Social Criticism in the Poetry of the Andalusian Poet Yahyā Al-Ghazāl

Yıl 2025, Cilt: 25 Sayı: 61, 228 - 259, 29.12.2025

Harun Özel

Öz

This study examines the poetry of Yahyā b. Ḥakam al-Ghazāl, a prominent figure of the Umayyad period in al-Andalus, through the lens of social criticism. Although known for composing in traditional themes such as description (waṣf), praise (madḥ), and love poetry (ghazal), al-Ghazāl particularly distinguished himself through satire and socially critical verse. His poetry reflects the evolving social structures that emerged with the establishment of the Umayyad state in al-Andalus. By shedding light on the socio-cultural and religious transformations of the time, his satirical works serve as a valuable source for understanding public sentiment and the shifting societal norms. This study employs thematic analysis to examine how al-Ghazāl’s intellectual formation-nurtured by his diverse education in language, literature, jurisprudence, philosophy, and astronomy, as well as by diplomatic missions-shaped his poetic voice. His quick wit, satirical mastery, vivid imagination, and expressive realism positioned him among the pioneers of social criticism in classical Arabic literature. His poetry tackled issues such as poverty and wealth, gender relations, vain entertainment, political corruption, and moral decay, all conveyed through a humorous and critical lens that sought to awaken social consciousness.

Anahtar Kelimeler

Arabic language and rhetoric , Andalusi poetry , satire , social criticism , Yahyā Al-Ghazāl

Endülüslü Şair Yahyâ el-Gazâl’in Şiirlerinde Sosyal Eleştiri

Öz

Bu çalışma, Endülüs Emevîleri döneminde yaşamış Yahyâ b. Hakem el-Gazâl’ın şiirlerini sosyal eleştiri perspektifinden incelemek üzere kaleme alınmıştır. Yaklaşık bir asır süren ömrü boyunca hem siyaset hem de edebiyat alanında adından söz ettiren şair, tasvir, medih ve gazel gibi klasik temaları işlemiş olmakla birlikte, özellikle hiciv ve toplumsal eleştiri şiirleriyle ön plana çıkmıştır. Şiirleri, Endülüs Emevî Devleti’nin kuruluşuyla birlikte şekillenen yeni sosyal yapıya dair büyük izler taşımaktadır. el-Gazâl’in hiciv ve sosyal eleştiri şiirleri, dönemin sosyal, kültürel ve inanç temelli dönüşümlerine ışık tutmaktadır. Bu husus, şairin şiirlerini sosyal eleştiri üzerinden okumaya odaklanan ve tema analizi yöntemini benimseyen çalışmamızı önemli ve anlamlı kılan hususların başında yer almaktadır. Hayatı incelendiğinde, dil, edebiyat, belâgat, fıkıh, felsefe ve astronomi gibi çeşitli alanlarda aldığı derslerin yanı sıra diplomatik ve ilmî amaçlı yolculuklarında farklı kültürlerle sağladığı temaslarla entelektüel kişiliğini inşâ ederek sıra dışı bir karaktere dönüşen şair, şiirlerinde hiciv ve eleştiri kavramlarını yoğun bir şekilde kullanmıştır. Hazırcevaplığı, hicivdeki ustalığı, zengin hayal gücü ve ifade gerçekçiliğiyle ön plana çıkan el-Gazâl’in, toplumun aksayan yönlerini mizahî bir üslupla yansıtarak, şiiri bir bilinç uyandırma aracı olarak kullanması, onu klasik Arap edebiyatında sosyal eleştirinin öncülerinden biri hâline getirmiştir. Şair, toplumsal içerikli şiirlerinde yoksulluk ve zenginlik, kadın-erkek ilişkileri, boş ve amaçsız eğlenceler, devlet adamlarının siyasî mevkilerini kötüye kullanmaları, yolsuzluk, ahlaki yozlaşma gibi konulara temas etmiştir.

