Owl and Tawakkul: Conveying Religious Instruction through a Qissa in Late Medieval Anatolia

Öz

This article analyzes a tale from Müzekki’n-Nüfûs, one of the seminal works of fifteenth-century Ottoman Sufi literature authored by Eşrefoğlu Rûmî. The narrative, centered on Solomon, a merchant, and an owl, presents tawakkul (trust in God) not merely as a theoretical notion but as a central ethical principle within Sufi thought. In the story, the owl consumes only one of the three birds that come to it each day while releasing the other two, thereby embodying the virtues of patience and contentment as a continuous way of life. Through this symbolic act, the animal figure transforms abstract mystical teachings into a tangible model, offering listeners and readers an accessible moral lesson. The article therefore examines the narrative structure of the tale in detail. The merchant’s shift from skepticism to charitable giving illustrates how spiritual purification is made visible through gradual transformation. This trajectory highlights a didactic strategy in which admonition is reinforced through lived experience. Furthermore, the tale’s simple Turkish language, its reliance on a familiar animal figure, and its choice of an everyday interlocutor like the merchant enable the text to operate as a form of public religious discourse, reaching beyond Sufi circles to urban communities. Ultimately, the study demonstrates that the owl tale in Müzekki’n-Nüfûs exemplifies the broader process by which book-based Sufism engaged daily life in fifteenth-century Anatolia. Presenting tawakkul as an ethical model interwoven with patience and contentment reveals how Sufism evolved from a framework of individual purification into a form of moral guidance shaping collective behavior.

Anahtar Kelimeler

• Eşrefoğlu Rûmî
• Müzekki’n-Nüfûs
• Qissa
• Tawakkul
• Animal Symbolism.

Baykuş ve Tevekkül: Geç Ortaçağ Anadolu’sunda Kıssa Yoluyla Dinî Telkin

Öz

Bu makale, XV. yüzyıl Osmanlı tasavvuf edebiyatının temel metinlerinden Eşrefoğlu Rûmî’nin Müzekki’n-Nüfûs’unda yer alan bir kıssayı incelemektedir. Hz. Süleyman, bir tüccar ve bir baykuş etrafında kurgulanan bu anlatı, tevekkülü teorik bir kavramdan ibaret bir husus olarak görmez. Bilakis bu kavramın, tasavvuf için kilit bir mefhum olarak temsil edilmesine imkân tanır. Kıssada baykuşun her gün önüne gelen üç kuştan yalnız birini tüketip ikisini serbest bırakması, kanaat ve sabır erdemlerinin süreklilik arz eden bir yaşam biçimiyle bütünleştirilmesini sağlar. Böylece hayvan figürü, soyut tasavvufî öğretiyi somut bir örneğe dönüştürerek dinleyici ve okuyucu için güçlü bir bağ imkânı sunar. Bu bağlamda çalışmada kıssanın anlatı yapısı ayrıntılı olarak çözümlenmiştir. Tüccarın başlangıçtaki kuşkucu tavrından tasadduka yönelen bir dönüşüm yaşaması, kişisel olarak manevî arınmanın anlatı düzleminde kademeli bir şekilde görünür kılınmasını sağlar. Bu yapı, nasihat ile deneyimin birleştiği bir didaktik stratejiye işaret eder. Ayrıca kıssanın sade Türkçeyle aktarılması, baykuş gibi tanıdık bir figürle desteklenmesi ve tüccar gibi gündelik bir muhatap üzerinden kurgulanması, metnin doğrudan şehirli halk kesimlerine hitap eden bir kamusal dinî söylem pratiği olarak değerlendirilmesini mümkün kılar. Sonuç olarak makale, Müzekki’n-Nüfûs’ta yer alan baykuş kıssasının, XV. yüzyılda kitabî tasavvufun halkın gündelik hayatıyla kurduğu bağın önemli bir göstergesi olduğunu ortaya koymaktadır. Makaleye göre, tevekkülün sabır ve kanaat erdemleriyle kaynaşarak bir ahlâk modeli şeklinde sunulması, tasavvufun yalnızca bireysel arınma sürecine hizmet eden bir anlayış olmaktan çıkıp, toplumsal davranışları şekillendiren bir rehberliğe dönüştüğünü göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

• Eşrefoğlu Rûmî
• Müzekki’n-Nüfûs
• Kıssa
• Tevekkül
• Hayvan Sembolizmi.

Etik Beyan

Bu makalenin ilk versiyonu, tarafımdan kaleme alınarak Samsun Üniversitesi bünyesinde yayımlanan popüler nitelikli Kampüs Samsun dergisinde “Osmanlı’da Baykuş Algısı: Kısa Bir Katkı” başlığıyla yayımlanmıştır. İlgili yazı, daha sonra bir podcast yayınına da konu olmuş; gördüğü ilgi doğrultusunda, söz konusu konunun akademik bir çerçevede ele alınmasının yerinde olacağı düşüncesiyle bu çalışma hazırlanmıştır.

Kaynakça

1. Aʿlam, Hūšang. “Būf.” Encyclopædia Iranica. Erişim: 8 Ağustos, 2025, https://www.iranicaonline.org/articles/buf-owl-commonly-called-jogd.
2. Akkaya, Veysel. “Hacı Bayrâm-ı Velî’nin Halîfelerinden Eşrefoğlu Rûmî’nin Müzekki’n-Nûfûs’unda Zikir.” IV. Uluslararası Hacı Bayrâm-ı Velî Sempozyumu Bildiriler Kitabı, 2019, s. 110–120.
3. Alkan, Harun. “Eşrefoğlu Rûmî’nin Müzekki’n-Nüfûs Adlı Eserinde Tevbe Kavramı.” III. Uluslararası Hacı Bayrâm-ı Velî Sempozyumu Bildiriler Kitabı, ed. Ethem Cebecioğlu vd., 2018, s. 171–183.
4. Bağdemir, Abdullah. “Müzekki’n-nüfus (Eşrefoğlu, Abdullah).” Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü. Yayın tarihi 21 Şubat 2022. Ahmet Yesevi Üniversitesi. Erişim: 7 Ağustos, 2025, https://tees.yesevi.edu.tr/madde-detay/muzekki-n-nufus.
5. Bağdemir, Abdullah. “Eşrefoğlu Rûmî’nin Müzekki’n-Nüfus’u.” Hamza Zülfikar Armağanı, haz. Hatice Yazıcı-Malkoç, (Ankara: TDK Yayınları, 2021): 103-120.
6. Bağdemir, Abdullah. “Müzekki'n-Nüfus: Giriş-Metin-Sözlük.” Yayımlanmamış Doktora Tezi, Ankara Üniversitesi, 1997.
7. Baştürk, A. Barış. “Orthodoxy, Sectarianism and Ideals of Sufism in an Early Ottoman Context: Eşrefoğlu Rumi and his Book of the Sufi Path.” Cultural Fusion of Sufi Islam, ed. Sarwar Alam, (Londra: Routledge, 2019): 130-146.
8. Baz, İbrahim. “Eşrefoğlu Rûmî’nin Müzekki’n-Nûfûs İsimli Eserinde Nefs-i Emmâre’nin Özellikleri ve Islahı.” IV. Uluslararası Hacı Bayram-ı Velî Sempozyumu Bildiriler Kitabı, 2019, s.121–135.

9. Ceylan, Ömür. Kuşlar Dîvânı: Osmanlı Şiir Kuşları. İstanbul: Kapı Yayınları, 2007.
10. Çakır, Adalet. “Kâdiriyye,” Türkiye’de Tarikatlar: Tarih ve Kültür, ed. Semih Ceyhan. İstanbul: İSAM Yayınları, 2015: 159–220.
11. Çelik, Aysun. “Klasik Türk Edebiyatında Hayvan Hikâyeleri Üzerine Bir Araştırma.” Türk Dili ve Edebiyatı Bölümünden 40. Yıla Armağan. Konya: Selçuk Üniversitesi Yayınları, 2015.
12. Demirdaş, Öncel. “Eşrefoğlu Rûmî’nin Müzekki’n-Nûfûs İsimli Eseri Bağlamında Tevekkül Anlayışı.” İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi 8/2 (2019): 1437–1453.
13. Eşrefoğlu Rûmî. Müzekki’n-Nüfûs. Ankara Türk Dil Kurumu Kütüphanesi A/143.
14. Eşrefoğlu Rûmî. Müzekki’n-Nüfûs. haz. Abdullah Uçman. İstanbul: İnsan Yayınları, 2019.
15. Eşrefoğlu Rûmî. Müzekkiʾn-Nüfûs. İstanbul: Takvîmhâne-i Âmire Litografya Destgâhı Tabı, 1269 [1853].
16. Eşrefoğlu Rûmî. Müzekkiʾn-Nüfûs. İstanbul: Kara Hisârî Elhâc Alî Rızâ Efendi Taş Destgâhı Tabı, 1281 [1864].
17. Eşrefoğlu Rûmî. Müzekkiʾn-Nüfûs. İstanbul: Bosnavî Elhâc Muharrem Efendi Matbaası, 1291 [1874].
18. Eşrefoğlu Rûmî. Müzekkiʾn-Nüfûs. İstanbul: Şirket-i Sahhâfiyye Elhâc Hüseyn Efendi Taş Destgâhı Tabı, 1301 [1884].
19. Eşrefoğlu Rûmî. Müzekkiʾn-Nüfûs. İstanbul: Şirket-i Sahhâfiyye-i Osmâniyye, 52 Numerolu Matbaa, 1327 [1909].
20. Gök, Sevilay ve Ünsal Yılmaz Yeşildal. “Hayvan Sembolizminin Türk Halk Müziğine Yansımaları: Baykuş Örneği.” Rast Müzikoloji Dergisi 10/ 4 (2022): 531–558.
21. Grenier, Carlos. “The Yazıcıoğlu Brothers and Vernacular Islamic Apologetics on the Fifteenth-Century Mediterranean Frontier,” Journal of the Ottoman and Turkish Studies Association 6/ 2 (2019): 131–154.
22. Gülakan-Kaman, Sevda. “Baykuş Kelimesi ve Baykuşla İlgili İnançlar Üzerine.” Turkish Studies 10/8 (2015): 1137–1154.
23. Heinzelmann, Tobias. Populare Religiöse Literatur und Buchkultur im Osmanischen Reich: Eine Studie zur Nutzung der Werke der Brüder Yazıcıoğlu. Baden-Baden: Ergon Verlag, 2015.
24. Hourani, George F. “Ghazālī on the Ethics of Action,” Journal of the American Oriental Society 96/1 (1976): 69-88.
25. Karamustafa, Ahmet T. God's Unruly Friends: Dervish Groups in the Islamic Later Middle Period, 1200–1550. Salt Lake City: University of Utah Press, 1994.
26. Keshavarz, Fatemeh. “Flight of the Birds: The Poetic Animating the Spiritual in ‘Attar’s Manṭiq al-ṭayr.’” Attar and the Persian Sufi Tradition: The Art of Spiritual Flight, Ed. Leonard Lewisohn ve Christopher Shackle, (Londra: I.B. Tauris, 2006): 112-134.
27. Köprülü, Mehmet Fuat. Türk Edebiyatında İlk Mutasavvıflar. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 1966.
28. Köse, Serkan. “Türk Kültüründe Baykuş.” Kültür Araştırmaları Dergisi 1/3 (2019): 288–301.
29. Morris, Desmond. Owl. Londra: Reaktion Books, 2009.
30. Nalçacıgil-Çopur, Emel. “Sembollerle İfade ve Deh-Murg-ı Şemsî.” Kuş Dili: Dilde, Edebiyatta ve Sanatta Kuşlar, ed. Mustafa Sökmen, İstanbul: Dergah Yayınları, 2017.
31. Oktay Uslu, Zeynep. “The Şathiyye of Yunus Emre and Kaygusuz Abdal: The Creation of a Vernacular Islamic Tradition in Turkish,” Turcica 50, (2019): 9–52.
32. Pekdoğru, Yakup. “Müzekki’n-Nûfûs Bağlamında Eşrefoğlu Rûmî’ye Göre Marifet.” AKADEMİAR Akademik İslam Araştırmaları Dergisi 8, (2020): 131–146.
33. Terzioğlu, Derin. "Confessional Ambiguity in the Age of Confession-Building: Philo-Alidism, Sufism, and Sunni Islam in the Ottoman Empire, 1400–1700." Entangled Confessionalizations? Dialogic Perspectives on the Politics of Piety and Community-Building in the Ottoman Empire, 15th–18th Centuries, haz. Tijana Krstic - Derin Terzioğlu, (Piscataway, NJ: Gorgias Press, 2022): 563-624.
34. Terzioğlu, Derin. “Sufis in the Age of State-Building and Confessionalization.” The Ottoman World, ed. Christine Woodhead, Abingdon: Routledge, 2012.
35. Uçman, Abdullah. 2006. “Müzekkî’n-Nüfûs.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 29 Mart 2025. https://islamansiklopedisi.org.tr/muzekkin-nufus.
36. Yazıcıoğlu Mehmed. Muhammediye. haz. Amil Çelebioğlu. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2018.
37. Yıldırım, Nimet. Fars Mitolojisi Sözlüğü. İstanbul: Kabalcı Yayınları, 2008.