Okul psikolojik danışmanlarının özel gereksinimli çocukların eğitim süreçlerine ilişkin bilgi ve deneyimlerinin belirlenmesi

Yıl 2025, Cilt: 15 Sayı: 4, 2069 - 2096, 28.12.2025

Mehmet İnce

https://doi.org/10.48146/odusobiad.1718339

https://izlik.org/JA35JP67DJ

Öz

Bu çalışmanın temel amacı, okul öncesi eğitim kurumlarında görev yapan psikolojik danışmanların özel gereksinimli çocuklarla çalışma deneyimlerini incelemek, karşılaştıkları sorunları tespit etmek ve bu sorunlara yönelik çözüm önerilerini ortaya koymaktır. Araştırma, nitel araştırma yöntemlerinden durum çalışması desenine göre tasarlanmıştır. Araştırmanın çalışma grubunu, Millî Eğitim Bakanlığı'na bağlı remsi anaokullarında görev yapan dokuz psikolojik danışman oluşturmuştur. Veri toplama sürecinde yarı yapılandırılmış görüşmeler ve doküman incelemesi yöntemleri kullanılmıştır. Elde edilen veriler içerik analizi yöntemiyle analiz edilmiştir. Bulgular, beş ana tema altında toplanmış ve şekillerle desteklenerek sunulmuştur. Araştırma sonuçları, psikolojik danışmanların özel gereksinimli çocuklarla çalışırken teorik bilgi ve pratik uygulama becerileri açısından önemli eksiklikler yaşadığını göstermiştir. Katılımcılar, lisans eğitimleri sırasında aldıkları özel eğitim derslerinin yüzeysel ve yetersiz olduğunu belirtmişlerdir. Ayrıca özellikle bireyselleştirilmiş eğitim programı hazırlama, erken tanılama süreçleri ve problem davranışlara müdahale gibi kritik alanlarda yeterli donanıma sahip olmadıklarını ifade etmişlerdir. Katılımcılar aileler, sınıf öğretmenleri ve Rehberlik ve Araştırma Merkezleri ile olan iş birliği süreçlerinde rol belirsizlikleri, iletişim sorunları ve bürokratik engeller gibi zorluklarla karşılaştıklarını dile getirmişlerdir. Öğretmenlerin sorumlulukları psikolojik danışmanlara yükleme eğilimi ve ailelerin tanı sürecini kabullenmekte yaşadığı direnç, sürecin karmaşıklaşmasına neden olmaktadır. Katılımcılar, bu zorlukların üstesinden gelmek için hizmet içi eğitim programlarına katıldıklarını, meslektaşlarıyla deneyim paylaşımında bulunduklarını ve paydaşlarla sürekli iletişim halinde olduklarını belirtmişlerdir. Psikolojik danışmanlar, özel gereksinimli çocuklarla daha etkili çalışabilmeleri için lisans programlarının güçlendirilmesi, danışman başına düşen öğrenci sayısının azaltılması ve iş birliğini kolaylaştıracak yasal düzenlemelerin yapılması gibi önerilerde bulunmuşlardır.

Anahtar Kelimeler

Psikolojik danışman , okul öncesi , özel gereksinimli çocuklar , durum çalışması , özel eğitim

Determining the knowledge and experiences of school psychological counselors regarding the educational processes of children with special needs

https://izlik.org/JA35JP67DJ

Öz

The main objective of this study is to examine the experiences of psychological counsellors working in pre-school education institutions with children with special needs, identify the problems they encounter, and propose solutions to these problems. The research was designed according to the case study design of qualitative research methods. The study group consisted of nine psychological counsellors working in kindergartens affiliated with the Ministry of National Education. Semi-structured interviews and document review methods were used in the data collection process. The data obtained were analysed using content analysis methods. The findings were grouped under five main themes and presented with supporting figures. The research results showed that psychological counsellors experienced significant deficiencies in terms of theoretical knowledge and practical application skills when working with children with special needs. Participants stated that the special education courses they took during their undergraduate education were superficial and inadequate. They also stated that they lacked sufficient training in critical areas such as preparing individualised education programmes, early diagnosis processes, and intervention in problem behaviours. Participants mentioned that they faced difficulties such as role uncertainties, communication problems, and bureaucratic obstacles in their collaboration processes with families, classroom teachers, and Guidance and Research Centres. The tendency to shift teachers' responsibilities onto psychological counsellors and the resistance of families in accepting the diagnosis process contribute to the complexity of the process. Participants stated that they participated in in-service training programmes, shared experiences with their colleagues, and maintained constant communication with stakeholders in order to overcome these difficulties. Psychological counsellors suggested recommendations such as strengthening undergraduate programmes, reducing the number of students per counsellor, and implementing legal regulations to facilitate collaboration in order to work more effectively with children with special needs.

