Osmanlı Hâkimiyeti Döneminde Türkçe ile Libya Lehçesi Arasındaki Karşılıklı Etkileşim

Yıl 2025, Cilt: 25 Sayı: 61, 330 - 345, 29.12.2025

Hana Aboargob

Öz

Halklar arasındaki karşılıklı dilsel etkilerin incelenmesi, devletlerin sosyal ve kültürel tarihinin anlaşılmasında en önemli anahtarlardan biridir. Bilindiği üzere, dillerin doğasında, çeşitli sebeplerle temas ettikleri dillerden etkilenmek ve onları etkilemek vardır. Libya lehçesi de tarih boyunca Libya’ya gelen birçok kavim ve halkın dillerinden etkilenmiştir. Bu halklardan biri de Osmanlı döneminde Libya’ya gelen ve oraya yerleşen Türklerdir. Osmanlı Devleti ile Libya arasında yaklaşık üç buçuk asır süren (1551–1911) ilişkiler çerçevesinde, Osmanlılar Libya’nın idari, sosyal ve kültürel yapısında belirgin izler bırakmıştır. Bu etkinin en açık göstergelerinden biri de konuşma dilinde gözlemlenen dilsel etkidir. Özellikle idari, askerî ve sivil yaşam alanlarında, yüzlerce Türkçe kelime günlük Libya lehçesine dâhil olmuştur.
Buna karşılık, Türkçenin Libya lehçesinden etkilenme ihtimali de, iki halk arasındaki ilişkinin doğasını ve gerçek etkilerini ortaya koymak açısından dikkate değer bir konudur. Bu çalışma, Libya lehçesindeki Türkçe kökenli kelimeleri tespit ederek, bunların anlam ve tarihsel açıdan analizini yapmakta; ayrıca, tersine bir etkileşimin mümkün olup olmadığını araştırmaktadır. Çalışma, Osmanlı döneminde iki toplum arasındaki ilişkinin daha derinlemesine anlaşılmasını sağlayacak tarihsel-karşılaştırmalı bir dil incelemesini amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

İslam halifeliği , Osmanlı dönemi , Türk dili , Libya lehçesi , Ortak kelimeler , Anlam değişimi.

The Mutual Influence Between the Turkish Language and the Libyan Dialect During the Ottoman Rule

Öz

The study of mutual linguistic influences between people is among the most important keys to understanding the social and cultural history of nations. It is well known that languages, by their nature, influence and are influenced by other languages for various reasons. The Libyan dialect has been shaped by contact with the languages of many peoples and civilizations that have passed through Libya. Among these are the Turks, who settled in Libya during the Ottoman era. The relationship between Libya and the Ottoman Empire spanned more than three and a half centuries (1551–1911), during which the Ottomans left a significant impact on Libya’s administrative, social, and cultural structures—particularly on the spoken language. One of the most vivid indicators of this historical connection is the linguistic influence observed in the Libyan dialect, which absorbed hundreds of Turkish words, especially in areas such as administration, the military, and civil life.
Conversely, exploring the possibility of Turkish being influenced by the Libyan dialect is a topic of scholarly value in understanding the nature and depth of this relationship. This study aims to address this academic gap by identifying Turkish-origin terms in the Libyan dialect and analyzing them semantically and historically, while also investigating the potential for reverse influence. The research adopts a historical-comparative linguistic approach to offer a deeper understanding of the cultural and linguistic exchange between the two peoples during the Ottoman period.

Anahtar Kelimeler

Islamic caliphate , Ottoman era , Turkish language , Libyan dialect , Lexical borrowing , Semantic shift

