Selçuklu Başkenti Konya’da Spolia/Devşirme Malzeme Kullanımı: Mimari Pratikler ve Anlamsal Bağlam

Öz

Anadolu, tarih boyunca birçok medeniyete ev sahipliği yapmıştır. Bu coğrafyada, art zamanlı ya da eş zamanlı biçimde pek çok uygarlık doğmuş, gelişmiş ve mirasını sonraki kuşaklara aktarmıştır. Orta Çağ’da bu mirasın önemli taşıyıcılarından Anadolu Selçukluları, dini ve etnik farklılıkları bir arada barındıran çok kültürlü bir yapıya sahipti. Bu durum, henüz inşa sürecinde olan çok kimlikli bir toplumun geçmiş mirası sahiplenme sorumluluğu biçiminde mimariye yansımıştır. Selçuklular, başta Roma olmak üzere önceki medeniyetlere ait yapı izlerini eserlerinde sergilemekten kaçınmamışlardır. Konya’daki anıtsal yapılarda devşirme malzeme kullanımının yalnızca ekonomik ya da lojistik gerekçelerle değil; estetik, sembolik ve ideolojik saiklerle de ilişkili olduğu görüşü bu araştırma kapsamında tartışılmaktadır. Bu kapsamda çalışma, Konya’da devşirme malzeme kullanımının hangi kültürel ve ideolojik stratejilerin parçası olduğuna yanıt aramaktadır? Farklı dini ve milli kimliklere sahip Selçuk yapı ustaları, kendilerinden önceki ustaların eserlerine saygı göstermiş ve bu öğeleri kendi zanaatlarıyla birleştirerek yapıtları üzerinde sergilemişlerdir. Arşitrav, sütun, sütun başlığı ve kaidesi gibi yapı parçalarının kullanımının yanında; kitabe, lahit, mezar steli, litürjik elemanlar gibi malzemelerin içerdiği motif ve figüratif betimlemelerin bilinçli olarak cepheye yerleştirildiği görülmektedir. Sahip Ata Cami ve Eşrefoğlu Cami gibi dini yapılarda, figüratif betimlemelerin giriş cephesinde kullanılması bu tezi destekler niteliktedir. Taç kapıda yer alan lahitlerin sebil olarak kullanılması devşirme malzemenin kültürel entegrasyonuna ve işlevsel boyutuna işaret etmektedir. Bu çalışmada, Selçuk başkenti Konya’da devşirme malzeme kullanımı analiz edilmiş ve yeniden kullanım boyutu -mimari pratikler, kültürel sürekliliğin temsili ve eski ustalara saygı durumu olmak üzere- üç ana tema çerçevesinde ele alınmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Anadolu Selçuklu
• Devşirme Malzeme
• Konya
• Kültürel Süreklilik
• Selçuklu Mimarisi.

Spolia Use in the Seljuk Capital of Konya: Architectural Practices and Semantic Context

Öz

Anatolia has long served as a crossroads of civilizations, where successive and simultaneous cultures were born, flourished, and transmitted their heritage. In the Middle Ages, the Anatolian Seljuks emerged as carriers of this legacy, embodying a multicultural society that embraced religious and ethnic diversity. As a still-forming community, this diversity manifested architecturally through the deliberate appropriation and reinterpretation of earlier civilizations’ legacies The Seljuks incorporated elements of Roman and other earlier cultures into their monuments. This research argues that the use of spolia in the monumental architecture of Konya was not merely a matter of economy or logistics, but also of aesthetics, symbolism, and ideology. The study aims to identify the cultural and ideological strategies underlying the use of spolia in Konya. Seljuk master builders, belonging to diverse religious and cultural backgrounds, demonstrated respect for earlier works by incorporating such elements into their own architectural practice. Besides the reuse of architectural components such as architraves, columns, capitals, and bases, inscriptions, sarcophagi, tomb steles, and liturgical objects with figurative motifs were deliberately embedded into facades. The presence of figural representations on the portals of the Sahip Ata and Eşrefoğlu Mosques further supports this interpretation. The use of sarcophagi on the portal as sebil exemplifies the cultural integration and functional dimension of spolia. Focusing on Konya, the Seljuk capital, this study examines spolia use through three interrelated themes: architectural practices, the representation of cultural continuity, and expressions of respect toward prior masters.

