Translation Of Idioms in Yusuf Atılgan’s Novel Canistan into Persian in the Context of Equivalence

Öz

The translation of idiomatic expressions such as proverbs and sayings constitutes one of the complex areas of translation studies, as it involves not only linguistic but also cultural transfer. Structural and semantic differences between languages and cultures create various difficulties in transferring such idiomatic expressions into the target language. In particular, the inability of metaphors specific to the source culture to find a direct equivalent in the target culture or to evoke the same connotations in the reader requires the translator to make strategic and interpretive decisions. The translation of idioms, which are an important part of cultural heritage, is also of particular importance in terms of ensuring intercultural interaction and communication. In this study it is examined that the translations of idioms found in Yusuf Atılgan's work Canistan into Persian, within the context of equivalence and in line with the four fundamental principles proposed by Mona Baker's idiom translation strategy. The selected examples consist of expressions that are idiomatic in terms of form and meaning and have a cultural and narrative function within the context. The analysis revealed that the translator predominantly used the similar meaning and form strategy, while in some examples, prioritizing meaning over preserving the formal structure, the translator opted for similar meaning but different form and paraphrasing strategies. In some examples, idioms were removed entirely from the text, indicating the application of an omission strategy. The findings of this study reveal that idiom translation is a multi-layered process of reconstruction, not only in linguistic terms but also in cultural context.

Anahtar Kelimeler

• Idiom translation
• Translation strategies
• Equivalence
• Persian translation
• Yusuf Atılgan

Yusuf Atılgan’ın Canistan Romanında Bağlam Odaklı Deyimlerin Farsça Çevirisinde Eşdeğerlik İncelemesi

Öz

Atasözü ve deyim gibi kalıplaşmış ifadelerin çevirisi, yalnızca dilsel değil aynı zamanda kültürel bir aktarım süreci olması bakımından çeviribilimin karmaşık alanlarından birini oluşturmaktadır. Diller ve kültürler arasındaki yapısal ve anlamsal farklılıklar, bu tür kalıp ifadelerin erek dile aktarılmasında çeşitli zorluklar doğurmaktadır. Özellikle kaynak kültüre özgü mecazların, hedef kültürde birebir karşılık bulamaması veya okuyucuda aynı çağrışımı uyandıramaması, çevirmenin stratejik ve yorumlayıcı kararlar almasını zorunlu kılmaktadır. Kültürel mirasın önemli bir parçası olan deyimlerin çevirisi, kültürlerarası etkileşim ve iletişimin sağlanması açısından da özel bir önem taşımaktadır. Bu çalışmada, Yusuf Atılgan’ın Canistan adlı eserinde yer alan deyimlerin Farsçaya çevirilerini, eşdeğerlik bağlamında Mona Baker’ın deyim çeviri stratejisi çerçevesinde önerdiği dört temel başlık doğrultusunda incelenmektedir. Seçilen örnekler, biçimsel ve anlamsal yönden deyimsel nitelik taşıyan; bağlam içerisinde kültürel ve anlatı işlevi olan ifadelerden oluşturulmuştur. Çözümleme sonucunda, çevirmenlerin çoğunlukla benzer anlam ve biçim stratejisini tercih ettikleri; bazı örneklerde ise biçimsel yapıyı korumak yerine anlamı öne çıkararak benzer anlam–farklı biçim ya da açımlama stratejilerine yöneldikleri belirlenmiştir. Bazı örneklerde deyimler tümüyle metinden çıkarılmış, bu da çıkarma stratejisinin uygulandığını göstermektedir. Çalışmada elde edilen bulgular, deyim çevirisinin yalnızca dilsel değil, aynı zamanda kültürel bağlamda da çok katmanlı bir yeniden kurma süreci olduğunu ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• deyim çevirisi
• çeviri stratejileri
• eşdeğerlik
• Farsça çeviri
• Yusuf Atılgan

Kaynakça

1. Aslan, F. B. (2019). Yaşar Kemal’in "Yer Demir Gök Bakır" adlı romanının Türkçeden Arapçaya çevirisindeki deyimlerin eşdeğerlilik bağlamında incelenmesi (Doktora tezi). Gazi Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Ankara.
2. Atılgan, Y. (2004). Canistan (3. bs.). İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
3. Atılgan, Y. (2018). جانستان [Canistan] (H. E. Beyrak & Z. Gülzar, Çev.) Tahran: Furuzeş. (Orijinal eser 2015 yılında yayımlanmıştır)
4. Baker, M. (2018). In other words: A coursebook on translation (3rd ed.). London: Routledge.
5. Bassnett, S. (2002). Translation studies. London: Routledge.
6. Boztaş, İ. (1999). Çeviri, çevirmen, dilbilim ilişkisi, çeviride eşdeğerlik ve kayıplar. Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 10(2), 55–65.
7. Brower, R. A. (Ed.). (1966). On translation. Cambridge, MA: Harvard University Press.
8. Catford, J. C. (1978). A linguistic theory of translation: An essay in applied linguistics (5th ed.). London: Oxford University Press.

