The Subject Matter, Principles, and Questions of the Demonstrative Sciences in Ibn al-Nafīs

Öz

This article examines how Ibn al-Nafīs conceptualizes the subject matter, principles, and questions of the demonstrative sciences from the perspective of logic. The paper aims to demonstrate Ibn al-Nafīs’s contribution to epistemological and methodological debates in classical Islamic thought through an analysis of his treatment of the three constitutive elements of the demonstrative sciences, understood as a component of the theory of demonstration (burhān), traditionally regarded as the highest of the five logical arts. The article focuses on Sharḥ al-Wurayqāt, a work by Ibn al-Nafīs, who authored numerous writings including medicine as well as in the religious sciences and logic. The analysis is limited to Ibn al-Nafīs’s discussion of the subject matter, principles, and questions of the demonstrative sciences as presented in the section on the Posterior Analytics in Sharḥ al-Wurayqāt. Although Ibn al-Nafīs initially treats the theory of demonstration only briefly in this work, his explanatory remarks provide extensive discussions, particularly by clarifying issues that remain ambiguous within the theory of demonstration. The paper employs qualitative methods. First, the relevant sections of Sharḥ al-Wurayqāt were examined closely within their textual context, systematically coded, and classified. Subsequently, the author’s approach to classifying the subject matter, principles, and questions of the demonstrative sciences was analysed. The study also discusses the relationships between universality and particularity, higher and lower sciences, and generality and specificity, as well as questions concerning the relative ease or difficulty of acquiring scientific knowledge. The analysis also includes the four fundamental questions and other interrogative structures employed within the demonstrative sciences. The findings suggest that Ibn al-Nafīs’s treatment of the constituent elements of the demonstrative sciences was significantly shaped by the intellectual legacy of al-Fārābī and Avicenna.

Anahtar Kelimeler

• Logic
• Demonstration (burhān)
• Ibn al-Nafīs
• Sharḥ al-Wurayqāt
• Subject Matter- Principles and Questions.

İbnü’n-Nefîs’te Burhânî Bilimlerin Konu, İlke ve Meseleleri

Öz

Bu makalenin konusunu İbnü’n-Nefîs’in burhânî bilimlerin konu, ilke ve meselelerini mantık bilimi açısından nasıl ele aldığını incelemek oluşturmaktadır. Makalenin amacı, beş sanatın en önemlisi kabul edilen burhân teorisinin bir bölümü olan burhânî bilimlerin üç unsuruna ilişkin yaklaşımının analizi üzerinden klasik İslâm düşüncesindeki epistemolojik ve metodolojik tartışmalara İbnü’n-Nefîs’in nasıl katkı sağladığını ortaya koymaktır. Makalede başta tıp olmak üzere, dînî ilimler ve mantık alanında eserler kaleme almış olan İbnü’n-Nefîs’in Şerhu’l-Vüreykât adlı eserine odaklanılmıştır. Makalede, burhânî bilimlerin konu, ilke ve meselelerine dair analiz adı geçen eserin İkinci Analitikler bölümünde yer alan bu üç bahisle sınırlandırılmıştır. Her ne kadar İbnü’n-Nefîs bu eserde burhân teorisini öncelikle kısa bir şekilde ele alsa da açıklamalar kısmında özellikle burhân teorisine dair muğlak kalan hususlara odaklanarak kapsamlı bilgiler sunmaktadır. Makalede nitel yöntemlerden faydalanılmış, öncelikle Şerhu’l-Vüreykât’ın ilgili bölümleri metin içi bağlamda ayrıntılı biçimde okunmuş, fişlenmiş ve tasnif edilmiştir. Ardından metnin burhânî ilimler etrafında şekillenen konu, ilke ve mesele tasnifine dair müellifin yaklaşımı analiz edilmiştir. Çalışmada bilimler arası tümellik-tikellik, üst-alt, genellik-özellik ilişkisi ve bilimlerin öğrenilme kolaylığı ve zorluğu konuları da ele alınmıştır. Ayrıca burhânî bilimlerde kullanılan, dört temel soru ile diğer sorular da incelenen konular arasına dâhil edilmiştir. Sonuç olarak, İbnü’n-Nefîs’in burhânî bilimlerin unsurlarına ilişkin görüşlerini inceleyen bu çalışmada onun Fârâbî ve İbn Sînâ’dan etkilendiği tespit edilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Mantık
• Burhân sanatı
• İbnü’n-Nefîs
• Şerhu’l-vüreykât
• konu- ilke ve meseleler.

Kaynakça

1. Akbay, Yunus Emre. “Fârâbî’nin Tümevarım Anlayışı Üzerine Bir İnceleme”. Journal of University Research 6/1 (2023), 13-25.
2. Akbay, Yunus Emre. Platon ve Aristoteles’te Varlık, Dil ve Düşünce Bağlamında Kavramlar. Ankara: Sonçağ Yayınları, 2021.
3. Altaş, Eşref. “Bilimlerin Sayısını Çoğaltmak: Bilimler Tasnifinin Mantıkî/Burhanî Temelleri ve Bilimlerin Birbirinden Ayrışması”. İslam Tetkikleri Dergisi 12/1 (2022), 29-54.
4. Aristoteles. Fizik. çev. Saffet Babür. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 4. Basım, 2012.
5. Aristoteles. Organon IV: İkinci Analitikler. çev. H. Ragıp Atademir. İstanbul: Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları, 1996. Birgül, Mehmet Fatih. İbn Rüşd’de Burhan. İstanbul: Ötüken Neşriyat, 2013.
6. Daşdemir, Yusuf. “İbn Sina Mantığında Burhanî Bilimlerin Konu, İlke ve Sorunları”. Felsefe Dünyası 1/55 (2012), 219-240.
7. Emiroğlu, İbrahim - Altunya, Hülya. Örnekleriyle Mantık Sözlüğü. İstanbul: Litera Yayıncılık, 2. Basım, 2024.
8. Ergin, Hacer. “İbn Sina’nın Burhân Teorisinde Bilimsel Sorular”. VIII. Mantık Çalıştayı Kitabı. ed. Şafak Ural - Vedat Kamer. 165-175. İstanbul: Mantık Derneği Yayınları, 2018.