Anahtar Kelimeler

• Anatolian Seljuk
• Cultural Continuity
• Konya
• Seljuk Architecture
• Spolia.

Kaynakça

1. Aktaş Yasa, Azize. “Eski Çağdan 20. Yüzyıla Seyahatnamelerdeki Konya Kalesi.” içinde Prof. Dr. Zafer Bayburtluoğlu Armağanı, Sanat Yazıları, ed. Mustafa Denktaş ve Yıldıray Özbek, 29-64. Kayseri: Kayseri Büyük Şehir Belediyesi Personel ve Eğitim Dairesi Yayınları, 2001.
2. Aktur, Hilal. “Spolia Use in Murad I Hüdavendigar Mosques in the Çanakkale Region.” Çanakkale Araştırmaları Türk Yıllığı 17, S.27 (2019): 227-272.
3. Ali, M. ve S. Magdi, “The influence of Spolia on Islamic architecture.” International Journal of Heritage Architecture 1, S.3 (2017): 334 – 343.
4. Al-Harawi, Abu'l-Hasan 'Ali b Abi Bakr. Guide des lieux de pèlerinage (Kitab al-Ziyarat). çev. J. Sourdel-Thomine. Damas: Institute Français de Damas, 1957.
5. Ar, Bilge. “Spolia usage in Anatolian rulers: A comparison of ideas for Byzantines, Anatolian Seljuqs and Ottomans.” ITU A/Z, Journal of Faculty of Architecture 12, S.2 (2015): 3-17.
6. Arslan, Aytuğ. “Konya Çevresi Bizans Dönemi Mimari Plastiği.” Yayımlanmamış Doktora Tezi., Anadolu Üniversitesi, 2014.
7. Asutay Effenberger, Neslihan. “Konya Alaeddin Camisi Yapım Evreleri Üzerine Düşünceler.”, METU JFA 23, S.2 (2006): 113-122.
8. Bakırer, Ömür. “Continutity’ by ‘Reuse’ in Anatolian Seljuk Architecture.” TÜBA-KED Türkiye Bilimler Akademisi Kültür Envanteri Dergisi 15 (2017): 63–79.

