çawanîyê (qualitative research) hatîye sêwirandin, li gor xebata rewşê (case study) ve hatîye rêvebirin. Koma xebatê (study group) ya vê vekolînê, ji 8 mamosteyên dersa kurmancî yên ku li xwendigehên girêdayî Wezareta Perwerdehîya Neteweyî (MEB) peywira xwe dikin pêk tên. Di vekolînê da nimûnegirtina pîvanî (criterion sampling) hatîye bikaranîn. Forma Nêrînên Mamosteyan yên Derheq Rêvebirina Dersa Kurmancî ya ku ji alîyê vekoleran va hatîye pêşxistin wek amûra komkirina daneyan hatîye bikaranîn. Dane bi analîza naverokê (content analysis) ve hatine analîzkirin, nirxandin û şîrovekirin. Daneyên ku di xebatê da hatine bidestxistin di beşa destkeftîyan da bi tabloyan va hatine pêşkeşkirin. Bi vê xebatê encamên wek pêwistîya bihêzkirina polîtîkayên perwerdehîyê yên tevane, vegir û dewambar ji bo pêvajoya dersa kurmancî ya bijarte, sererastkirinên mecbûrî yên berfireh yên derheqê hevparîya malbat-xwendingehê, mufredat, pêşxistina materyalan, çêkirina naverokên dîjîtal û nemaze tayînkirina mamosteyan derketîye holê. Encamên ku hatine bidestxistin, bi xebatên lîteraturê yên ku dişibin vê xebatê ve hatine berhevdan û nîqaşkirin. Di dawîya xebatê da jî cih ji bo pêşniyazên cur bi cur ji bo malbat, rêvebir, şexs, sazî û rêxistinên têkildar hatîye dayîn.

Anahtar Kelimeler

• Dersa Kurdî (Kurmancî)
• pirsgirêk
• pêşniyazên çareserîyê

Kaynakça

1. Açar, Z. (2019). Tesîra helwestê li ser tercîha ziman di jiyana kurdîzanan de -(nimûneya Wanê). (Tez No: 610982) [Yayımlanmamış Doktora Tezi]. Bingöl Üniversitesi.
2. Aksan, D. (2003). Her yönüyle dil, ana çizgileriyle dilbilim. Türk Dil Kurumu Yayınları.
3. Aydın, Z. (2025). Ji alîyê rastîya zarokan ve vekolandina metinên vegêranê yên di pirtûka dersa kurmancî ya pola 5an da. BUYED – Bingöl Üniversitesi, Yaşayan Diller Enstitüsü Dergisi, 11(21), 37-92.
4. Akın, S. & Araz, S. (2014). Kürtçe seçmeli dil eğitimi: Sorunlar ve öneriler. Radikal. https://www.academia.edu/8422417/K%C3%BCrt%C3%A7e_se%C3%A7meli_dil_e%C4%9Fitimi_Sorunlar_ve_%C3%B6neriler
5. Balçıkanlı, C. (2021). 50 soruda dil öğrenme. Bilim ve Gelecek Kitaplığı.
6. Baltacı, A. (2018). Nitel araştırmalarda örnekleme yöntemleri ve örnek hacmi sorunsalı üzerine kavramsal bir inceleme. Bitlis Eren Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 7(1), 231-274.
7. Bilmez, B., Çağatay, İ. & Arslan, S. (2022). Öğretmenlerin, Aktivistlerin ve Medyanın Gözünden Yaşayan Diller ve Lehçeler Seçmeli Dersi. Kültürel ve Toplumsal Araştırmalar Derneği (KİTA).
8. Büyüköztürk, Ş., Kılıç Çakmak, E., Akgün, Ö. E., Karadeniz, Ş., & Demirel, F. (2020). Bilimsel araştırma yöntemleri. Pegem Akademi Yayınları.