9. Çakır, M. (1996). Çeviride eşdeğerlik ilişkileri. Anadolu Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 6(1), 93–107.
10. Çotuksöken, Y. (2004). Türkçe atasözleri ve deyimler sözlüğü. İstanbul: Toroslu Kitaplığı.
11. Dönmez, M. İ. (2018). Orhan Pamuk’un Sessiz Ev romanındaki atasözü ve deyimlerin Arapça çevirilerinin Mona Baker çeviri stratejilerine göre incelenmesi. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi, 7(2), 1093–1108. Enverî, Ḥ. (2003). Ferheng-i feşorde-yi Soḫen (Cilt 1–2). Tahran: Soḫen.
12. Eren Soysal, E. (2023, Mayıs). Abbas Maroufi’nin Ölüler Senfonisi romanındaki atasözü ve deyimlerin Türkçe çevirisinin Mona Baker çeviri stratejilerine göre incelenmesi [Bildiri sunumu]. Uluslararası Farsça Konuşan Ülkeler Filoloji Sempozyumu, Türkiye.
13. Göktürk, A. (1994). Çeviri: Dillerin dili. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
14. Gülzar, Z. (2021). Deyimler ve atasözleri çevirisi eleştirisinde çevrilebilirlik ve çevrilemezlik: “Tarikat-i Aşk” örneği. Doğu Esintileri, (15), 351–370.
15. Gündoğdu, E. (2022). Yusuf Atılgan’ın eserlerinde söz varlığı unsurları (Yüksek lisans tezi). Fırat Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Türk Dili ve Edebiyatı Anabilim Dalı, Yeni Türk Dili Programı.
16. Güzelyüz, A., & Hasanzade Niri, M. H. (2023). Örnekli Farsça–Türkçe deyimler sözlüğü. İstanbul: Demavend Yayınları.
17. H. (2016). Çeviri kuramları bağlamında eşdeğerlik kavramının izini sürmek. Trakya Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 6(12), 125–144. https://sozluk.gov.tr/ (Erişim tarihi: 10.06.2025).
18. Işık Bağrıaçık, Y. (2024). Yaşar Kemal’in İnce Memed I adlı romanının Farsça çevirilerinin eşdeğerlik bağlamında karşılaştırılması. Doğu Dilleri Dergisi, 9(2), 82–114.
19. Jakobson, R. (1959). On linguistic aspects of translation. In R. A. Brower (Ed.), On translation (pp. 232–239). Cambridge, MA: Harvard University Press.
20. Karavin, H. (2016). Çeviri kuramları bağlamında eşdeğerlik kavramının izini sürmek. Trakya Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 6(12), 125–144.
21. Kurultay, T. (2005). Çeviribilim uygulamalı dilbilim midir? İçinde Dilbilim XIII (s. 199–209). İstanbul: İstanbul Üniversitesi.
22. Munday, J. (2001). Introducing translation studies: Theories and applications. London: Routledge. Newmark, P. (1988). A textbook of translation. New York: Prentice Hall.
23. Nida, E. A. (1964). Toward a science of translating: With special reference to principles and procedures involved in Bible translating. Leiden: E.J. Brill.
24. Özyön, A. (2014). Çeviride eşdeğerlik kavramının yeniden tanımlanması ve eşdeğerlik kavramı ile ilgili sorunlar. International Journal of Languages’ Education and Teaching, 2(1), 29–39.
25. Sezgin, G. Ş. (2023). Yusuf Atılgan’ın Aylak Adam ile Canistan adlı romanlarının söz varlığı karşılaştırması (Yüksek lisans tezi). İstanbul Beykent Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Türk Dili ve Edebiyatı Anabilim Dalı.
26. Shurafa, H. (2022). Sabahattin Ali’nin Kürk Mantolu Madonna adlı romanının Arapçaya çevirisindeki deyimlerin eşdeğerlik yönünden incelenmesi (Yüksek lisans tezi). Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
27. Suçin, M. H. (2013). Öteki dilde var olmak (2. bs.). İstanbul: Say Yayınları.
28. Şenderin, Z. (2010). Yusuf Atılgan’ın Canistan adlı romanında bir anti-kahraman: Selim. Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (7), 135–142.
29. Tahir Gürçağlar, Ş. (2014). Çevirinin ABC’si. İstanbul: Say Yayınları.
30. Tokmak, A. N. (2001). Telaffuzlu Türkçe–Farsça ortak deyimler sözlüğü (1. bs.). İstanbul: Simurg Yayınları.
31. Tosun, C. (1991). Çeviride anlam boyu. Hacettepe Üniversitesi Mütercim Tercümanlık Bölümü Çeviribilim ve Uygulamaları Dergisi, 95–103.
32. Yalçın, P. (2015). Çeviri stratejileri: Kuram ve uygulama. Ankara: Grafiker Yayınları.
33. Yazıcı, M. (2005). Çeviribilim: Temel kavram ve kuramları. İstanbul: Multilingual Yabancı Dil Yayınları.
34. Yazıcı, M. (2007). Yazılı çeviri edinci. İstanbul: Multilingual Yabancı Dil Yayınları.
35. Yerdemir, Ş. (2023). Bosnalı Sûdî’nin Gülistân Şerhi’ndeki Farsça deyimlerin Türkçeye aktarımlarının Mona Baker çeviri stratejilerine göre incelenmesi. Söylem Filoloji Dergisi, 8(2), 540–559.