9. Baş, Ali. “Konya'daki Selçuklu Yapılarında Devşirme Antik Malzeme Kullanımı.” içinde Sanat Tarihi Yazıları Prof. Dr. Kerim Türkmen Armağanı, ed. Sultan Murat Topçu ve Remzi Aydın, 43-72. Konya: Çizgi Kitabevi, 2017.
10. Bilici, Ziya Kenan. “Konya-Karatay Medresesi’nin Taçkapısı Üzerine Yeniden Düşünmek.” Selçuk Üniversitesi Selçuklu Araştırmaları Dergisi 21 (Aralık 2024): 79-110.
11. Boleken, Zeki. “Anadolu Selçuklu Başkentinde Dini Mimaride Devşirme Malzeme Kullanımı.” Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi., Marmara Üniversitesi, 2010.
12. Boleken, Zeki. “Topkapı Sarayı Revan Köşkü'nde Kullanılan Devşirme Malzemelerin Yeniden Değerlendirilmesi.” İstanbul Araştırmaları Yıllığı / Annual of İstanbul Studies 7 (2018): 49–66.
13. Brenk, Beat. “Spolia from Constantine to Charlemagne: Aesthetics versus Ideology.” Dumbarton Oaks Papers 41 (1987): 103–9. https://doi.org/10.2307/1291549.
14. Capilla, Susana Calvo. "Estrategias de autoafirmación de los califatos en al-Andalus:" spolia", historia y ciencia." içinde Expériences impériales, ed. Yann Dejugnat, 177-190. Bordeaux: Ausonius Scripta Mediævalia 41, 2020.
15. Capilla, Susana Calvo. “Spolia and Classical Revivals in Legitimacy Discourses: From Cordoba to the Mamluk Mosques of Cairo.” içinde Artistic and Cultural Dialogues in the Late Medieval Mediterranean, ed. María Marcos Cobaleda, 57-78. Cham, Switzerland: Palgrave Macmillan, 2021.
16. Deichmann, Friedrich Wilhelm. Die Spolien in der spätantike Architektur, München: Verlag der Bayerischen Akademie der Wissenschaften, 1975.
17. Erdemir, Yaşar. “Karatay Medresesi ve Karatay (Çini Eserler) Müzesi.” Konya Ansiklopedisi (Erişim 20 Ağustos 2025).
18. Eravşar, Osman. "Selçuklu Yapılarında Spolien Yapı Malzemesi Kullanımı: Zazadin Hanı." içinde Konya Kitabı VIII, ed. Haşim Karpuz ve Osman Eravşar, 279-288. Konya: Konya Ticaret Odası, 2005.
19. Eravşar, Osman. “Spolia in Seljuk Buildings.” içinde SOMA 2014. Proceedings of the 18th Symposium on Mediterranean Archaeology: Wrocław – Poland, 24-26 April 2014, ed. Blazej Stanislawski and Hakan Öniz, 167–182. Oxfordshire, UK: Archaeopress, 2016.
20. Ermiş, Ü. Melda. “The Reuse of Byzantine Spolia in the Green Mosque of Bursa (Bursa, Yeşil Cami’de Bizans Devşirmelerinin Yeniden Kullanımı).” Art-Sanat 6 (Temmuz 2016): 99-108.
21. Esch, Arnold. “Spolien. Zur Wiedervenwendung antiker Baustücke und Skulpturen im mittelalterlichen Italien.” Archiv für Kulturgeschichte 51, (1969): 1-64.
22. Esch, Arnold. “On the Reuse of Antiquity: The Perspectives of the Archaeologist and of the Historian.” içinde Reuse Value: Spolia und Appropriation in Art and Architecture, From Constantine to Sherrie Levine, ed. D. Kinney, R. Brilliant, 13-31. Farnham Surrey, UK: Ashgate, 2011.
23. Eyice, Semavi. “Müzeciliğimizin Başlangıcı ve Türk-İslam Eserleri Müzeleri.” Müze/Museum 2-3 (1989-1990): 5–10.
24. Karabacak, Elif. “Tire Çeşmelerinde Devşirme Malzeme Kullanımının Düşündürdükleri.” Akdeniz Sanat 13, (2019): 246-264.
25. Karpuz, Haşim. Anadolu Selçuklu Mimarisi. Konya: Selçuk Üniversitesi Yaşatma ve Geliştirme Vakfı, 2001.
26. Kinneir, John Macdonald. Journey Through Asia Minor, Armenia, and Koordistan in the Years 1813 and 1814. London: John Murray, 1818.
27. Kinney, Dale. “Rape or Restitution of the Past? Interpreting spolia.” içinde The Art of Interpreting, ed. Susan C. Scott, 53–67. University Park, PA, Penn State University Press, 1995.