9. Fahreddin Râzî. Lübâbü’l-İşârât. thk. Ahmed Hicazî Sekkâ. Kahire: el-Mektebetü’l-Ezheriyye li’t-Türas, 2015.
10. Fancy, Nahyan. Science and Religion in Mamluk Egypt: Ibn al-Nafis, Pulmonary Transit and Bodily Resurrection. London: Routledge, 2013.
11. Fârâbî, Ebu Nasr. Felsefetü Aristûtâlîs. thk. Muhsin Mehdî. Beyrut: Dâru mecelleti şi’r, 1961.
12. Fârâbî, Ebu Nasr. Harfler Kitabı: Kitabu’l-Huruf. çev. Ömer Türker. İstanbul: Litera Yayıncılık, 2008.
13. Fârâbî, Ebu Nasr. Kitabu’l-Burhân. çev. Ömer Türker - Ömer Mahir Alper. İstanbul: Klasik Yayınları, 2009.
14. Fârâbî, Ebu Nasr. Kitâbu’l-Cedel (el-Manṭıḳ ʿinde’l-Fârâbî içinde). thk. Refîk el-Acem. 4 Cilt. Beyrut: Daru’l-meşrik, 1986.
15. Gül, Ekrem Sefa. “Klasik Mantık Açısından Çok Değerli ve Bulanık Mantık Sistemleri”. Tasavvur / Tekirdağ İlahiyat Dergisi 4/2 (2018), 624-657.
16. Ilgaroğlu, Muhammet Caner. Fârâbî’nin Felsefi Evreni Hakk’ın Onto-Aksiyolojik Tezahürü Olarak Adalet. Ankara: Eskiyeni Yayınları, 2025.
17. İbn Sînâ, Ebû Ali. İşaretler ve Tembihler. çev. Ali Durusoy vd. İstanbul: Litera Yayıncılık, 2013.
18. İbn Sînâ, Ebû Ali. Kitâbu’ş-Şifâ: İkinci Analitikler. çev. Ömer Türker. İstanbul: Litera Yayıncılık, 2. Basım, 2015.
19. İbn Sînâ, Ebû Ali. Kitâbu’ş-Şifa: Mantığa Giriş (Medhal). çev. Ömer Türker. İstanbul: Litera Yayıncılık, 2013.
20. İbn Sînâ, Ebû Ali. Sofistik Deliller: Safsata. çev. Ömer Türker. İstanbul: Litera Yayıncılık, 2006.
21. İbnü’n-Nefîs, Ebü’l-Hasen Alâüddîn Alî b. Ebi’l-Hazm. Şerhu’l-Vüreykât fi’l-mantık. thk. Ammâr Tâlibî vd. Tunus: Dâru’l-Garbi’l-İslâmî, 2009.
22. Kahya, Esin. “İbnü’n-Nefîs”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 21/173-176. İstanbul: TDV Yayınları, 2000.
23. Kaya, Hacı. İbn Sînâ’da Bilimsel Kanıtlama Teorisi. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Doktora Tezi, 2013.
24. Kömürcü, Kamil. “Mantık Eğitiminde Soru-Cevap Yöntemi”. Kutadgubilig: Felsefe Bilim Araştırmaları 25 (2014), 129-142.
25. Kömürcü, Kamil. “Mantıkta Soru Teorisi ve Kesin Kanıta (Burhana) Götüren Sorular”. Klasik Mantıkta Beş Sanat. ed. Şerefettin Adsoy - Burak Doğan. 361-379. İstanbul: Divan Kitap, 2023.
26. Köycü, Erdoğan. “İbnu’n-Nefîs’in Hayatı Eserleri ve ‘el-Muhtasâr fi İlmi Usûli’l-Hadîs’ Adlı Eseri Üzerine Bazı Mülâhazalar”. International Journal of Contemporary Educational Studies 6/2 (2020), 424-437.
27. Kutluer, İlhan. “Kâtip Çelebi ve Bilimler: Keşfü’z-Zunûn’un Mukaddimesinde ‘el-İlm’ Kavramı”. Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 18 (2000), 79-99.
28. Musametov, Bakhadir. “Tıp-Geometri İlişkisi Bağlamında İbn Sînâ ve İbnü’n-Nefîs’in Burhânın Taşınma Alanını Genişletme Çabaları”. Nazariyat 7/1 (2021), 35-67.
29. Özel, Elif. “Gelenbevî’nin Burhan Anlayışının Şerh ve Haşiyeleri Üzerine Bir İnceleme”. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi 25/1 (2025), 301-323.
30. Şimşek, Murat. “Mevzû-Mebâdî-Mesâil-Gâye Bağlamında Fıkıh ve Usûlü”. Necmettin Erbakan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 33/33 (2012), 61-80.
31. Tekin, Ali. Varlık ve Akıl-Aristoteles ve Fârâbî’de Burhan Teorisi-. İstanbul: Klasik Yayınları, 2017.
32. Turgut, Ali Kürşat. İbn Nefîs’te İnsanın Zihinsel Tekâmülü. İstanbul: Diyanet Vakfı Yayınları, 2014.