İranî Geleneğin Efsânevî Müzisyeni Bârbed ve Otuz Bestesi

Öz

Türklerin ve İranlıların tarihi süreçte ortaya koydukları müzik ve edebiyat kaynakları incelendiğinde iki kültürün birbirinden ciddi derecede etkilendiği gözlemlenmektedir. İranlıların İslamiyet öncesi sözlü kültürleri İslamiyet’ten sonra başta Firdevsî olmak üzere birçok şairin eserlerine yansımıştır. Asırlarca devam eden bu yansımalar Anadolu’daki şairleri de etkilemiş ve İranî geleneğe ait birçok unsur Türk edebiyatında da farklı şekillerde yankılanmaya başlamıştır. Müzik çalışmalarında da benzer bir durum olduğu söylenebilir. Türk asıllı birçok müzik teorisyeni de İranlı teorisyenler gibi eserlerini Farsça yazmıştır. Öte yandan Türk müziği geleneğinde ortaya çıkan birçok terim Farsçadan alınmıştır. Bu durum, İranî geleneğin ve özellikle Farsça kelimelerin İran ve Türk müziği terminolojisinde önemli bir yekûn oluşturmasına sebep olmuştur. Türk müziğindeki Farsça terminolojinin büyük bir kısmı günümüzde de kullanılmaya devam etmektedir. İslamiyet öncesinde Sasani İmparatorluğu, İran’da sanatın zirve yaptığı dönem olarak bilinir. Hüsrev Perviz’in hükümdarlığı süresince birçok sanatçının ve özellikle müzisyenlerin değer gördüğü, bu dönemi tasvir eden eserlerden anlaşılmaktadır. Hüsrev Perviz döneminde yaşadığı bilinen ve kimliği efsanelere karışan isimlerden biri Bârbed’dir. Bârbed gerek Farsça gerekse Türkçe yazılan şiirlerde adı geçen ve çoğunlukla yaptığı otuz bestesiyle anılan efsânevî müzisyendir. Berbat/barbat yani ud sazının mucidi olarak da bilinen Bârbed’in adı her ne kadar birçok Divan şairinin şiirlerinde anılsa da Türkçe müzik ve edebiyat literatüründe onunla ilgili kapsamlı bir çalışma bulunmamaktadır. Bârbed ile ilgili detaylı bilgilerin sunulması önceki asırlarda ortaya konan müzik ve edebiyat metinlerinin doğru yorumlanmasına katkıda bulunacaktır. Nitel araştırma yöntemine dayanan bu çalışmada özellikle Firdevsî’nin Şehnâmesi, Nizâmî-i Gencevî’nin mesnevileri ve önceki asırlara ait bazı sözlüklerden hareketle Bârbed’in tarihî kimliği hakkında bilgi verilmiştir. Bununla birlikte çeşitli kaynaklar ve bazı akademik çalışmalardan yola çıkılarak Bârbed’in besteleri olarak bilinen otuz bestenin adı tespit edilmiş ve Türkçe açıklamalarıyla birlikte sunulmuştur.

Anahtar Kelimeler

• İranî gelenek
• Müzik
• Bârbed
• Otuz beste

The Legendary Musician of the Iranian Tradition, Bārbad and His Thirty Compositions

Abstract

When examining the musical and literary sources produced by the Turks and Iranians throughout history, it is observed that these two cultures have significantly influenced each other. The oral traditions of Iranians before Islam were later reflected in the works of many poets, especially Ferdowsi. These reflections, which continued for centuries, also influenced poets in Anatolia, leading to various elements of the Iranian tradition resonating differently in Turkish literature. A similar situation can be observed in the field of music. Many Turkish music theorists, like their Iranian counterparts, wrote their works in Persian. Furthermore, many terms that emerged in the Turkish music tradition were borrowed from Persian. This has resulted in the Iranian tradition, particularly Persian vocabulary, forming a significant portion of both Iranian and Turkish music terminology. A large part of the Persian terminology in Turkish music is still in use today. Before Islam, the Sassanid Empire was known as a period when art reached its peak in Iran. It is understood from works depicting this era that during the reign of Khosrow Parviz, many artists, especially musicians, were highly esteemed. One of the legendary figures believed to have lived during Khosrow Parviz’s time is Bārbad. Bārbad is a legendary musician mentioned in both Persian and Turkish poetry, most often remembered for his thirty compositions. He is also known as the inventor of the barbat (oud). Although his name appears in the works of many Divan poets, there is no comprehensive study about him in Turkish music and literary literature. Presenting detailed information about Bārbad will contribute to the accurate interpretation of musical and literary texts from previous centuries. Based on qualitative research method, in this study, information about Bārbad’s historical identity, particularly by referring to Ferdowsi’s Shāhnāmeh, Nizami Ganjavi’s masnavis, and certain dictionaries from past centuries is provided. Additionally, based on various sources and some academic studies, the names of the thirty compositions attributed to Bārbad are identified and presented them with their Turkish explanations.