التأثير المتبادل بين اللغة التركية واللهجة الليبية خلال الحكم العثماني

Öz

تُعدّ دراسة التأثيرات اللغوية المتبادلة بين الشعوب من أهم مفاتيح فهم التاريخ الاجتماعي والثقافي للدول. وكما نعرف إن من طبيعة اللغات التأثير والتأثر فيما يخالطها من لغات ولعدة أسباب. واللهجة الليبية تأثرت بلغات العديد من الأقوام والشعوب التي سكنت ليبيا عبر التاريخ ومن بين هؤلاء الشعب التركي، في عهد الدولة العثمانية واستيطان الأتراك في ليبيا، وفي السياق الليبي التركي، امتدت العلاقة بين ليبيا والدولة العثمانية لأكثر من ثلاثة قرون ونصف (1551–1911)، ترك خلالها العثمانيون أثرًا واضحًا في البنية الإدارية، الاجتماعية، والثقافية في ليبيا، لا سيما في اللغة المحكية. يُعدّ التأثير اللغوي في اللهجة الليبية من أبرز الشواهد الحية على هذه العلاقة التاريخية؛ حيث دخلت مئات الألفاظ التركية إلى المفردات الليبية اليومية، خصوصًا في مجالات الإدارة، والجيش، والحياة المدنية.
في المقابل، فإن دراسة إمكانية تأثر اللغة التركية باللهجة الليبية يُعد موضوعًا مهمًا لكشف طبيعة العلاقة وتأثيراتها الحقيقية. وتسعى هذه الدراسة إلى سدّ هذه الفجوة العلمية من خلال رصد الألفاظ التركية في اللهجة الليبية وتحليلها دلاليًا وتاريخيًا، مع البحث في إمكانية وجود تأثير معاكس، وذلك في إطار تحليل لغوي تاريخي مقارن يدعم الفهم الأعمق للعلاقة بين الشعبين في العهد العثماني.

Anahtar Kelimeler

الخلافة الإسلامية , العهد العثماني , اللغة التركية , اللهجة الليبية , الاشتراك اللفظي , التغير الدلالي

Kaynakça

• Abuzeyd, T. A. (2004). Maʿcemü’l-kelimāti’t-Türkiyye fi’l-lehce el-Libiyye. Beyrut.
• Aʿribi, ʿA. H. (2010). Lugatu ve’l-muğtamaʿ fi Libiya hal el-hukm el-ʿOsmani. Trablus: Merkez Cihad el-Libiyyin li’d-Dirasat et-Tarikıyye.
• Anis, İ. (1995). Fi’l-lehçat el-ʿArabiyye. Kahire: Anglo Kitabevi.
• Celik, A. (2018). Turkish loanwords in North African Arabic dialects: A comparative study. Journal of Linguistic Studies, 12(3), 45–68.
• Dergi: Majallatü’l-Buḥūṭ el-Tārīḫiyye, (2012). Trablus: Trablus Üniversitesi.
• Faris, İ. (Tsh. A. S. Harun). Makāyīsü’l-luġa. Beyrut: Dār el-Cebel.
• Gultekin, N. (2016). Lexical borrowing in Arabic dialects: Case of Turkish words in Libya. International Journal of Language Studies, 10(2), 75–92.
• Guriyani, M. (2012). Teʾsīrātu’l-ʿOsmaniyyīn fi’l-sekāfe el-Libiyye. Majallatü’l-Buḥūṭ el-Tārīḫiyye, 27, 33–50.
• Hafız, A. (2017). Lehçātü’l-ʿArabiyye el-Libiyye: el-Khṣāʾiṣ el-ṣavtiyye ve’l-meʿcemiyye. Kahire: Ahram Yayınları. Halidi, R. (2018). Lisan ve kimlik: Libya'da tarihî perspektif. Journal of North African Studies, 14(4), 200–217.
• Hişam, Şelebi ve Ramzi, Rebiʿî. (2022). Tarablus el-Garb Khilal el-ʿahd el-ʿUthmani el-Evvel (Yayınlanmamış yüksek lisans tezi). Mohamed Cherif Messaadia Üniversitesi, Cezayir.
• İbn Cinni. (nşr. M. A. Neccar). (n.d.). el-Ḫaṣāʾiṣ (1. baskı, Cilt 1, s. 33).
• İbn Manzūr. (1997). Lisānü’l-ʿArab. Beyrut: Dār Ṣādir.
• Khalifa, R. (2018). Lisan ve kimlik fi Libiya: Rüʾa Tarihiyye. Journal of North African Studies, 14(4), 200–217.
• Özdemir, E. (2019). The socio-cultural impact of Ottoman rule in Libya. Ankara: Türk Tarih Kurumu.
• Taher, N. Y. (2016). Teʾsīru’l-maʿcemi li’l-luġa’t-Türkiyye ʿala lehçāt Libiya. Bingazi: Bingazi Üniversitesi.
• Toprak, Z. (2018). Osmanlı İmparatorluğu’nun Arap bölgelerinde kullandığı idari terimler. Journal of Middle Eastern Studies, 11(1), 45–60.
• Tzaki, M. (2017). et-Teʿābülātü’l-sekāfiyye beyn Libiya ve Türkiye fī’l-ʿAhd el-ʿOsmani. İskenderiye: Alexandria University Press.
• Zebidi, M. M. (2004). Tacü’l-ʿarūs (nşr. A. Hilali). Kuveyt: Millî Kültür ve Sanat Kurumu.