Anahtar Kelimeler

School counselor , preschool , children with special needs , case study , special education

Kaynakça

• Acar, S. (2021). Okul psikolojik danışmanlarının özel eğitim alanında hizmet içi eğitim gereksinimlerinin belirlenmesi. Trakya Eğitim Dergisi, 11(3), 1498-1515. https://doi.org/10.24315/tred.858495
• Akalın, S. (2014). Okul öncesi eğitim kurumlarında çalışan rehber öğretmenlerin kaynaştırma uygulamalarına ilişkin gereksinimleri. International Journal of Early Childhood Special Education, 6(1), 115–142. https://doi.org/10.20489/intjecse.51226
• Akar, H. (2019). Durum çalışması. İçinde A. Saban & A. Ersoy (Ed.), Eğitimde nitel araştırma yöntemleri (ss. 139–176). Anı Yayıncılık.
• Aksoy, V., & Diken, İ. H. (2009). Rehber öğretmenlerin özel eğitimde psikolojik danışma ve rehberliğe ilişkin öz-yeterlik algılarının incelenmesi. İlköğretim Online, 8(3), 709–719.
• Aktaş, E. F., & Demirtaş-Zorbaz, S. (2018). Okul psikolojik danışmanlarının çocukla psikolojik danışma yeterliklerine ilişkin görüşleri. İnönü Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 19(1), 245–256. https://doi.org/10.17679/inuefd.416003
• Arşit, M. H. (2019). Özel eğitim okulları ile rehberlik ve araştırma merkezlerinde görev yapan rehberlik öğretmenlerinin özel eğitimde rehberlik ve psikolojik danışma hizmetlerine ilişkin öz-yeterliliklerinin incelenmesi [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Biruni Üniversitesi.
• Avramidis, E., & Bayliss, P. (2010). Attitudes of educators towards inclusive education: Findings from a decade of research. European Journal of Special Needs Education, 25(2), 143-163.
• Bartolo, P. A. (2015). The role of psychologists in inclusive settings. In D. Chambers (Ed.), Working with teaching assistants and other support staff for inclusive education (pp. 49–63). Emerald Publishing. https://doi.org/10.1108/S0270-40132015000030A004
• Beesley, D. (2004). Teachers’ perceptions of school counselor effectiveness: Collaborating for student success. Education, 125(2), 259–271.
• Boyacı, M. (2018). Türkiye’de psikolojik danışman eğitimi ve karşılaşılan sorunlar: Güncel bir durum değerlendirmesi. ERPA International Congresses on Education 2018, 335-340.
• Burnham, J. J., Fye, H., Jackson, C. M., Ocampo, M., & Clark, L. (2024). A 20-year review of school counselor roles: Discrepancies between actual practice and existing models. Journal of Counselor Preparation and Supervision, 18(2). http://dx.doi.org/10.70013/z4hl7wy9
• Center, Y., & Ward, J. (1989). Attitudes of school psychologists towards the integration of children with disabilities. International Journal of Disability, Development and Education, 36(1), 41–56.
• Clark, M. A., & Amatea, E. (2004). Teacher perceptions and expectations of school counselor contributions: Implications for program planning and training. Professional School Counseling, 8(2), 132–140.
• Cohen, L., Manion, L., & Morrison, K. (2007). Research methods in education (6th ed.). Routledge. https://doi.org/10.4324/9780203029053
• Creswell, J. W. (2014). Research design: Qualitative, quantitative, and mixed methods approaches (4th ed.). SAGE Publications.
• Creswell, J. W., & Poth, C. N. (2018). Qualitative inquiry and research design: Choosing among five approaches (4th ed.). SAGE Publications.
• Çevik, G. B. (2017). Examining pre-school teachers' and parents' views on counseling and guidance services in pre-school education. International Journal of Evaluation and Research in Education, 6(3), 207-215.
• Denzin, N. K. (2012). Triangulation 2.0. Journal of Mixed Methods Research, 6(2), 80–88. https://doi.org/10.1177/1558689812437186
