Hiçlik, Bir ‘Şey’ Değildir: Var Olmayana ‘İmkânsızlık’ Yüklemesi

Öz

Bu çalışma, özellikle İslamî felsefi gelenekte, klasik mantık bağlamında var olmayan öznelere imkânsızlık yüklemesinin mantıksal ve ontolojik statüsünü incelemektedir. İbn Sīnā, “mutlak maʿdūm, kendisinden haber verilemeyendir” düsturu dolayısıyla birçok filozof-mantıkçı tarafından imkânsızlara yönelik mesafeli bir tavra sebep olmuştur. Buna karşın dilde karşılığı olan bu “şeylerin” de mantıksal düzlemde ifade edilmesine yönelik yol arayışı hiçbir zaman son bulmamıştır. Bu çalışmada da mümkün maʿdūm ile mutlak maʿdūm gibi ayrımlardan hareketle, var olmamanın hem konu hem de yüklem olarak nasıl işlev görebileceği ve bunun mantıksal tutarsızlığa yol açmaması üzerinde durulmaktadır. İbn Sīnā, takip eden düşünürler, ontolojik gerekçelerle imkânsızlığın olumlu yüklemesini reddederken, bazı düşünürler, bahsi geçen gerekçeler doğrultusunda olumlu ve olumsuz yüklemlemenin salt zihinsel veya varsayımsal yapılara anlamlı şekilde uygulanabileceğini savunurlar. Bu bakış açısında imkânsızlık kavramı, yalnızca varlığın reddi olarak değil, yapısal tutarsızlığa dayanan olumlu bir varlıksal iddia olarak ele alınmaktadır. “Yuvarlak-kare imkânsızdır” gibi önermeler basit ifadeler olmayıp kavramsal sınırlar hakkında önemli metafizik iddialar sunar. Çalışma, bazı imkânsız varlıkların yalnızca zihinsel düzeyde var olabileceğine karşın, bu tür “şeylerin” mantıksal ve anlamsal açıdan önemini koruduğunu vurgular. Ayrıca zihinde var olmak ile zihne bağlı kalmak arasındaki farkı ayırarak zihinsel temsile daha zengin yorumlar getirilmesine olanak tanır. Sonuç olarak, bu araştırmada imkânsızlık kavramının doğru ontolojik ve anlamsal disiplini ile ele alınması, kavramsallaştırmanın sınırlarını, mantıksal mekânın yapısını ve düşünce ile varlık arasındaki etkileşimi anlamak için meşru bir araştırma alanı sunduğu teyit edilmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Mantık
• Önerme
• Maʿdūm
• Olumluluk
• Olumsuzluk
• İmkânsızlık

Nothing is Just No Thing: Predicating ‘Impossibility’ on the Non-Existent

Öz

This study investigates the logical and ontological status of predicating impossibility of non-existent subjects within classical logic, especially in the Islamic philosophical tradition. In the Avicennian tradition, the dictum that “the absolutely nonexistent admits no predication” fostered a general reluctance toward impossibilities, yet the search for a logical framework to express such linguistically attested “entities” has persisted. Drawing on distinctions such as al-maʿdūm al-mumkin (possible non-existent) and al-maʿdūm al-muṭlaq (absolute non-existent), it explores how non-being can function either as subject or predicate without resulting in logical incoherence. While thinkers like Ibn Sīnā reject affirmative predications of impossibility on ontological grounds, some others, argue that affirmative and negative predications can meaningfully apply to purely mental or hypothetical constructs. The concept of impossibility is shown not merely as a denial of existence but as a positive modal assertion grounded in structural incoherence. Propositions like “The round-square is impossible” are not trivial but offer substantive metaphysical claims about conceptual limits. The paper highlights that while certain impossible entities may exist only mentally, they retain logical and semantic significance. Furthermore, it differentiates between existing in the mind and being confined to it, allowing for richer interpretations of mental representation. Ultimately, the work affirms that impossibility, when treated with proper ontological and semantic discipline, provides a legitimate site of inquiry for understanding the boundaries of conceptualization, the architecture of logical space, and the interface between thought and being.

Anahtar Kelimeler

• Logic
• Proposition
• Non-existence
• Affirmation
• Negation
• Impossibility.