Keywords

• İranian tradition
• Music
• Bārbad
• Thirty compositions

Kaynakça

1. Akün, Ö. F. (1994). Divan Edebiyatı. İstanbul: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi.
2. Bozkurt, N. (2020). Mihrican. TDV İslâm Ansiklopedisi. Ankara: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi.
3. Cemâlzâde, S. M. A. (1319). Âvâzhâ-yı Kadîmî-i İran. Mûsîkî, (2), 1-5.
4. Christensen, A. E. (1390). İran der-Zaman-ı Sasaniyan. (R. Yasemi, Çev.) (3. bs.). Tahran: Semir ve Debir.
5. Christensen, A. E. (1936). L’iran Sous Les Sassanides. Copenhague.
6. Christensen, A. E. ve İkbal-i Âştiyânî, A. (1363). Şiir ve Mûsıkî der-İran-ı Kadîm. Tahran: İntişarat-ı Hüner ve Ferheng.
7. Çimen, F. (2022). Lugat-i Ebüzziya (Ebüzziya Tevfik). Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü. 26 Mayıs 2024 tarihinde https://tees.yesevi.edu.tr/madde-detay/lugat-i-ebuzziya-ebuzziya-tevfik-tees-1399 adresinden erişildi.
8. Dehkhoda, A. E. (1399a). Bârbed. Dehkhoda Lexicon. 3 Mayıs 2024 tarihinde https://dehkhoda.ut.ac.ir/fa/dictionary/%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%A8%D8%AF adresinden erişildi.