• Derin Kılıç, A., & Er, E. (2021). Rehber öğretmenleri ile rehber öğretmen adaylarının özel eğitimde rehberlik ve psikolojik danışma hizmetlerine ilişkin öz-yeterlik algı düzeylerinin incelenmesi. Akdeniz Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 4(2), 26-44.
• Dunst, C. J., Bruder, M. B., & Espe-Sherwindt, M. (2014). Family capacity-building in early childhood intervention: Do context and setting matter? School Community Journal, 24(1), 37–48.
• Epstein, J. L. (2018). School, family, and community partnerships: Preparing educators and improving schools. Routledge.
• Erlandson, D. A., Harris, E. L., Skipper, B. L., & Allen, S. D. (1993). Doing naturalistic inquiry: A guide to methods. SAGE Publications.
• Friend, M., & Cook, L. (2017). Interactions: Collaboration skills for school professionals. Pearson.
• Glesne, C. (2015). Becoming qualitative researchers: An introduction (5th ed.). Pearson.
• Guralnick, M. J. (2011). Why early intervention works: A systems perspective. Infants & Young Children, 24(1), 6–28. https://doi.org/10.1097/IYC.0b013e3182002cfe
• Hall, J. G. (2015). The school counselor and special education: Aligning training with practice. The Professional Counselor, 5(2), 217–224.
• Hornby, G., & Lafaele, R. (2011). Barriers to parental involvement in education: An explanatory model. Educational Review, 63(1), 37–52. https://doi.org/10.1080/00131911.2010.488049
• Hunt, P., Soto, G., Maier, J., & Doering, K. (2003). Collaborative teaming to support students at risk and students with severe disabilities in general education classrooms. Exceptional Children, 69(3), 315–332. https://doi.org/10.1177/001440290306900305
• Jeynes, W. H. (2005). A meta-analysis of the relation of parental involvement to urban elementary school student academic achievement. Urban Education, 40(3), 237–269. https://doi.org/10.1177/0042085905274540
• Johnson, K. F., Kim, H., Molina, C. E., Thompson, K. A., Henry, S., & Zyromski, B. (2023). School counseling prevention programming to address social determinants of mental health. Journal of Counseling & Development, 101(4), 402-415. https://doi.org/10.1002/jcad.12471
• Karaer, N. T. (2010). İlköğretim okullarındaki yöneticilerin, sınıf öğretmenlerinin ve psikolojik danışmanların kaynaştırma adayı özel gereksinimli öğrencileri tanıma ve yönlendirme yeterliliklerinin incelenmesi (Gaziantep ili örneği) [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Gaziantep Üniversitesi.
• Karabıyık, V., & Ataman, A. (2017). KKTC’de farklı gelişen çocukların erken müdahalesinin önemi. Turkish International Journal of Special Education and Guidance & Counselling, 6(1), 16–26.
• Keskin, C. (2022). Anaokullarında yürütülen rehberlik hizmetlerine ilişkin yönetici, öğretmen ve veli görüşlerinin incelenmesi [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi.
• Lincoln, Y. S., & Guba, E. G. (1985). Naturalistic inquiry. SAGE Publications.
• Maslach, C., & Leiter, M. P. (2016). Understanding the burnout experience: Recent research and its implications for psychiatry. World Psychiatry, 15(2), 103-111. https://doi.org/10.1002/wps.20311
• Merriam, S. B. (2013). Qualitative research: A guide to design and implementation. John Wiley & Sons.
• Milli Eğitim Bakanlığı. (2024a). 2024-2025 eğitim ve öğretim yılına ilişkin iş ve işlemler. https://mevzuat.meb.gov.tr/dosyalar/2229.pdf
• Milli Eğitim Bakanlığı. (2024b). Bilgilendirme raporu 2024. https://orgm.meb.gov.tr/meb_iys_dosyalar/2025_06/23113126_bilgilendirmeraporu2024dijital3.pdf
• Milsom, A. (2006). Creating positive school experiences for students with disabilities. Professional School Counseling, 10(1), 66–72.
• National Board for Certified Counselors. (2015). The professional counselor. https://tpcjournal.nbcc.org/
