8./14. Yüzyıl Nebeviyyât Şerhçiliğinde Dönemin Şiir Anlayışının İzleri: İbnu’s-Sâiğ ve Zerkeşî’nin Kasîdetu’l-Burde Şerhleri Örneği

Öz

Memlükler dönemi Arap edebiyatının değeri literatürde tartışmalı bir mesele olarak yer almaktadır. Bu dönem bazı araştırmacılar tarafından taklide dayalı ve özgünlükten yoksun bir üretim süreci olarak nitelenmiş, başta bedî‘ sanatlarının yoğun kullanımı olmak üzere çeşitli gerekçelerle bu dönem şiirinde sunilik ve tekellüf bulunduğu ifade edilmiştir. Dönemin kültürel faaliyetleri içerisinde önemli bir yeri olan nebeviyyât kasideleri (Peygamber methiyeleri) de bu ithamlardan payını almıştır. Bu çalışma, edebî eserlerin kendi tarihsel şartları içerisinde değerlendirilmesi gerektiği fikrinden hareketle, konuyu dönemin estetik algısı ve edebî zevki bağlamında ele almakta ve söz konusu iddialara gerekçe gösterilen çeşitli uygulamaları Kasîdetu’l-Burde üzerine 8./14. yüzyılda hazırlanmış iki önemli eser olan, İbnu’s-Sâiğ ve Zerkeşî şerhleri üzerinden sorgulamaktadır. Memlükler dönemi şiir anlayışının nebeviyyât literatüründeki yansımaları ile ilgili tespit ve değerlendirmelerde bulunmak ve böylece dönemin edebiyatına ilişkin tartışmalara katkı sunmak amacıyla gerçekleştirilen bu araştırmada izlenen yöntem, metin merkezli nitel bir analiz ve tarihselci bir yaklaşımdır. Araştırma sonucunda elde edilen bulgular, dönem şiirinin zayıflığına gerekçe gösterilen bazı uygulamaların alışılmış kalıpların dışına çıkma arayışının bir sonucu olarak şiir üslubunda yer aldığı, bunların edebî eserleri üretenler ve alımlayanlar tarafından kabul gördüğü ve zamanla dönemin edebî kimliğinin aslî unsuru haline geldiği hususunu desteklemektedir. Çalışmada ayrıca dil zevkinin zayıfladığına yönelik değerlendirmelerin Kasîdetu’l-Burde ve her iki şerh özelinde isabetli olmadığı, kasidede özenli bir dil kullanıldığı, şârihler tarafından da gerekli dil denetimlerinin titizlikle gerçekleştirildiği görülmüştür.

Anahtar Kelimeler

• Arap Dili ve edebiyatı
• Memlükler
• Peygamber methiyeleri
• Şerh geleneği
• Bedî‘ sanatları.

Reflections of Contemporary Poetic Conceptions in 8th/14th-Century Nabawiyyāt Commentary: The Case of Ibn al-Sāʾigh and al-Zarkashī’s Commentaries on the Qasīdat al-Burda

Öz

The value of Arabic literature in the Mamluk period has long been debated. Some researchers have characterized this era as producing largely imitative works, arguing that its poetry exhibited artificiality and affectation for various reasons. Even the nebeviyyāt qasidas, which occupied a prominent place within the period’s cultural activities, were not exempt from such criticisms. This study, however, proceeds from the premise that literary works should be assessed within their own historical context, examining the issue in light of the aesthetic sensibilities and literary taste of the period. It scrutinizes the various practices cited in support of these claims through two significant 8th/14th-century commentaries on the Qaṣīdat al-Burda, namely those of Ibn al-Sāʾigh and al-Zarkashī. Within the context of the nebeviyyāt tradition, this study -aiming to offer observations and evaluations that illuminate the literary sensibilities of the Mamluk period and contribute to debates concerning its literary standards- finds that the practices often cited as evidence of the poetry’s weakness were, in fact, incorporated into poetic style as a result of attempts to move beyond conventional forms. These practices were accepted by both producers and recipients of literary works and gradually became an integral aspect of the period’s literary taste. The study also shows that claims of a decline in linguistic taste during this period are not accurate in the case of the Qaṣīdat al-Burda and both commentaries, as Būsīrī employed a careful linguistic style and the commentators meticulously conducted the necessary linguistic scrutiny.

Anahtar Kelimeler

• Arabic language and literature
• Mamluks
• Nabawiyyāt
• Commentary tradition
• Badīʿ devices.

Kaynakça

1. Cebeci, O. (2020). Edebi Zevk Yargısı Yüksek ve Popüler Edebiyat & “Kıtsch”. İstanbul: İthaki Yayınları.
2. Ebû Zeyd, S. Y. (1433). Tezevvuku’n-Nassi’l-Edebî. Amman: Dâru’l-Mesîra.
3. Emin, A. ve Fazlıoğlu, Ş. (2023). Tarihi Dönemlendirmenin Öznel Niteliği ve Arap Edebiyatı Tarihine Yansımaları. Istanbul Journal of Arabic Studies, 6(2), 119-142. doi:10.51802/istanbuljas.1347910
4. Fâhûrî, H. (t.y.). el-Câmiʻ fi’l-Edebi’lʻArabî -el-Edebu’l-Kadîm-. Beyrut: Dâru’l-Cîl.
5. Ferrûh, Ö. (1981). Târîhu’l-Edebi’l-ʻArabî. Beyrut: Dâru’l-ʻİlm li’l-Melâyîn.
6. Fidan, İ. (2020). Yahya eṣ-Ṣarṣarî ve Şiirlerindeki Hz. Peygamber İmgesi. Cumhuriyet İlahiyat Dergisi, 24(1), 267-295. doi:10.18505/cuid.703899
7. Fidan, İ. (2021). Arap Şiirinde Hz. Peygamber Kasîdetü’l-Bürde (Bânet Suâd) ve Muârazalarında Hz. Peygamber İmgesi. Ankara: İlâhiyât.
8. Fusillo, M. (2012). Edebiyatta Estetik. (F. Demir, Çev.). Ankara: Dost Kitabevi Yayınları.