28. Kinney, Dale, “Introduction.” Reuse Value: Spolia und Appropriation in Art and Architecture, From Constantine to Sherrie Levine, ed. Richard Brilliant and Dale Kinney, 1-11. Farnham Surrey, UK: Ashgate, 2011.
29. Kinney, Dale. "Spolia as Signifiers in Twelfth-Century Rome." Hortus Artium Medievalium 17, (2011):151-166.
30. Kinney, Dale. "The Concept of Spolia." içinde A Companion to Medieval Art: Romanesque and Gothic in Northern Europe, ed. Conrad Rudolph, 331-356. Hoboken, NJ: John Wiley & Sons, Inc., 2019.
31. Krautheimer, Richard. “The architecture of Sixtus III: a fifth century renascence?” içinde Essays in Honor of Erwin Panofsky (De Artibus Opuscula 40), ed. M. Meiss, 291–302. New York: New York University Press, 1961.
32. Konyalı, İbrahim Hakkı. Konya Tarihi. Konya: Yeni Kitap Basımevi, 1964.
33. Kur’ân-ı Kerîm Meâli, çev. Halil Altuntaş - Muzaffer Şahin. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2011.
34. Laborde, Léon de. Voyage en Orient: Voyage de l’Asie Mineure 2. Paris: Firmin Didot, 1838.
35. Leiser, Gary. “Sonuç, Anadolu Selçuklularına Dair Araştırmalar, Gelinen Son Seviye Üzerine Bazı Araştırmalar.” içinde Anadolu Selçukluları, Ortaçağ Ortadoğu’sunda Saray ve Toplum, ed. Andrew C. S. Peacock, and Sara N. Yıldız, 203-212. İstanbul: YKY, 2017.
36. McClary, Richard Piran. “The Re-use of Byzantine Spolia in Rūm Saljūq Architecture.” bfo – Journal 1, (2015): 14–22.
37. Moltke, Helmuth Karl Bernhard von. Briefe über Zustände und Begebenheiten in der Türkei aus den Jahren 1835 bis 1839, Berlin, Posen & Bromberg: Mittler, 1841.
38. Ousterhout, Robert. “Ethnic Identity and Cultural Appropriation in Early Ottoman Architecture.” Muqarnas 12 (1995): 48-62.
39. Ousterhout, Robert. Bizans’ın Yapı Ustaları, İstanbul: Koç Üniversitesi Yayınları, 2016.
40. Öney, Gönül. “Anadolu Selçuk Mimarisinde Antik Devir Malzemesi.” Anadolu 12 (Ocak 1968): 17-26.
41. Önge, Mustafa. “Konya Kalesi ve Tarihi,” içinde Konya Kitabı XIX Türkiye Selçukluları ve Konya Cilt:IV, Mimarî, ed. Caner Arabaci, Mehmet Ali Hacigökmen, Mustafa Akkuş,113-139. Konya: Konya Ticaret Odası, 2023.
42. Önge, Yılmaz. “Türk Sebil Mimarisinin Bulunmayan Örnekleri: Emzikli Sebiller.” Lale Dergisi 1 (1982): 15-21.
43. Özügül, Ayşın. “Bursa’daki Osmanlı Yapılarının Geç Antik ve Bizans Dönemi Kapı Çerçeveleri.” Art-Sanat 21 (2024): 617–635.
44. Plattner, Georg A. “Ephesische Spolien als Baumaterial der Türbe.” içinde Die Türbe im Artemision, ed. Sabine Ladstätter, 191-204. Wien: Österreichisches Archäologisches Institut, 2015.
45. Redford, Scott. “The Alaeddin Mosque in Konya Reconsidered.” Artibus Asiae 51, S.1/2 (1991): 54-74.
46. Redford, Scott. “The Seljuqs of Rum and the Antique.” Muqarnas 10, (1993): 148–157.
47. Redford, Scott. “Devşirme Malzeme Olarak Lahit: On Üçüncü Yüzyıl Konya’sından Örnekler.” içinde Devşirme Malzemenin (Spolia) Yeniden Doğuşu: Antikçağ’dan Osmanlı’ya Anadolu’da Objelerin, Materyallerin ve Mekanların Sonraki Yaşamları, ed. Suzan Yalman ve Ivana Jevtić, 201-215. İstanbul: Koç Üniversitesi Anadolu Medeniyetleri Araştırma Merkezi, 2018.
48. Saradi, Helen. “The Use of Ancient Spolia in Byzantine Monuments: The Archaeological and Literary Evidence.” International Journal of the Classical Tradition 3, S.4 (1997): 395–423. http://www.jstor.org/stable/30222298.