9. Dehkhoda, A. E. (1399b). Serkeş. Dehkhoda Lexicon. 3 Mayıs 2024 tarihinde https://dehkhoda.ut.ac.ir/fa/dictionary/detail/183441?title=%D8%B3%D8%B1%DA%A9%D8%B4 adresinden erişildi.
10. During, J. (2016). Dastān. ENCYCLOPÆDIA IRANICA. https://www.iranicaonline.org/articles/dastan-1 adresinden erişildi.
11. Ebüzziya, M. T. (1306). Lügat-ı Ebüzziya. Kustantaniyye: Matbaa-i Ebüzziya.
12. Ebüzziya, Z. (1994). Ebüzziyâ Mehmed Tevfik. TDV İslâm Ansiklopedisi. İstanbul: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi.
13. el-Câhiz, E. O. (1998). El-Mehâsin ve’l-Ezdâd. (Ş. M. Süveyd, Ed.) (2. bs.). Beyrut: Dârü İhyâyü’l-Ulûm.
14. Erkan, M. (1999). Hüsrev ü Şirin. TDV İslâm Ansiklopedisi. İstanbul: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi.
15. Firdevsî, E. (1387). Şehname. (F. Joneidi, Ed.) (C. 1-5, C. 5). Tahran: Bünyad-ı Nişabur, Neşr-i Belh.
16. Firdevsî, E. (2016). Şehname II. (N. Yıldırım, Çev.). İstanbul: Kabalcı.
17. Gullyev, S. (2003). Turkmenskaya Muzyka (Nasledie). Almatı: Fond Soros.
18. Gutas, D. (2003). Yunanca Düşünce Arapça Kültür (Bağdat’ta Yunanca Arapça Çeviri Hareketi ve Erken Abbasi Toplumu). (L. Şimşek, Çev.). İstanbul: Kitap Yayınevi.
19. Haddadi, N. (1376). Ferheng-name-i Musiki-i İran. Tahran: Tutiya.
20. Hafızoğlu, A. (2022). Mitoloji ve İlahi Dinlerde İnsanın Yaratılışı. Marifetname, 9(1), 217-244. doi:10.47425/marifetname.vi.1064044
21. Hayal, Z. (2022). Ahmed Paşa, Divan (İnceleme, Tenkitli Metin, Çeviri, Sözlük). (Yayımlanmamış doktora tezi). Marmara Üniversitesi Türkiyat Arastırmaları Enstitüsü.
22. Hüseyni, S. M. T. (2023). Kutb-i Nâyî Osman Dede’ye Göre İran Klasik Müziğinde “Heft Destgâh”. Manisa Celal Bayar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 21(3), 100-115. doi:10.18026/cbayarsos.1231228
23. İbn Abdürrabih. (1983). El-Ikdü’l-Ferîd (C. 1-9). Beyrut: Darü’l-Mektebeti’l-İlmiyye.
24. İbn Kuteybe. (2008). Uyûnu’l-Ahbâr (C. 1-4). Beyrut: Mektebü’l-İslâmî.
25. İnalcık, H. (2015). Has Bağçede Ayş u Tarab (Nedimler Şairler Mutribler). İstanbul: Türkiye İş Bankası.
26. Kanar, M. (2007). Nizâmî-i Gencevî. TDV İslâm Ansiklopedisi. İstanbul: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi.
27. Kartal, A. (2018). Doğu’nun Uzun Hikâyesi: Türk Edebiyatında Mesnevî. İstanbul: Doğu Kütüphanesi Yayınları.
28. Kays-ı Râzî, Ş. M. (1388). El-Mu’cem fî Meâîr-i Eşâr-ı Acem. (S. Şemisa, Ed.). Tahran: Neşr-i İlm.
29. Kazvînî, Z. (1373). Âsârü’l-bilâd ve Ahbârü’l-ibâd. (C. Mirzâkaçar, Çev.). Tahran: İntişarat-ı Emir Kebir.
30. Maroofi, A. (2004). Fereydûn Se Peser Dâşt. Berlin: Gerdun.
31. Medenî-i Tetevî, A. (1337). Ferheng-i Reşîdî. (M. Muhammedlu-yı Abbasi, Ed.) (C. 1). Tahran: Kitabfuruşi-i Barani.
32. Mellah, H. A. (1369). Şerh-i Zindegani-i Gulam Hüseyin-i Derviş. Tahran: İntişarat-ı Hüner ve Ferheng.
33. Metini, C. (1369). Barbed der Edeb-i Farsi. İranşinasi, (7), 593-613.
34. Muhammed Hüseyin b. Halef-i Tebrîzî. (1342a). Burhân-ı Kâtı (C. 1-5, C. 1). Tahran: Kitabfuruşi-i İbn Sina.
35. Muhammed Hüseyin b. Halef-i Tebrîzî. (1342b). Burhân-ı Kâtı (C. 1-5, C. 3). Tahran: Kitabfuruşi-i İbn Sina.
36. Muhammed Hüseyin b. Halef-i Tebrîzî. (1342c). Burhân-ı Kâtı (C. 1-5, C. 4). Tahran: Kitabfuruşi-i İbn Sina.
37. Muhammed Hüseyin b. Halef-i Tebrîzî. (1342d). Burhân-ı Kâtı (C. 1-5, C. 2). Tahran: Kitabfuruşi-i İbn Sina.
38. Muin, M. (1376). Burhân-ı Kâtı (Ta’likat) (C. 1-5, C. 5). Tahran: İntişarat-ı Emir Kebir.
39. Nizâmî-i Gencevî. (1313). Hüsrev ü Şîrîn. (V. Destgirdi, Ed.). Tahran: Matbaa-i Armağan.
40. Örs, D. (2009). Siyâvûş. TDV İslâm Ansiklopedisi. İstanbul: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi.
41. Pamuk, O. (2016). Kırmızı Saçlı Kadın. İstanbul: YapıKredi Yayınları.
42. Rüstemi, M. (1394). Cüstârî ber-Şâhnâme-hânî, Nakkâlî ve Kıssa-perdâzî der-İran. Faslname-i Tarih-i Nev, (12).
43. Salmani, M. ve Hüseyni, S. M. T. (2024). Selmân-ı Sâvecî’nin Cemşîd ü Hurşîd Mesnevisinde Müzik Terimleri. KÜLTÜRK, (10), 73-96. doi:10.70911/kulturk.1578977
44. Seâlibî, E. M. (1368). Gureru Ahbâri Mülûki’l-Fürs ve Siyerihim. (M. Fezaili, Çev.). Tahran: Neşr-i Nukre.
45. Sepenta, S. (1371). Tekmil-i Elhan-ı Mensub be-Barbed. Ayende, (18), 333-336.
46. Shayegan, D. (2024). Beş Varlık İklimi. (Z. Özel ve N. Nikeghbal, Çev.). İstanbul: Ketebe Yayınları.
47. Tafazzoli, A. (1998). Bārbad. ENCYCLOPÆDIA IRANICA. https://www.iranicaonline.org/articles/barbad-minstrel adresinden erişildi.
48. Tahmasbi, T. (1380). Musiki der-Edebiyat. Tahran: İntişarat-ı Roham.
49. Tecebbür, N. (1388). Zi-Âvâz-ı Ebrîşem u Bâng-ı Nây (Berresî-i Mûsîkî-i Rezmî ve Bezmî-i Şâh-nâme). Tahran: Müessese-i İntişarat-ı Agah.
50. Tokay, A. (2017). İbn Hurdâzbeh’in Mûsikî Risâleleri Üstüne Mukayeseli Bir Çalışma. (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Yıldırım Beyazıt Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
51. Uz, İ. K. (1310). Ta’lîm-i Mûsîkî yahut Mûsîkî Istılâhâtı. Kustantaniyye: Matbaa-i Ebüzziya.
52. Uz, İ. K. (2023). Müzik Terimleri Sözlüğü. (M. Öncel, Ed.). İstanbul: Vakıfbank Kültür Yayınları.
53. Yazıcı, T. ve Kurnaz, C. (1997). Hamse. TDV İslâm Ansiklopedisi. İstanbul: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi.