A Study on the Ushnāndānī’s Work Kitāb Maʻānī Al-Shiʻr in the Context of the Abyāt Al-Maʻānī Literature

Öz

Ushnāndānī (died 256/870 [?]) was a linguist from Basra who was distinguished by his knowledge of lexicography, etymology and poetry. He met with leading scholars of Basra, took lessons from the linguists from that generation and their students, and was the teacher of Ibn Durayd. The only work by Ushnāndānī that has reached us is his book, Kitāb Maʻānī Al-Shiʻr, written in abyāt al-maʻānī. This study examines Ushnāndānī’s work, Kitāb Maʻānī Al-Shiʻr, from theoretical and methodological perspectives, aiming to determine its place specifically in the literature of abyāt al-maʻānī and generally in the studies of Arabic language. This study, which falls under the category of qualitative research and uses content analysis, presents the conceptual framework of the term abyāt al-maʻānī through the views of four literary critics, clarifies Ushnāndānī’s life and scholarly personality through information found in both biographical dictionaries and linguistic/literary sources that refer to him, and analyzes his work, Kitāb Maʻānī Al-Shiʻr, using a descriptive approach. This research is based on the hypothesis that the works on Arabic linguistic sciences showed a big diversity from the second half of the second century AH onwards. As a result, it has been determined that the earliest works on Arabic linguistic sciences were not limited to lexicography and grammar, that the literature of abyāt al-maʻānī extends to the second half of the second century AH, that Ushnāndānī’s Kitāb Maʻānī Al-Shiʻr is the oldest work that has reached us in the field and it represents the old methodology in the writing abyāt al-maʻānī and that it is referenced in some grammar sources as well as in works of literary anthology.

Anahtar Kelimeler

• Arabic language
• Arabic poetry
• Abyāt al-maʻānī
• Ushnāndānī
• Kitāb Maʻānī Al-Shiʻr

Ebyâtu’l-Meʻânî Literatürü Bağlamında Uşnândânîʻnin Kitâbu Meʻâni’ş-Şiʻr Adlı Eseri Üzerine Bir İnceleme

Öz

Uşnândânî (ö. 256/870 [?]) lügat, iştikak ve şiir bilgisiyle ön plana çıkmış Basralı bir dil bilginidir. Basra ilmî muhitinin önde gelen isimleriyle görüşmüş, bu tabakaya mensup dil bilginlerinden ve onların öğrencilerinden dersler almış, İbn Düreyd’in hocalığını yapmıştır. Uşnândânî’nin günümüze ulaşan tek eseri, ebyâtu’l-meânî türünde kaleme alınmış Kitâbu Meʻâni’ş-Şiʻr adlı kitabıdır. Çalışma, Uşnândânî’nin Kitâbu Meʻâni’ş-Şiʻr adlı eserini kuramsal ve metodolojik yönleriyle ele almakta, eserin özelde ebyâtu’l-meʻânî literatürü, genel olarak Arap dili ilimlerindeki yerini tespit etmeyi amaçlamaktadır. Nitel araştırmalar kategorisine dâhil olan ve içerik analizi yönteminin kullanıldığı çalışmada ebyâtu’l-meʻânî teriminin kavramsal çerçevesi, dört edebiyat tenkitçisinin görüşleri üzerinden ortaya konulmakta, Uşnândânî’nin hayatı ve ilmî kişiliği gerek tabakat kitapları gerekse ona atıfta bulunan dil ve edebiyat kaynaklarındaki bilgiler üzerinden açıklığa kavuşturulmakta ve Kitâbu Meʻâni’ş-Şiʻr adlı eseri betimleyici bir yaklaşımla analiz edilmektedir. Araştırmada Arap dili ilimlerine ait müellefatın hicrî ikinci yüzyılın ikinci yarısından itibaren çeşitlilik arz ettiği varsayımından hareket edilmiş ve sonuç olarak Arap dili ilimlerine ait ilk eserlerin sözlükçülük ve nahiv alanlarıyla sınırlı olmadığı, ebyâtu’l-meʻânî literatürünün hicrî ikinci asrın ikinci yarısına kadar uzandığı, Uşnândânî’nin Kitâbu Meʻâni’ş-Şiʻr adlı eserinin alana ait günümüze ulaşan en eski tarihli eser olarak ebyâtu’l-meʻânî telifinde metodolojik açıdan eski usulü temsil ettiği ve edebiyat antolojisi niteliğindeki eserlerin yanı sıra bazı nahiv kaynaklarında da atıflara konu olduğu tespit edilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Arap dili
• Arap şiiri
• Ebyâtu’l-meʻânî
• Uşnândânî
• Kitâbu Meʻâni’ş-Şiʻr

Kaynakça

1. Abdulkerîm, M. E. (1992). el-Vasît fî Târîhi’n-Nahvi’l-Arabî. Riyad: Dâru’ş-Şevâf.
2. Abdullah, S. B. (2010). Zâhiratu’n-Niyâbe fi’l-ʻArabiyye. Mükellâ: Dâru Hadramut.
3. Abdusselam, M. H. (1997). “Dipnotlar”. Hizânetu’l-Edeb. (mlf. Abdulkādir el-Bağdâdî). Kahire: Mektebetu’l-Hancî.
4. Askerî, E. H. (1988). Cemheretu’l-Emsâl. (thk. Ahmed Abdusselam). Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye.
5. Askerî, E. H. (2003). Dîvânu’l-Meʻânî. (thk. Ahmed Selim Gânim). Beyrut: Dâru’l-Garbi’l-İslâmî.
6. Asmaî. (1951). Kitâbu Mâ İhtelefet Elfâzuhû ve İttefekat Meʻânîhi. (thk. Muzaffer Sultan). Dımaşk: el-Matbbatu’l-Hâşimiyye.
7. ʻAvvâd, K. (1982). Akdemu’l-Mahtûtâti’l-Arabiyye fî Mektebâti’l-Âlem. Bağdat: Vizâratu’s-Sekāfe ve’l-İʻlâm.
8. Aydın, B. (2022). “Sarfî Niyâbet Kavramı Bağlamında Bağlamsal Unsurların Gramatik Çözümleme Üzerindeki Belirleyiciliği”. İslara Uluslararası İslam Araştırmaları Kongresi Bildiriler Kitabı. (ed. Erdem Can Öztürk-Mahmud Esad Erkaya. 498-513). Ankara: Hacı Bayram Veli Üniversitesi Yayınları.

9. Bağdâdî, A. (1997). Hizânetu’l-Edeb. (thk. Abdusselam Muhammed Harun). Kahire: Mektebetu’l-Hancî.
10. Bağdâdî, A. (1993). Şerhu Ebyâti Muğni’l-Lebîb. (thk. Abdulaziz Rabâh-Ahmed Yusuf). Dımaşk: Dâru’s-Sekâfe.
11. Bağdâdî, H. (2008). Takyîdu’l-ʻİlm. (thk. Saʻd Abdulgaffâr). Kahire: Dâru’l-İstikâme.
12. Bağdâdî, H. (2001). Târîhu Bağdâd. (thk. Beşşâr ʻAvvâd). Beyrut: Dâru’l-Garbi’l-İslâmî.
13. Bağdatlı İsmâil Paşa. (1951). Hediyyetu’l-ʻÂrifîn. İstanbul: Matbaatu Vekâleti’l-Meârif.
14. Bâhilî, A. H. (1982). Dîvânu Zirrumme Şerhu’l-Bâhilî Rivâyetu Saʻleb. (thk. Abdulkuddûs Ebû Sâlih). Beyrut: Muessesetu’l-Îmân.
15. Bolelli, N. (2007). “Klasik Dönem Arap Şiirine Dair Önemli Kaynaklar ve Tesbitler I”. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Şarkiyat Mecmuası. (11/2, 1-57).
16. Brockelmann, C. (1937). Geschichte der Arabischen Litteratur Erster Supplementband. Leiden: Brill.
17. Cevâd, A. T. (1992). “Meʻâni’ş-Şiʻr li-Ebî Osmân Saîd b. Hârûn el-Uşnândânî bi-Rivâyeti Ebî Bekr Muhammed el-Hasen b. Düreyd”. el-Arab. (27/1, 7-26).
18. Cevâlikī, E. M. (1361). el-Muʻarreb mine’l-Kelâmi’l-Aʻcemî ʻalâ Hurûfi’l-Muʻcem. (thk. Ahmed Muhammed Şâkir). Kahire: Dâru’l-Kutubi’l-Mısriyye.
19. Cevherî, İ. (1995). es-Sıhâh. (thk. Ahmed Abdulgafûr Attâr). Beyrut: Dâru’l-İlm li’l-Melâyîn.
20. Cezerî, İ. (1995). el-Lübâb fi Tehzîbi’l-Ensâb. Bağdat: Mektebetu’l-Musennâ.
21. Curcânî, A. (2009). el-ʻAvâmilu’l-Mie. Beyrut: Dâru’l-Minhâc.
22. Curcânî, E. (2006). el-Vesâta beyne’l-Mutenebbî ve Husûmih. (thk. Muhammed Ebu’l-Fazl İbrahim-Ali Muhammed el-Bicâvî). Beyrut: el-Mektebetu’l-Asriyye.
23. Curcânî, S. Ş. (1983). et-Taʻrîfât. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye.
24. Çiftci, A. (2016). “Hicri İlk Dört Asrın Önde Gelen Arap Dilbilimcileri Perspektifinden Harflerin Mahreçleri ve Sıfatlarının Değerlendirilmesi”. Bilimname (31/2, 131-180).
25. Ebû Gurâre, Ö. H. (2024). “Şerhu’l-Uşnândânî fî Kitâbihî Meʻâni’ş-Şiʻr”. Mecelletu’t-Terbevî. (25, 668-678).
26. Endelüsî, E. H. (1993). el-Bahru’l-Muhît. (thk. Âdil Ahmed Abdulmevcûd). Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye.
27. Fârâbî, İ. İ. (1974). Dîvânu’l-Edeb. (thk. Ahmed Muhtar Ömer-İbrahim Enis). Kahire: Mecmeʻi’l-Lugati’l-Arabiyye.
28. Ferâc, A. A. (2016). “el-Uşnândânî Saîd b. Hârûn Lugaviyyen”. Mecelletu Kulliyeti’l-Benâti’l-İslâmiyye. (15/4, 3285- 3462).
29. Ferrâ, Y. Z. (1980). Meʻâni’l-Kur’ân. (thk. Muhammed Ali en-Neccâr). Kahire: el-Hey’etu’l-Mısriyyetu’l-ʻÂmme. Fîrûzâbâdî, M. (2000). el-Bulga fî Terâcimi Eimmeti’n-Nahv ve’l-Luga. (thk. Muhammed el-Mısrî). Dımaşk: Dâru Saʻd.
30. Ferrâ, Y. Z. (1998). el-Kāmûsu’l-Muhît. (thk. Muhdammed Naîm). Dımaşk: Muessesetu’r-Risale, 1998.
31. Halîl b. Ahmed. (1980). Kitâbu’l-ʻAyn. (thk. Mehdî el-Mahzûmî-İbrahim es-Sâmerrâî). Bağdat: Dâru Hilâl. Hamâse, M. A. (2000). en-Nahv ve’d-Delâle. Kahire: Dâru’ş-Şurûk.
32. Hamed, E. (2016). “el-Meʻânî ve Mefhûmuhâ fî Kitâbi Meʻâni’ş-Şiʻr li’l-Uşnândânî”. Mecelletu’l-Kırâe ve’l-Maʻrife. (172, 97-112).
33. Hâtimî, E. A. (1979). Hilyetu’l-Muhâdara. (thk. Cafer el-Kettânî). Bağdat: Dâru’r-Reşîd.
34. Hattâbî, E. S. (1983). Garîbu’l-Hadîs. (thk. Abdulkerim İbrahim). Mekke: ÜmmülKurâ Üniversitesi Yayınları.
35. İbn Cinnî. (2006). el-Hasâis. (thk. Muhammed Ali en-Neccâr). Kahire: el-Hey’etu’lʻÂmme li Kusûri’s-Sekâfe.