• Odom, S. L., Buysse, V., & Soukakou, E. (2011). Inclusion for young children with disabilities: A quarter century of research perspectives. Journal of Early Intervention, 33(4), 344–356. https://doi.org/10.1177/1053815111430094
• Oluka, B. N., & Okorie, G. O. (2014). Impacts of counselling on people with special educational needs. IOSR Journal of Research & Method in Education, 4(6), 97-100.
• Psychology School Guide. (t.y.). Special education counselor careers – Becoming a special education counselor. https://www.psychologyschoolguide.net/psychology-careers/special-education-counselor/
• Sandall, S., McLean, M. E., & Smith, B. J. (2000). DEC recommended practices in early intervention/early childhood special education. Sopris West.
• Senemoğlu, N. (2020). Gelişim, öğrenme ve öğretim: Kuramdan uygulamaya (27. Baskı). Anı Yayıncılık.
• Senerman, H. C. (2019). Erken çocukluk döneminde otizm spektrum bozukluğu tanısı alan çocuklarda uygulanan tedavi ve eğitim yöntemlerinin semptomların düzelmesine etkisinin değerlendirilmesi [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. İstanbul Gelişim Üniversitesi.
• Silver, C., & Lewins, A. (2014). Using software in qualitative research: A step-by-step guide (2nd ed.). SAGE Publications.
• Sola Özgüç, Ç., & Altın, D. (2021). Determining the experiences of school counselors working in special education schools. Ondokuz Mayıs Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 40(2), 763–808.
• Şahin, M., & Avcı, R. (2021). Okul psikolojik danışmanlarının özel gereksinimli öğrencilerle çalışmaya yönelik yeterlik algıları ve eğitim ihtiyaçları. Eğitim ve Bilim, 46(208), 231–251. https://doi.org/10.15390/EB.2021.9653
• Taller-Azulay, G., Heiman, T., & Olenik-Shemesh, D. (2022). The role of the educational counselor in the inclusion and integration processes. European Journal of Special Education Research, 8(2), 60-80.
• Totan, T. (2018). Kapsamlı okul psikolojik danışma ve rehberlik hizmetleri yıllık çerçeve planlarında sosyal ve duygusal öğrenme bileşenlerinin incelenmesi. Uluslararası Türk Eğitim Bilimleri Dergisi, 10, 18-29.
• Turnbull, A., Turnbull, R., Erwin, E., Soodak, L., & Shogren, K. (2015). Families, professionals, and exceptionality: Positive outcomes through partnerships and trust. Pearson.
• UNESCO. (2024). Inclusion in education. https://www.unesco.org/en/inclusion-education
• Vakil, S., Welton, E., O’Connor, B., & Kline, L. S. (2009). Inclusion means everyone! The role of the early childhood educator when including young children with autism in the classroom. Early Childhood Education Journal, 36(4), 321–326. https://doi.org/10.1007/s10643-008-0289-5
• van Schalkwyk, G. J., & D’Amato, R. C. (2013). Providing psychological services and counselling in Pacific Rim countries: Where is school psychology in Asia? School Psychology International, 34(4), 423–432. https://doi.org/10.1177/0143034312453371
• Waitoller, F. R., & Artiles, A. J. (2013). A decade of professional development research for inclusive education: A critical review and notes for a research program. Review of Educational Research, 83(3), 319–356. https://doi.org/10.3102/0034654313483905
• Yayla, A. R. (2021). Okul psikolojik danışmanlarının 2023 eğitim vizyonunda rehberlik ve psikolojik danışmanlık alanına ilişkin görüşlerinin incelenmesi [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. İstanbul Sabahattin Zaim Üniversitesi.
• Yıldırım, A., & Şimşek, H. (2018). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri (11. Baskı). Seçkin Yayıncılık.
• Yin, R. K. (2014). Case study research: Design and methods (5th ed.). SAGE Publications.
• Zyromski, B., Dimmitt, C., Mariani, M., & Griffith, C. (2018). Evidence-based school counseling: Models for integrated practice and school counselor education. Professional School Counseling, 22(1). https://doi.org/10.1177/2156759X18801847