Skolastik Metafiziğin Zirvesinde: Duns Scotus’un Teslis Yaklaşımı ve İlahi Töz Problemi

Öz

Bu çalışma, Hıristiyan Teslis doktrininin merkezî problemlerinden biri olan Tanrı’da birlik ve çokluk arasındaki ilişkinin, Orta çağ Fransisken düşünürü John Duns Scotus’un metafizik ve semantik yaklaşımı çerçevesinde nasıl temellendirildiğini incelemektedir. Hıristiyan düşünce tarihinde modalizm, Baba, Oğul ve Kutsal Ruh arasındaki ayrımları yalnızca görünüş düzeyine indirgerken, triteizm ilahi gerçekliği üç ayrı cevhere bölme eğilimi göstermiştir. Bu iki uç yaklaşımın ortaya çıkardığı teolojik ve metafizik sorunlar, Teslis öğretisinin anlaşılması açısından önemli tartışmalara yol açmıştır. Scotus, söz konusu yaklaşımlar arasında bir denge kurarak ilahi özün birliğini muhafaza etmeye çalışmış, aynı zamanda kişilere ilişkin ayrımları gerçek fakat özsel olmayan ilişkisel farklılıklar olarak açıklamıştır. Bu bağlamda çalışma, öncelikle Teslis doktrinine ilişkin tarihsel ve kavramsal arka planı ele almakta, ardından Scotus’un formel ayrım (distinctio formalis), ortak doğa (natura communis) ve bireyleşme (haecceitas) kavramlarını Teslis bağlamında değerlendirmektedir. Ayrıca Scotus’un dil ve anlam anlayışının, Teslis’e ilişkin teolojik önermelerin anlamlılığı, tutarlılığı ve kavramsal açıklığının sağlanmasındaki rolü incelenmektedir. Araştırmada nitel araştırma yöntemlerinden doküman incelemesi kullanılmış; Scotus’un temel eserleri ile konuya ilişkin klasik ve çağdaş çalışmalar karşılaştırmalı bir yaklaşımla analiz edilmiştir. Sonuç olarak Scotus’un metafizik ve semantik çerçevesinin, Tanrı’da birlik ve çokluk problemini açıklamada özgün bir yaklaşım sunduğu, Teslis doktrinine ilişkin tartışmalara sistematik bir katkı sağladığı ve çağdaş analitik teoloji ile felsefi teoloji alanlarında yürütülen tartışmalar açısından önemli kavramsal imkânlar barındırdığı ortaya konulmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Teslis
• İlahi Töz
• Skolastik Metafizik
• Orta çağ Teolojisi.

At the Pinnacle of Scholastic Metaphysics: Duns Scotus’ Approach to the Trinity and the Problem of Divine Substance

Öz

This study examines how the relationship between unity and plurality in God, one of the central problems of the Christian doctrine of the Trinity, is grounded within the metaphysical and semantic framework of the medieval Franciscan thinker John Duns Scotus. Throughout the history of Christian thought, modalism reduced the distinctions among the Father, the Son, and the Holy Spirit to mere appearances, whereas tritheism tended to divide divine reality into three distinct substances. The theological and metaphysical difficulties arising from these opposing positions have long constituted a major challenge for Trinitarian theology. Seeking a middle position, Scotus aimed to preserve the unity of the divine essence while explaining the distinctions among the divine persons as real but non-essential relational differences. In this context, the study first addresses the historical and conceptual background of Trinitarian debates and then evaluates Scotus’s notions of formal distinction (distinctio formalis), common nature (natura communis), and individuation (haecceitas) in relation to the doctrine of the Trinity. Particular attention is given to Scotus’s theory of language and meaning and its role in ensuring the intelligibility, coherence, and conceptual clarity of theological propositions concerning the Trinity. Employing a qualitative methodology based on document analysis, the study comparatively examines Scotus’s primary texts together with classical and contemporary scholarship. It concludes that Scotus’s metaphysical and semantic framework provides an original account of the problem of unity and plurality in God, contributes systematically to Trinitarian theology, and offers significant conceptual resources for contemporary discussions in analytic theology and philosophical theology.

Anahtar Kelimeler

• Trinity
• Divine Substance
• Scholastic Metaphysics
• Medieval Theology.

Kaynakça

1. Aquinas, Thomas. Summa Theologiae. I, q. 27–43; I, q. 39, a. 1.
2. Assmann, Jan. The Search for God in Ancient Egypt. Ithaca: Cornell University Press, 2001.
3. Aydın, Mahmut. Teslis: Hıristiyan Tanrı Anlayışı. Ankara: Araştırma Yayınları, 2010.
4. Aydın, Mehmet. Hıristiyan Teslis Doktrini. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1998.
5. Ayres, Lewis. Augustine and the Trinity. Cambridge: Cambridge University Press, 2010.
6. Barnes, Michel René. “Divine Unity and the Cappadocians.” St. Vladimir’s Theological Quarterly 48, no. 1 (2004): 67–72.
7. Bingöl, Mustafa. Orta Çağ Düşünürü Duns Scotus. İstanbul: Çizgi Yayınları, 2023.
8. Brower, Jeffrey E. “Making Sense of Divine Simplicity.” Faith and Philosophy 25, no. 1 (2008): 3–30.