36. İbn Cinnî. (1954). el-Munsıf. (thk. İbrahim Mustafa-Abdullah Emin). Kahire: İdâratu İhyâi’t-Turâsi’l-Kadîm.
37. İbn Düreyd. (1987). Cemheretu’l-Luga. (thk. Remzi Munir Baʻlebekkî). Beyrut: Dâru’l-ʻİlm li’l-Melâyîn.
38. İbn Düreyd. (1984). Taʻlîk min Emâlî İbn Düreyd. (thk. Mustafa es-Senûsî). Kuvyet: es-Silsiletu’t-Turâsiyye.
39. İbn Fâris. (1946). Muʻcemu Mekāyîsi’l-Luga. (thk. Abdusselam Muhammed Harun). Kahire: Dâru’l-Fikr.
40. İbn Fâris. (1993). es-Sâhibî fî Fıkhi’l-Luga. (thk. Ömer Fârûk et-Tabbâʻ). Beyrut: Mektebetu’l-Meârif.
41. İbn Hallikân. (1995). Vefeyâtu’l-Aʻyân. (thk. İhsan Abbas). Beyrut: Dâru Sâdır.
42. İbn Hişâm. (1995). Evdahu’l-Mesâlik. (thk. Muhammed Muhyiddîn Abdulhamid). Beyrut: el-Mektebetu’l-Asriyye.
43. İbn Kuteybe. (1949). Kitâbu’l-Meʻâni’l-Kebîr fî Ebyâti’l-Meʻânî. (thk. Abdurrahman b. Yahyâ el-Yemânî). Dekken Haydarâbâd: Dâiratu’l-Maârifi’l-Osmâniyye.
44. İbn Kuteybe. (1955). eş-Şiʻr ve’ş-Şuʻarâ. (thk. Ahmed Muhammed Şâkir). Kahire: Dâru’l-Meârif.
45. İbn Manzûr. (1990). Lisânu’l-ʻArab. Beyrut: Dâru Sâdır.
46. İbnu’l-Enbârî. (1985). Nuzhetu’l-Elibbâ fî Tabakāti’l-Udebâ. (thk. İbrahim es-Sâmerrâî). Zerkā: Mektebetu’l-Menâr.
47. İbnu’l-Habbâz. (2007). Tevcîhu’l-Lumaʻ. (thk. Fâyiz Zekî). Kahire: Dâru’s-Selâm.
48. İbnu’l-Haddâd. (1978). Kitâbu’l-Efʻâl. (thk. Hüseyin Muhammed Şeref). Kahire: el-Hey’etu’l-Âmme.
49. İbnu’l-Kıftî. (1986). İnbâhu’r-Ruvât ʻalâ Enbâhi’n-Nuhât. (thk. Muhammed Ebu’l-Fazl İbrahim). Kahire: Dâru’l-Fikri’l-Arabî.
50. İbnu’n-Nedîm. (2010). el-Fihrist. (thk. Muhammed Ahmed). Kahire: el-Mektebetu’t-Tevfîkiyye.
51. İbrahim İvaz Huseyn. (2006). Dilâletu Hurûfi’l-Meânî fî Kur’âni’l-Kerîm Beyne’s-Siyâk ve Tahdîdi’n-Nuhât. (Yayımlanmamış Doktora Tezi). Kahire Üniversitesi, Dâru’l-ʻUlûm, Kahire.
52. İsfahânî, E. F. (1995). el-Egânî. (thk. Semîr Câbir). Beyrut: Dâru’l-Fikr.
53. İskenderî, A. (1935). “el-İştikāk min Esmâi’l-Aʻyân”. Mecelletu Mecmai’l-Lugati’l-Arabiyye el-Melekî. (1, 232-268).
54. Kālî, E. A. (1995). el-Emâlî. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye.
55. Kāsım b. Sellâm, E. U. (1988). “el-Esmâu’l-Muhtelife li’ş-Şey’i’l-Vâhid”. el-Garîbu’l-Musannef. 3/711-831. (thk. Muhammed el-Muhtar el-Ubeydî). Tunus: Dâru Suhnûn.
56. Kâtip Çelebi. (1941). Keşfu’z-Zunûn. (haz. Mehmet Şerefettin Yaltkaya-Kilisli Rifat Bilge). Beyrut: Dâru İhyâi’t-Turâsi’l-Arabî.
57. Kâtip Çelebi. (2010). Süllemu’l-Vusûl ilâ Tabakāti’l-Fuhûl. (haz. Ekmeleddin İhsanoğlu). İstanbul: IRCICA.
58. Kattan, A. N. (2022). “Zâhiratu’t-Tenâvübi’-Delâlî li’s-Sıyagi’s-Sarfiyye fî Te’vîlâti’l-Mâtürîdî”. Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi. (22/2, 206-219).
59. Kehhâle, Ö. R. (1957). Muʻcemu’l-Muellifîn. Beyrut: Muessesetu’r-Risale.
60. Kimber, R. A. (1998). “al-Ushnāndānī”. Encyclopedia of Arabic Literature. 2/797. (ed. Julie Scott Meisami and Paul Starkey). London: Routledge.
61. Krenkow, F. (1924). “Abū ʻUthmān Saʻīd ibn Hārūn al-Ushnāndānī, Kitāb Maʻānī-sh-Shiʻr”. The Journal of The Royal Asiatic Society. (133-135).
62. Larsen, D. (2021). “Towards a Reconstruction of Abū Nasr al-Bāhilī’s K. Abyāt al-maʻānī”. Approaches to the Study of Pre-modern Arabic Anthologies. 37-83. (ed. Bilal Orfali-Nadia Maria El Cheikh). Leiden: Brill.
63. Lugavî, E. T. (2009). Merâtibu’n-Nahviyyîn ve’l-Lugaviyyîn. (thk. Muhammed Ebu’l-Fazl İbrahim). Beyrut: el-Mektebetu’l-Asriyye.
64. Maʻlûf, S. A. (2004). “el-Uşnândânî, Ebû Osmân Saîd b. Hârûn”. Mevsûatu Aʻlâmi’l-Ulemâ ve’l-Udebâi’l-Arab ve’l-Muslimîn. 2/68. (ed. Mahmûd Salih el-Câbirî). Beyrut: Dâru’l-Cîl.
65. Merzubânî, M. (1995). el-Muvaşşah fî Meâhizi’l-ʻUlemâ ʻale’ş-Şuʻarâ. (thk. Muhammed Hüseyin). Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye.
66. Merzubânî, M. 1976). Eşʻâru’n-Nisâ. (thk. Sâmî Mekkî-Hilâl Nâcî). Kahire: Âlemu’l-Kutub.
67. Merzubânî, M. (1982). Muʻcemu’ş-Şuʻarâ. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye.
68. Müneccid, M. N. (1997). et-Terâdüf fi’l-Kur’âni’l-Kerîm. Beyrut: Dâru’l-Fikri’l-Muâsır.
69. Müneccid, S. (1964). “Mukaddime”. Meʻâni’ş-Şiʻr. (mlf. Saîd b. Hârûn el-Uşnândânî). Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l-Cedîd.
70. Mütercim Âsım Efendi. (2014). el-Okyânûsu’l-Basît fî Tercemeti’l-Kâmusi’l-Muhît. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları.
71. Necîb, M. S. (1985). Muʻcemul-Mustalahâti’n-Nahviyye ve’s-Sarfiyye. Beyrut: Muessesetu’r-Risâle.
72. Nehrevânî. M. (2005). el-Celîsu’s-Sâlihu’l-Kâfî ve’l-Enîsu’n-Nâsıhu’ş-Şâfî. (thk. Abdulkerim Sâmî). Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye.
73. Ömer Ferrûh. (1981). Târîhu’l-Edebi’l-ʻArabî el-Eʻsuru’l-ʻAbbâsiyye. Beyrut: Dâru’l-ʻİlm li’l-Melâyîn.
74. Papoutsakis, N. (2009). Desert Travel as a Form of Boasting: A Study of Dhu r-Rumma’s Poetry. Weisbaden: Harrasowitsz Verlag.
75. Rummânî, E. H. (1987). el-Elfâzu’l-Müterâdifetu’l-Mütekāribe fi’l-Maʻnâ. (thk. Fethullah Salih el-Mısrî). Mansûre: Dâru’l-Vefa.
76. Sadan, J. (2003). “Bakirelerin Saçları ve Yıldızlı Gökler-I -Betimleme Sistemi ve Meʻânî Rehberleri; İki Yazma Bağlamında Arap Şiirinin/Belagatının Pratik Yönü”. (Ö. Kara, Çev.). Nüsha. (3/10, 63-81).
77. Saîd el-Efgānî. (1958). “Mukaddime”. Şerhu’l-Ebyâti’l-Muşkileti’l-İʻrâb. (mlf. Hasen b. Esed el-Fârikī). Dımaşk: Matbaatu’l-Câmiati’s-Sûriyye.
78. Sancak, Y. (2003). “Eski Arap Şiirinde Benzerlikler Eşbâh ve Nezâ’ir”. Ekev Akademi Dergisi. (7/16, 223-230).
79. Sehâvî, A. (1999). Sifru’s-Seʻâde ve Sefîru’l-İfâde. Beyrut: Dâru Sâdır.
80. Senûsî, M. (1984). “Mukaddime”. Taʻlîk min Emâlî İbn Düreyd. 5-67. (mlf. İbn Düreyd). Kuveyt: es-Silsiletu’t-Turâsiyye.
81. Sezgin, F. (1975). Geschichte Des Arabischen Schrifttums GAS. Leiden: E. J. Brill.
82. Sîbeveyhi. (1982). el-Kitâb. (thk. Abdusselam Muhammed Harun). Kahire: Mektebetu’l-Hancî.
83. Sîrâfî, E. S. (1955). Ahbâru’n-Nahviyyîn el-Basriyyîn. (Kahire: Matbaatu Mustafa Bâbî el-Halebî.
84. Sîrâfî, E. S. (2000). Fevâitu Kitâbi Sîbeveyhi. (thk. Muhammed Abdulmuttalib). Bağdat: Dâru’ş-Şuûni’s-Sekâfiyye.
85. Sîrâfî, E. S. (2008). Şerhu Kitâbi Sîbeveyhi. (thk. Ahmed Hasen Mehdelî-Ali Seyyid Ali). Beyut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye.
86. Süyûtî, C. (1991). Lübbü’l-Lübâb fî Tahrîri’l-Ensâb. (thk. Muhammed Ahmed Abdulaziz-Eşref Ahmed Abdulaziz). Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye.
87. Süyûtî, C. (1998). el-Müzhir fî ʻUlûmi’l-Luga. (thk. Muhammed Ahmed Câdelmevlâ Bek vd.). Kahire: Mektebetu Dâri’t-Turâs.
88. Şâtıbî, İ. M. (2007). el-Mekāsıdu’ş-Şâfiye. (thk. Muhammed İbrahim el-Bennâ). Mekke: Câmiatu Ummi’l-Kura. Tanâhî, M. M. (1988). “Mukaddime”. Kitâbu’ş-Şiʻr ev Şerhu’l-Ebyâti’l-Muşkileti’l-İʻrâb. 1-120. (mlf. Ebû Ali el-Fârisî). Kahire: Mektebetu’l-Hancî.
89. Şâtıbî, İ. M.(2002). Fi’l-Luga ve’l-Edeb. Beyrut: Dâru’l-Garbi’l-İslâmî.
90. Tehânevî. (1996). Keşşâfu Istılâhâti’l-Funûn ve’l-ʻUlûm. (thk. Ali Dahrûc). Beyrut: Mektebetu Lubnan Nâşirûn.
91. Temmâm Hassân. (2009). el-Beyân fî Ravâiʻi’l-Kur’ân. Kahire: Âlemu’l-Kutub.
92. Temmâm Hassân. (1994) el-Lugatu’l-Arabiyye Maʻnâhâ ve Mebnâhâ. ed-Dâru’l-Beyzâ: Dâru’s-Sekâfe.
93. Temmâm Hassân.(2006). Makālât fi’l-Luga ve’l-Edeb. Kahire: Âlemu’l-Kutub.
94. Tenûhî, E. A. (1995). Nişvâru’l-Muhâdara ve Ahbâru’l-Muzâkera. (thk. ʻAbbûd eş-Şâlicî). Beyrut: Dâru Sâdır.
95. Tenûhî, İ. (1969). “Mukaddime”. Kitâbu Meʻâni’ş-Şiʻr. 5-28. (mlf. Ebû Osmân Saîd b. Hârûn el-Uşnândânî). Dımaşk: Vizâratu’s-Sekāfe.
96. Tevhîdî, E. H. (1995). el-Besâir ve’z-Zehâir. (thk. Vedâd el-Kādî). Beyrut: Dâru Sâdır.
97. Tevhîdî, E. H. (1998). es-Sadâka ve’s-Sadîk. (thk. İbrahim el-Kîlânî). Beyrut: Dâru’l-Fikr.
98. Tülücü, S. (1988). “Büyük Arap Şairi Zuheyr b. Ebî Sulmâ ve Tercüme-i Hâli ile İlgili Kaynak ve Tetkiklerin Tenkidi ve Değerlendirilmesi”. Atatürk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi. (8, 165-181).
99. Uşnândânî, E. O. (1922). Kitâbu Meʻâni’ş-Şiʻr. (thk. Halîl Merdem Bek-Muhammed Selîm el-Cündî-Ahmed Şâkir el-Kermî-Halim Demmûs-Abdullah en-Neccâr). Dımaşk: Cemʻiyyetu’r-Râbitati’l-Edebiyye.
100. Yâkūt el-Hamevî. (1995). Muʻcemu’l-Buldân. Beyrut: Dâru Sâdır.
101. Yâkūt el-Hamevî. (1993). Muʻcemu’l-Udebâ. (thk. İhsan Abbas). Beyrut: Dâru’l-Garbi’l-İslâmî.
102. Yemânî, A. Y. (1984). “Mukaddime”. el-Meʻâni’l-Kebîr fî Ebyâti’l-Meʻânî. 1-34. (mlf. İbn Kuteybe). Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-ʻİlmiyye.
103. Yerinde, Â. (2017). “Nahiv Kavramının Tarihi Arka Planı ve Terimleşme Süreci”. Şarkiyat Mecmuası. (30, 209-259).
104. Yıldız, H. D. (1989). “Ali b. Muhammed ez-Zencî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 2/413-414. İstanbul: TDV Yayınları.
105. Zebîdî, M. M. (1997). Tâcu’l-ʻArûs. (thk. Abdulfettah el-Hulv). Kuveyt: el-Meclisu’l-Vatanî li’s-Sekâfe.
106. Zeccâcî, E. K. (1987). el-Emâlî. (thk. Abdusselam Harun). Beyrut: Dâru’l-Cîl.
107. Zeccâcî, E. K.(1986). Hurûfu’l-Meʻânî. (thk. Ali Tevfik el-Hamed). Beyrut: Muessesetu’r-Risâle.
108. Zerkeşî, B. (1995). el-Burhân fî ʻUlûmi’l-Kur’ân. (thk. Muhammed Ebu’l-Fazl İbrahim). Kahire: Dâru’t-Turâs.
109. Zeynî, T. M.-Hafâcî, M. A. (1955). “Mukaddime”. Ahbâru’n-Nahviyyîn el-Basriyyîn. (mlf. Ebû Saîd es-Sîrâfî). Kahire: Matbaatu Mustafa Bâbî el-Halebî.
110. Ziriklî, H. (2002). el-Aʻlâm. Beyrut: Dâru’l-ʻİlm li’l-Melâyîn.
111. Zübeydî, E. B. (1973). Tabakātu’n-Nahviyyîn ve’l-Lugaviyyîn. (thk. Muhammed Ebu’l-Fazl İbrahim). Kahire: Dâru’l-Meârif.