Etik Beyan

I hereby declare that this study has been conducted in accordance with the ethical principles and academic integrity standards required for scholarly research. All sources have been properly acknowledged and cited, and the work is the result of my own research and intellectual effort. I used AI tools solely as a language-support aid to check grammar, refine phrasing, and enhance overall clarity of expression. The content, arguments, and scholarly interpretations remain entirely my own and were not generated by any automated system.

Teşekkür

I would like to extend my sincere gratitude to TÜBİTAK for funding my research stay at Harvard University in 2022–2023 through the 2214-A fellowship, during which the foundations of this study were laid. I am likewise indebted to the scholars who, through their constructive and insightful feedback, contributed significantly to the further development of this paper following my presentation of an earlier version—under the same title—at the Second Pan-American Symposium on the History of Logic, organized by the Department of Philosophy at the University of California.

Kaynakça

1. Ashʿarī, Abū al-Ḥasan. Maḳālāt Al-Islāmiyyīn Wa al-Iḫtilāf al-Muṣallīn. Translated by Ömer Aydın and Mehmet Dalkılıç. Türkiye Yazma Eserler Kurumu, 2019.
2. Benevich, Fedor. “The Reality of the Non-Existent Object of Thought.” In Oxford Studies in Medival Philosphy, vol. 6, edited by Robert Panau. 2018.
3. Calogero, Guido, and Lawrance H. Starkey. “Eleaticism.” In Encyclopedia of Britannica. 2019. https://www.britannica.com/topic/Eleaticism.
4. Çelik, Ahmet. “Kelâm’da Muhalin Anlamı ve Değeriyle İlgili Yaklaşımlara Genel Bakış.” Kelâm Araştırmaları Dergisi 14, no. 2 (2016): 460–79.
5. Crane, Tim. “What Is the Problem of Non-Existence?” Philosophia: Philosophical Quarterly of Israel, no. 40 (2012): 417–34.
6. Derin, Necmi. Kemalpaşazâde ve Taşköprülüzâde Risaleleri Bağlamında İslam Düşüncesinde Zihnî Varlık Problemi. İlahiyât, 2016.
7. Faḍli, Abd al-Hadi. Ḫulāsat Al-ʿlm al-Kalām. 3rd ed. Dar al-Muarriẖ li al-Arabī, 1993.
8. Fārābī, Abū Naṣr Muḥammad ibn Muḥammad. Kitāb Al-Ḥurūf. Translated by Ömer Türker. Türkiye Yazma Eserler Kurumu, 2015.

9. Frank, Richard M. “Al-Ma‘dūm Wal-Mawjūd the Non-Existent, the Existent and the Possible in the Teaching of Abū Hāshim and His Followers.” In Early Islamic Theology: The Mu’tazilites and al-Ash’arî, edited by Dimitri Gutas. Ashgate Publishing Company, 2007.
10. Gelenbevī, Ismāʿīl. Risālat Al-Imkān. Istanbul, 1309.
11. Graham, Daniel W. “Heraclitus.” In The Stanford Encyclopedia of Philosophy, 2023rd ed., edited by Edward N. Zalta and Uri Nodelman. Metaphysics Research Lab, Stanford University, 2023. https://plato.stanford.edu/archives/win2023/entries/heraclitus/.
12. Graham, Jacob. “Presocratics.” In Internet Encyclopedia of Philosophy. Accessed December 5, 2025. https://iep.utm.edu/presocra/.
13. H̱āqānī, Muhammad Ṭāhir al-Shubayr. Al-Masalu ʿAla Fi al-Manṭiq. Anwār al-Hadā, 1435.
14. Ibn Sīnā, Abū ʿAlī al-Ḥusayn ibn ʿAbd Allāh. Al-Ishārāt Wa al-Tanbīhāt. Translated by Ali Durusoy. Litera, 2015.
15. Ibn Sīnā, Abū ʿAlī al-Ḥusayn ibn ʿAbd Allāh. Kitāb Al-Shifāʾ: Ilahiyyāt. Edited by Āyat Allāh Hasanzāda al-Āmilī. Iranian Institute of Philosophy, 2016.
16. Ibn Sīnā, Abū ʿAlī al-Ḥusayn ibn ʿAbd Allāh. Kitāb Al-Shifāʾ: ʿİbāra (Yorum Üzerine). Translated by Ömer Türker. Litera, 2006.
17. Ijī, Adud al-Dīn. Kitāb Al-Mawāqif. Dar al-Jīl, 1997.
18. Iṣfahānī, Shams al-Dīn al-. “Sharḥ Al-Fuṣūl al-Nasafī.” İstanbul, n.d. Laleli. Süleymaniye Kütüphanesi. Kāshif al-Ġitā, Shayḥ ʿAlī. Naqḍ Al-Ārāʾ al-Manṭiqiyya Wa Ḥallu Mushkilātihā. Vol. 2. Muassasat al-Na’mān, 1991.
19. Kâtibî, Ömer el-. “Şemsiyye Risâlesi.” In Şemsiyye Risâlesi Tahkik Çeviri ve Şerh, translated by Ferruh Özpilavcı. Litera Yayıncılık, 2017.
20. Kroon, Frederick. “Much Ado About Nothing: Priest and the Reinvention of Noneism.” Philosophy and Phenomenological Research LXXVI, no. 1 (2008): 199–207.
21. Mallawī, Aḥmad b. ʿAbd al-Fattāḥ al-Mujīrī al-. “Al-Asrār al-Haqīqiyyah Fīmā Yataallāq Bi al-H̱arijiyyah Wa al-Ḥaqīqiyyah.” n.d. King South University.
22. Meinong, Alexius. “On the Theory of Objects.” In Realism and the Background of Phenomenology, edited by Roderick M. Chisholm, translated by I. Levi, D. B. Terrell, R.M. Chisholm, and Glencoe. Free Press, 1960.
23. Menzel, Christopher. “The Possibilism-Actualism Debate.” In The Stanford Encyclopedia of Philosophy, edited by Edward N. Zalta and Uri Nodelman. Metaphysics Research Lab, Stanford University, 2025. https://plato.stanford.edu/archives/spr2025/entries/possibilism-actualism/.
24. Moore, George E. Some Main Problems of Philosophy. George Allen& Unwin LTD., 1953.
25. Mubārakshāh, Shams al-Dīn. Sharḥu Hikmat Al-’Ayn. Edited by Jafar Zahidī. Intishārāt-ı Danishgāh-i Firdovsī, 1974.
26. Oruk Akman, Zehra. “Epistêmê ve Doksa Tartışmaları Bağlamında: Parmenides ve Heraklitos’a Göre Varlığın Akılsallığı.” In Akıl Kitabı-7, edited by Turgut Akyüz. Ravza Yayınları, 2021.
27. Oruk Akman, Zehra. Klasik Mantıkta Yargının Onto-Epistemolojisi: Konusunun Varlığı Bakımından Önermeler. Elis Yayınları, 2024.
28. Palmer, John. Parmenides ve Sokrates-Öncesi Felsefe. 1st ed. Translated by Eser Yavuz. Dergâh Yayınları, 2020.
29. Parmenides. Fragmanlar. 1. Baskı. Translated by Kaan H. Ökten. Alfa Yayınları, 2019.
30. Parsons, Terence. Nonexistent Objects. Yale University Press, 1980.
31. Priest, Graham. Towards Non-Being: The Logic and Metaphysics of Intentionality. Clarendon Press, 2005.
32. Rāzī, Faẖr al-Dīn. Al-Mulaḫḫaṣ Fi al-Ḥikma Wa al-Manṭıq. Edited by İsmail Hanoğlu. Vol. 1. Asleyn Studies&Publication, 2021.
33. Reicher, Maria. “Nonexistent Objects.” In Standford Encyclopedia of Philosophy, edited by Edward N. Zalta and Uri Nodelman. 2022. .
34. Russell, Bertrand. “Meinong’s Theory of Complexes and Assumptions (I.).” Mind 13, no. 50 (1904): 204–19. JSTOR. http://www.jstor.org.ezp-prod1.hul.harvard.edu/stable/2248284.
35. Russell, Bertrand. “Meinong’s Theory of Complexes and Assumptions (II.).” Mind 13, no. 51 (1904): 336–54. JSTOR. http://www.jstor.org.ezp-prod1.hul.harvard.edu/stable/2248458.
36. Russell, Bertrand. “Meinong’s Theory of Complexes and Assumptions (III.).” Mind 13, no. 52 (1904): 509–24. JSTOR. http://www.jstor.org.ezp-prod1.hul.harvard.edu/stable/2248584.
37. Russell, Bertrand. “On Denoting.” Mind 15, no. 56 (1905): 479–93.
38. Saçaklızāde, Muḥammed b. Ebī Bekr el-Marʿaşī. Taḳrīru’l-Ḳavānīn El-Mütedāvile Min ʿİlmi’l-Münāẓara. Edited by Yaşar Alparslan. Kahramanmaraş Büyükşehir Belediyesi, 2017.
39. Samarqandī, Shams al-Dīn Muḥammad ibn Ashraf. Sharḥ Al-Qisṭās. Intishārāt-i Ṭūṣ, 2016.
40. Shahrazūrī, Shams al-Dīn. Sharḥ Ḥikmat Al-Ishrāq. Edited by Hossein Ziai. Institute for Cultural Studies and Research, 1993.
41. Spiker, Hasan. Things as They Are: Nafs al-Amr& The Metaphysical Foundations of Objective Truth. Tabah Reaserch, 2021.
42. Suhrawardī, Shihāb al-Dīn. Al-Masharīʿ Wa al-Muṭāraḥāt. Markaz-i Pajūhishī-yi ʿUlūm-i Islāmī, 2006.
43. Taftazāni, Sa’d al-Din al-. Sharḥ Al-Maqāsid. Edited by A. Umayra. Vol. 1. ʿĀlam al-Kutub, 1998.
44. Tahanavī, Muhammad ʿAlī. Kashshāfu Iṣṭilaḥat Al-Funūn Wa al-ʿUlūm. Edited by ʿAlī Daẖrūj. Vol. 2, edited by Rafīq al-ʿAjam, translated by George Zaynatī and ʿAbdAllah H̱alidī, edited by Ahmed Cevdet. Maktabat Lubnān, 1996.
45. Ṯāşköprüzāde, Aḥmed. Al-Shuhūdu al-ʿayn Fī Mabāhis al-Wujūd al-Ḏihnī. Manshūrāt al-Jamāl, 2009.
46. Türker, Ömer. “Seyyid Şerif Cürcani’nin Tevil Anlayışı: Yorumun Metafizik, Mantiki ve Dilbilimsel Temelleri.” Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Basılmamış Doktora Tezi, 2006.
47. Türker, Sadık. Aristoteles, Gazzâlî Ile Leibniz’de Yargı Mantığı. Dergâh Yayınları, 2002.
48. Ṭūsī, Naṣīr al-Dīn. Asās Al-Iḳtibās Fi al-Manṭiq. Edited by Husayn Shafiʿī and Muhammad Saʿid Jamal al-Dīn. Vol. 1, translated by Allama Turkī Mulla Husrav. Majlis al-ʿAla li al-Siqafa, 2004.
49. Üzüm, İlyas. “Hüküm.” In TDV İslâm Ansiklopedisi. TDV İslâm Araştırmaları Merkezi, 1998. https://islamansiklopedisi.org.tr/hukum#1.
50. Van Inwagen, Peter. “McGinn on Existence.” The Philosophical Quarterly 58, no. 230 (2008): 36–58. https://doi.org/10.1111/j.1467-9213.2008.534.x.
51. Vanzo, Alberto. “Kant on Existential Import.” Kantian Review 19, no. 2 (2014): 207–32.
52. Vilkko, Risto, and Jaakko Hintikka. “Existence and Predication from Aristotle to Frege.” Philosophy and Phenomenological Research LXXIII, no. 2 (2006): 359–77.
53. Yagisawa, Takashi. “Possible Objects.” In The Stanford Encyclopedia of Philosophy, edited by Edward N. Zalta and Uri Nodelman. Metaphysics Research Lab, Stanford University, 2023. https://plato.stanford.edu/archives/spr2025/entries/possibilism-actualism/.
54. Yavuz, Sercan. “Zihnî Varlık Tartışmaları Çerçevesinde Ma‘dûma Dair Bilginin Yeri Meselesi: Müteahhir Dönem Kelâmı Bağlamında Bir İnceleme.” ATABE, no. 8 (2022): 69–94. https://dergipark.org.tr/tr/pub/atebe/issue/74873/1205335.
55. Yeşil, Mustafa. Kategori ve Metafor. Litera Yayıncılık, n.d.