9. Chomsky, A. N. (2021). Doğa ve dil üzerine. (A. B. Karadağ, Çev.). Sözcük Yayınları.
10. Coşkun, S. (2014). Dil-düşünce ve dünya ilişkisi bakımından öznellik, bireysellik ve kimlik. Kaygı Uludağ Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Felsefe Dergisi, 23, 87-102.
11. Crystal, D. (2010). Dillerin katli: bir dilin ölümü bir milletin ölümüdür. Çev. G Cansız, İstanbul: Profil Yayıncılık.
12. Derince, Ş. (2021). Almanya ve Türkiye’de Kürtçe Seçmeli Dil Dersleri: Kısıtlılıklar, Kazanımlar, Karşılaştırmalar. B. Bilmez (Ed.), Türkiye’de dil hakları ve dilsel çoğulluk içinde (s. 129-142). İstanbul Bilgi Üniversitesi, Türkiye Kültürleri Araştırma Grubu.
13. Ergin, M. (2009). Türk dil bilgisi. Bayrak Basım.
14. Fishman, J. A. (1991). Reversing Language Shift: Theoretical and Empirical Foundations of Assistance to Threatened Languages. Multilingual Matters.
15. Geyik, R. (2025). Pedagogical approaches in teaching Kurdish: the modern approaches vs traditional ones. Anemon, Muş Alparslan Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 13(2) 688-717.
16. Gökhan, B. & Bulut, K. (2024). Vekolînek li ser cureyên bêjeyan metinên di pirtûka dersa kurmancî ya pola heştem da. Kurdiyat (10), 121-142
17. Güneş, F. (2007). Türkçe öğretimi ve zihinsel yapılandırma. Nobel Yayınları.
18. Karacan, H. & Kinay, N. (2016). Öğretmenlerin Kürtçe öğretimine yönelik algılarının incelenmesi. European Journal of Educational & Social Sciences, 1(1), 24-33.
19. Karagöz, N. (2016). Seçmeli Kürtçe dersine karşı veli tutumları (Tez No: 480261) [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Dicle Üniversitesi.
20. Kıran, Z. & Eziler Kıran, A. (2013). Dilbilime giriş. Seçkin Yayıncılık.
21. Kurt, Ş. & Beltekin, N. (2020). Türkiye’de Kürtçe öğretmeni: yetiş(tir)me ve Kürtçe öğretim deneyimine ilişkin bir çözümleme. e-Şarkiyat İlmi Araştırmalar Dergisi, 12-3(28), 819-839.
22. Kurt, Ş. (2024). Analîza metinên pirtûka kurdî (kurmancî) ya pola pêncem ji alîyê hînkirina şîyanewerîya xwendinê ve. Şarkiyat İlmi Araştırmalar Dergisi, 16(01), 461-472.
23. Leinonen, A. (2022). Struggling against Language Shift: Kurdish Language Education in Turkey. Kurdish Studies Archive, 10(1), 26-51.
24. Leppert, R. (2023). Sanatta anlamın görüntüsü. Ayrıntı Yayınları.
25. May, S. (2006). Language policy and minority rights. T. Ricento (Ed.), An introduction to language policy içinde (s. 255-272). Blackwell.
26. May, S. (2006). Language policy and minority rights. T. Ricento (Ed.), An introduction to language policy içinde (s. 255-272). Blackwell.
27. MEB. (2012). Ortaokul ve İmam Hatip Ortaokulu Yaşayan Diller ve Lehçeler Dersi (Kürtçe) Öğretim Programı. Millî Eğitim Basımevi.
28. Merriam, S. B. (2013). Nitel araştırma: Desen ve uygulama için bir rehber (S. Turan, Çev.). Nobel Akademik Yayıncılık.
29. Miles, M. B., & Huberman, A. M. (1994). Qualitative data analysis: An expanded sourcebook. 2nd Edition. Sage Sage Publications Ltd.
30. Patton, M. Q. (2014). Nitel araştırma ve değerlendirme yöntemleri (M. Bütün & S. B. Demir, Çev.). Pegem Akademi Yayınları.
31. Pilatin, U. (2016, 24-25 Haziran). Kürtçe seçmeli ders uygulaması [Bildiri sunumu]. Kesintili On İki Yıllık Zorunlu Eğitim Modelinde Seçmeli Dersler Sempozyumu, Van.
32. Sarıkaya, B., & Şakiroğlu, Y. (2021). Türkçe öğretmeni adaylarının Türkçe dil bilinç düzeylerinin belirlenmesi: Bir karma yöntem araştırması. Manas Sosyal Araştırmalar Dergisi, 10(ÖS), 40-52.
33. Saussure, F. de. (1998). Genel dilbilim dersleri (B. Vardar, Çev.). Multilingual. Seggie, F., N., & Bayyurt, Y. (2015). Nitel araştırma yöntemi. F. N. Seggıe & Y. Bayyurt (Ed.), Nitel araştırma yöntem, teknik, analiz ve yaklaşımları içinde (s. 11-22). Anı Yayıncılık.
34. Sever, S., Kaya, Z. & Aslan, C. (2011). Etkinliklerle Türkçe öğretimi. Tudem Yayıncılık.
35. Tomasello, M. (2021). İnsan iletişiminin kökenleri. Metis Bilim.
36. Türk Dil Kurumu (TDK). (2024). Güncel Türkçe sözlük. Türk Dil Kurumu Yayınları.
37. Uygur, R. (2011). Dil ve benlik: öznellik üzerine denemeler. Metis Yayınları.
38. Yıldırım, A., & Şimşek, H. (2018). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri. Seçkin Yayıncılık.
39. Yıldız, C. (2003). Ana dili öğretiminin temel ilkelerine karşılaştırmalı bir bakış (Türkçe ve Almanca ana dili öğretimi programları örneğinde). Dil Dergisi, 120, 5-21.