Anahtar Kelimeler

Arap dili ve belagati , Endülüs şiiri , sosyal eleştiri , Yahyâ el-Gazâl , hiciv

Kaynakça

• ʿAbbās, İ. (1969). Tārīḫu’l-Edebi’l-Endelusī ʿAṣru Siyādeti Ḳurṭuba. Dāru’s̠-S̠eḳāfe.
• ʿAlī, ʿUmer ʿĀdil Selūm. (2021). el-Ensāḳu’s̠-S̠eḳāfiyye fī’l-Eşʿāri’l-Endelusiyye Yaḥyā b. el-Ḥakem Unmūzecen [Lisans Tezi]. Diyala Üniversitesi.
• ʿAvaḍ, R. İ. A. (2018). ʿArrāfu’l-Endelus Yaḥyā b. Ḥakem el-Ġazāl Melāmiḥ min Ḥayātihī ve Şiʿrihī. el-Mecelletu’l-ʿİlmiyye li’l-Luġa ve’s̠-S̠eḳāfe, 109-132.
• Bāḳır, Ḫālid Lefte. (2003). Tecelliyātu’l-Vāḳiʿi’l-İctimāʿī fī Şiʿri Yaḥyā b. Ḥakem Ġazāl. Cāmiʿatu’l-Ḥudeyde Mecelettu Âfāḳu’s̠-S̠eḳāfe ve’t-Turās̠, 42, 81-91.
• Behcet, M. M. (1988). el-Edebu’l-Endelusī mine’l-Fetḥ ḥattā Suḳūti Gırnaṭa. Dāru’l-Kutub li’ṭ-Ṭıbāʿa ve’n-Neşr.
• el-Bundāḳ, M. Ṣāliḥ. (1979). Yaḥyā b. el-Ḥakem el-Ġazāl Emīru Şuʿarāi’l-Endelus fī’l-Ḳarni’s-S̠ālisi’l-Hicrī. Dāru’l-Āfāḳi’l-Cedīde.
• Cāsım, Z. Ṭārıḳ. (2014). Melāmiḥu’n-naḳdi’l-ictimāʿī fī şiʿri Yaḥyā b. Ḥakem el-Ġazāl. Mecelletu Kulliyyeti’l-ʿUlūmi’l-İslāmiyye, 39, 375-417.
• ed-Daḳḳāḳ, ʿUmer. (1975). Melāmiḥu’ş-Şiʿri’l-Endelusī. Dāru’ş-Şarḳ.
• ed-Dāye, M. R. (2000). Fī’l-Edebi’l-Endelusī. Dāru’l-Fikr - Dāru’l-Fikri’l-Muʿāṣır.
• Ḍayf, Ş. (1990). Tārīḫu’l-Edebi’l-ʿArabī (2. Baskı, Vols. 1-10). Dāru’l-Maʿārif.
• el-Evsī, Ḥikmet ʿAlī. (1971). Fuṣūlun fi’l-Edebi’l-Endelusī. Maṭbaʿatu Selmān el-Aʿzamī.
• Göçemen, Y. (2020). Eşkıya (Suʻlûk) Şair ʻUrve b. el-Verd’in Sosyal Adalet ve Dayanışma Anlayışı. Nüsha Şarkiyat Araştırmaları Dergisi, 20(51), 117-146. https://doi.org/10.32330/nusha.729062
• el-Ġazāl, Y. b. H. (1993). Dīvān. Dāru’l-Fikr’l- Muʿāṣır – Dāru’l-Fikr.
• Harami, H. (2019). تمثيلُ المعنى في نماذج من شعر يحيى بن حكم الغَزَال. Nüsha, 19(49), 203-228. https://doi.org/10.32330/nusha.638874
• el-Ḥumeydī, M. b. F. (2008). Ceẓvetu’l-Muḳtebis fī Tārīḫi ʿUlemāi’l-Endelus,. Dāru’l-Ġarbi’l-İslāmī.
• İbn Diḥye, ʿUmer b. Ḥasen el-Endelusī. (1955). el-Muṭrib min Eşʿāri Ehli’l-Maġrib. Dāru’l-ʿİlm.
• İḫtiyār, U. (2011). Bunyetu’l-Meşhedi’l-Ḥikāī fī şiʿri Yaḥyā b. el-Ḥakem el-Ġazāl. Mecelletu Cāmiʿati Dimaşk, 3-4, 11-40.
• ʿİnān, M. ʿAbdullāh. (1997). Devletu’l-İslām fī’l-Endelus (4. Basım, Vols. 1-5). Mektebetu’l-Ḫāncī.
• ʿİnān, M. ʿAbdullāh. (1970). Terācimu İslāmiyye Şarḳiyye ve Endelusiyye (2. Basım). Mektebetu’l-Ḫāncī.
• ʿİnānī, M. Z. (1999). Tārīḫu’l-edebi’l-Endelusī. Dāru’l-Maʿrifeti’l-Cāmiʿiyye.
• el-Maḳḳarī, Ş. A. b. M. (1997). Nefḥu’ṭ-Ṭīb (Vols. 1-7). Dāru Ṣādır.
• Muḥammed, M. Ḥasan M. (2005). Yaḥyā b. Ḥakem el-Ġazāl Şāʿiren [Yüksek Lisans Tezi]. Ezher Üniversitesi.
• Muẓafferī, S., & Enṣārī, V. (2019). Melāmiḥu’ş-Şiʿri’l-İctimāʿī ʿinde Yaḥyā b. Ḥakem el-Ġazāl. Mecelletu’l-Luġati’l-ʿArabiyye ve Ādābihā, 30, 403-424. https://doi.org/10.36318/0811-000-030-015
• Özel, H. (2022). Endülüs Şiirinde Zühd. Fecr Yayınları.
• Shukur, G. S. (2019). Yahya b. el-Hakem el-Gazel’de Hikmetli Şiir. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi 16, 693-702. https://doi.org/10.29000/rumelide.619704
• Suzan, Y. (2019). Endülüslü Gazâl ve Şiirleri. Şarkiyat 11/1, 96-122. https://doi.org/10.26791/sarkiat.491740.