9. Gürkan, M. (2013). Zerkeşî, Bedreddin. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. İstanbul: TDV Yayınları.
10. Heyb, A. F. (2004). et-Tasannuʻ ve Rûhu’l-ʻAsri’l-Memlûkî. Dımaşk: İttihâdu’l-Küttâbi’l-ʻArab.
11. İbn Fâris, A. (1399). Muʿcemu Mekâyîsi’l-Luğa. Beyrut: Dâru’l-Fikr.
12. İbn Hacer, A. (1389). İnbâu’l-Ğumr bi-Enbâi’l-ʻUmr. Mısır: el-Meclisu’l-Aʻlâ li’ş-Şuûni’l-İslâmiyye.
13. İbn Hacer, A. (1392). ed-Dureru’l-Kâmine fî Aʻyâni’l-Mieti’s-Sâmine. Saydarâbâd: Meclisu Dâirati’l-Meʻârifi’l-İslâmiyye.
14. İbn Merzûk, Ş. M. (1442). İzhâru Sıdki’l-Mevedde fî Şerhi’l-Burde. Dımaşk: Dâru’t-Takvâ.
15. İbn Raşîk, H. (1401). el-ʻUmde fî Mehâsini’ş-Şiʻri ve Âdâbih. Beyrut: Dâru’l-Cîl.
16. İbn Tağrîberdî, C. Y. (2002). el-Menhelu’s-Sâfî ve’l-Mustevfâ baʻde’l-Vâfî. Kahire: Dâru’l-Kütüb ve’l-Vesâiki’l-Kavmiyye.
17. İbnu’s-Sâiğ, Ş. M. (1438). er-Rakmu ʻale’l-Burde. Bahreyn: Ervika.
18. Kâdî Iyâz, E. (1399). eş-Şifâ bi-Taʻrîfi Hukûki’l-Mustafâ. Dâru’l-Kütübi’l-ʻİlmiyye.
19. Kartâcennî, H. (1986). Minhâcu’l-Buleğâ’ ve Sirâcu’l-Udebâ’. Beyrut: Dâru’l-Ğarbi’l-İslâmî.
20. Kavalcı, T. (2017). Üç Önemli Kuramcı Üzerinden Alımlama Estetiğinin İncelenmesi ve Bir Uygulama. Söylem Filoloji Dergisi, 2(1), 52-74.
21. Kehhâle, Ö. R. (t.y.). Muʻcemu’l-Muellifîn. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Turâsi’l-ʻArabî.
22. Köse, S. (2000). İbnü’s-Sâiğ ez-Zümürrüdî. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. İstanbul: TDV Yayınları.
23. Küçüksarı, M. (2021). Arap Edebiyatının Osmanlı Döneminde Çöküş Yaşadığı İddiaları Üzerine Bir Değerlendirme. A. Bulut, A. Meydan ve A. İşleme (Ed.), Osmanlı’da Ulûm-i Arabiyye içinde (ss. 369-378). İstanbul: İSAR Yayınları.
24. Moran, B. (2017). Edebiyat Kuramları ve Eleştiri. İstanbul: İletişim Yayınları.
25. Muhammed, M. S. (1996). el-Medâihu’n-Nebeviyye hattâ Nihâyeti’l-ʻAsri’l-Memlûkî. Beyrut: Dâru’l-Fikri’l-Muʻâsır.
26. Özbek, Y. (2013). Postmodernizm ve Alımlama Estetiği. Konya: Çizgi Kitabevi.
27. Şimşek, S. (2025). Arap Edebiyatı Tarihi Kaynaklarında Memlükler Döneminin Görünürlüğü: Özgünlük ve Yok Sayılmak Arasında. İslami İlimler Dergisi, (40), 267-285. doi:10.34082/islamiilimler.1614069
28. Tomar, C. (2002). Kılıçtan Kaleme: Memlükler ve Entelektüel Hayat. Türklük Araştırmaları Dergisi, (12), 249-259.
29. Yavaş, F. (2025). Arap Edebiyatında Peygamber Methiyeleri Mecdüddîn el-Vitrî’nin Vitriyyât Dîvânı. Konya: Çizgi Kitabevi.
30. Yiğit, İ. (2004). Memlükler. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Ankara: TDV Yayınları.
31. Zemahşerî, M. (1407). el-Keşşâf ʻan Hakâiki Ğavâmidi’t-Tenzîl ve ʻUyûni’l-Ekâvîl fî Vucûhi’t-Te’vîl. Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l-Arabî.
32. Zerkeşî, B. M. (1443). Şerhu Kasîdeti’l-Burde. Kuveyt: Dâru’z-Zıyâ’.
33. Zeydân, C. (t.y.). Târîhu Âdâbi’l-Luğati’l-ʻArabiyye. Kahire: Dâru’l-Hilâl.
34. Zeyyât, A. H. (1413). Târîhu’l-Edebi’l-ʻArabî li’l-Medârisi’s-Sâneviyye ve’l-ʻUlyâ. Beyrut: Dâru’l-Maʻrife.
35. Ziriklî, H. (2002). el-A‘lâm Kâmûs ve Terâcim. Beyrut: Dâru’l-‘İlm li’l-Melâyîn.