49. Sarre, Friedrich. Konya Köşkü. çev. Şahabettin Uzluk. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 1967.
50. Sevimli, Esin Esma. “Konya’daki Kadınhanı Kervansarayı’nın Devşirme Malzemeler Üzerinden Değerlendirilmesi.” Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi., Marmara Üniversitesi, 2019.
51. Shukurov, Rustam. “Harem Hristiyanlığı: Selçuklu Şehzadelerinin Bizanslı Kimliği.” içinde Anadolu Selçukluları, Ortaçağ Ortadoğu’sunda Saray ve Toplum, ed. Andrew C. S. Peacock, and Sara N. Yıldız, 97-120. İstanbul: YKY, 2017.
52. Şaman Doğan, Nermin ve Turgay Yazar, “Ortaçağ Anadolu Türk Mimarisinde Devşirme Malzeme Kullanımı.” Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi 24, S.1 (Haziran 2007): 209-230.
53. Tanyeli, Uğur ve Gülsün Tanyeli, “Osmanlı Mimarlığında Devşirme Malzeme Kullanımı (16.-18. Yüzyıl).” Sanat Tarihi Araştırmaları Dergisi 2, S.4 (1989): 23-31.
54. Temple, Çiğdem. “Kapoumais: Zazadin Han'ın Bizans Dönemine Bakış.” içinde 21. Uluslararası Ortaçağ ve Türk Dönemi Kazıları ve Sanat Tarihi Araştırmaları Sempozyumu Özet Kitabı, ed. Osman Eravşar, 56-57. Antalya: Akdeniz Üniversitesi Yayınları, 2017.
55. Temple, Çiğdem. “Konya/İkonion ve Çevresinde Bulunan Bizans Dönemi Taş Eserleri.” Yayımlanmamış Doktora Tezi., Hacettepe Üniversitesi, 2013.
56. Texier, Charles. Küçük Asya, Coğrafyası, Tarihi ve Arkeolojisi 3. çev.Ali Suat, Kâzım Yaşar Kopraman, Musa Yıldız. Ankara: Enformasyon ve Dokümantasyon Hizmetleri Vakfı, 2002.
57. Tok, Emine. “Manisa Ulu Cami ve Medresesi’nde Yeni Keşfedilen Devşirme Taş Eserler.” Sanat Tarihi Dergisi 30, S.1 (2021): 591-621.
58. Uytterhoeven, Inge. “Spolia-iorum, i: Savaş Ganimetlerinden Yapı Malzemelerinin Yeniden Kullanımına Latince Bir Terimin Tarihi.” içinde Devşirme Malzemenin (Spolia) Yeniden Doğuşu: Antikçağ’dan Osmanlı’ya Anadolu’da Objelerin, Materyallerin ve Mekanların Sonraki Yaşamları, ed. Suzan Yalman ve Ivana Jevtić, 27-53. İstanbul: Koç Üniversitesi Anadolu Medeniyetleri Araştırma Merkezi, 2018.
59. Ünal, Selman Oğuzcan.“Between pragmatism and ideology: spolia and spoliation practices in Byzantine and Seljuk Ankara.” Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi., Bilkent Üniversitesi, 2023.
60. Yalman, Suzan. “ʿAlaal-Din Kayqubad Illuminated: A Rum Seljuq Sultan as Cosmic Ruler.” Muqarnas 29 (2012): 151–86. http://www.jstor.org/stable/23350365.
61. Yalman, Suzan. “Antikiteyi Onarmak: Okunabilirlik ve Konya'da Selçuklu Devşirme Malzemelerini Okumak.” içinde Devşirme Malzemenin (Spolia) Yeniden Doğuşu: Antikçağ’dan Osmanlı’ya Anadolu’da Objelerin, Materyallerin ve Mekanların Sonraki Yaşamları, ed. Suzan Yalman ve Ivana Jevtić, 219-241. İstanbul: Koç Üniversitesi Anadolu Medeniyetleri Araştırma Merkezi, 2018.
62. Yalman, Suzan. “Translating Spolia: A Recent Discovery of Fragments from the Walls of Seljuk Konya and Their Afterlives.” içinde Spoliation as Translation: Medieval Worlds in the Eastern Mediterranean, ed. Ivana Jevtić ve Ingela Nilsson, 156-177. Convivium supplementum (özel sayı), 2021/2.
63. Yalman, Suzan. “Fotoğrafların Tanıklığı: 19. Yüzyıl Sonunda Konya’da Âsâr-ı Atîka Anlayışı ve Selçuklu Surlarından Bazı Devşirme Rölyeflerin Akıbeti.” Ortaçağ Araştırmaları Dergisi 5, S.1 (Haziran 2022): 53-72.
64. Yavuz, Mehmet Fatih. “15. ve 16. Yüzyıllarda Osmanlı İstanbul’unda Devşirme Malzeme Kullanımı.” Çanakkale Araştırmaları Türk Yıllığı 17, S. 26 (Nisan 2019): 421-46.