9. Brower, Jeffrey E., and Michael C. Rea. “Material Constitution and the Trinity.” Faith and Philosophy 22, no. 1 (2005): 57–76.
10. Brown, Raymond Edward. The Birth of the Messiah: A Commentary on the Infancy Narratives in the Gospels of Matthew and Luke. New York: Doubleday, 1993.
11. Campbell, Richard. The Metaphysics of Anselm. Oxford: Oxford University Press, 2007.
12. Cross, Richard. “Scotus on the Trinity.” In The Oxford Handbook of the Trinity, edited by Gilles Emery and Matthew Levering, 248–262. Oxford: Oxford University Press, 2011.
13. Cross, Richard. Duns Scotus on God. Oxford: Oxford University Press, 2019.
14. Davies, Brian. The Thought of Thomas Aquinas. Oxford: Oxford University Press, 1992.
15. Davies, Brian, and G. R. Evans. Anselm of Canterbury: The Major Works. Oxford: Oxford University Press, 1998.
16. Dunn, Geoffrey D. Tertullian. London: Routledge, 2004.
17. Effler, Roy J. Duns Scotus and the Problem of Universals. New York: Franciscan Institute, 1972.
18. Düzgün, Şaban Ali. Tanrı Tasavvurları ve Teslis Meselesi. Ankara: OTTO Yayınları, 2016.
19. Eliade, Mircea. The Sacred and the Profane: The Nature of Religion. New York: Harcourt, 1957.
20. Emery, Gilles. The Trinitarian Theology of St Thomas Aquinas. Oxford: Oxford University Press, 2007.
21. Irenaeus. Against Heresies. Translated by Alexander Roberts and William Henry Rambaut. Buffalo: Christian Literature Publishing Company, 1885.
22. Jacobsen, Thorkild. The Treasures of Darkness: A History of Mesopotamian Religion. New Haven: Yale University Press, 1976.
23. Kelly, J. N. D. Early Christian Doctrines. New York: Harper & Row, 1978.
24. King, Peter. “Scotus on Metaphysics.” In The Cambridge Companion to Duns Scotus, edited by Thomas Williams, 15–68. Cambridge: Cambridge University Press, 2003.
25. Lambert, Wilfred G. Babylonian Wisdom Literature. Oxford: Oxford University Press, 1960.
26. Louth, Andrew. St John Damascene: Tradition and Originality in Byzantine Theology. Oxford: Oxford University Press, 2002.
27. Marmo, Costantino. “Relational Structures and the Trinity in Duns Scotus.” Recherches de Théologie et Philosophie Médiévales 57 (1990): 210–214.
28. McKenna, Stephen. “The Doctrine of the Trinity in Scotus.” Theological Studies 5 (1944): 389–425.
29. Nasr, Seyyed Hossein. Knowledge and the Sacred. Albany: State University of New York Press, 1989.
30. Noone, Timothy B. “Universals and Individuation.” In A Companion to the Philosophy of Medieval Logic, edited by Henrik Lagerlund, 389–422. Leiden: Brill, 2014.
31. Pini, Giorgio. Scotus on the Divine Ideas. Oxford: Oxford University Press, 2019.
32. Quasten, Johannes. Patrology, Volume 1: The Beginnings of Patristic Literature. Westminster: Christian Classics, 1983.
33. Scotus, John Duns. Opera Omnia. Edited by Commissio Scotistica. Civitas Vaticana: Typis Polyglottis Vaticanis, 1950–2013.
34. Spade, Paul Vincent. Thought, Words and Things: An Introduction to Late Medieval Logic and Semantic Theory. Notre Dame: University of Notre Dame Press, 1994.
35. Tanner, Norman P. Decrees of the Ecumenical Councils. London: Sheed & Ward, 1990.
36. Tertullian. Against Praxeas. Translated by Peter Holmes. Buffalo: Christian Literature Publishing Company, 1885.
37. Theophilus of Antioch. To Autolycus. Translated by Marcus Dods. Buffalo: Christian Literature Publishing Company, 1885.
38. Trigg, Joseph W. Origen. London: Routledge, 1998.
39. Tuggy, Dale. “Trinity.” In The Stanford Encyclopedia of Philosophy, edited by Edward N. Zalta, 2016.
40. Vos, Antonie. The Philosophy of John Duns Scotus. Edinburgh: Edinburgh University Press, 2006.
41. Wainwright, Geoffrey. Doxology: The Praise of God in Worship, Doctrine and Life. Oxford: Oxford University Press, 1980.
42. Williams, Rowan. Augustine and the Trinity. Cambridge: Cambridge University Press, 2011.
43. Williams, Thomas, ed. The Cambridge Companion to Duns Scotus. Cambridge: Cambridge University Press, 2003.
44. Wolter, Allan B. “The Transcendentals and Their Function in the Metaphysics of Duns Scotus.” Franciscan Studies 14 (1954): 101–167.
45. Zimmer, Heinrich. Philosophies of India. Princeton: Princeton University Press, 1951.