Türkiye’nin Güneydoğu Anadolu Bölgesi’nde tarımsal ormancılık potansiyeli ve uygulamalarının değerlendirilmesi

Öz

Bu çalışmada, Türkiye’nin Güneydoğu Anadolu Bölgesi’nde agroforestry (tarımsal ormancılık) sistemlerinin potansiyeli, bölgenin ekolojik ve sosyo-ekonomik özellikleri dikkate alınarak değerlendirilmiştir. Agroforestry, tarım, ormancılık ve hayvancılık faaliyetlerinin aynı arazi biriminde birlikte yürütülmesini sağlayan sürdürülebilir bir arazi kullanım yaklaşımıdır. Bölge; düşük yağış, yüksek sıcaklık, erozyon, tuzluluk ve arazi bozulumu gibi çevresel sorunlarla karşı karşıyadır. Bununla birlikte, Güneydoğu Anadolu Projesi (GAP) kapsamında sulama olanaklarının genişlemesi, çok işlevli arazi kullanım sistemlerinin geliştirilmesi için uygun koşullar oluşturmuştur. Bu çalışmada 2000–2024 yılları arasında yayımlanan ulusal ve uluslararası literatür incelenmiş; rüzgâr perdeleri, koruyucu ağaç kuşakları, kavak–söğüt temelli agrosilvikültürel sistemler ve silvopastoral uygulamalar ele alınmıştır. Bulgular, bölgenin agroforestry uygulamaları açısından önemli bir potansiyele sahip olduğunu göstermektedir. Özellikle Populus spp., Salix spp., Robinia pseudoacacia, Cupressus sempervirens ve Pistacia spp. gibi türleri içeren sistemlerin tarımsal verimliliği ve ekolojik dayanıklılığı artırabileceği belirlenmiştir. Agroforestry uygulamaları toprak organik maddesini artırmakta, erozyonu azaltmakta, mikroiklim koşullarını düzenlemekte ve karbon tutulmasına katkı sağlamaktadır. Ayrıca ürün çeşitliliği ve kırsal gelir artışı yoluyla ekonomik faydalar da sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Tarımsal ormancılık
• İklim Değişikliğine Uyum
• Karbon Tutumu
• Çok Amaçlı Arazi Kullanımı

Assessment of agroforestry potential and applications in the Southeastern Anatolia Region of Türkiye

Öz

In this study, the potential of agroforestry systems in the Southeastern Anatolia Region of Türkiye was evaluated considering the region’s ecological and socio-economic characteristics. Agroforestry integrates agriculture, forestry, and livestock production within the same land unit and represents a sustainable land-use approach. The region faces environmental constraints such as low precipitation, high temperatures, erosion, salinity, and land degradation. However, irrigation expansion through the Southeastern Anatolia Project (GAP) has created favorable conditions for multifunctional land-use systems. This study reviewed national and international literature published between 2000 and 2024, focusing on windbreaks, shelterbelts, poplar–willow-based agrosilvicultural systems, and silvopastoral practices. The results indicate that the region has significant potential for agroforestry development. Systems including species such as Populus spp., Salix spp., Robinia pseudoacacia, Cupressus sempervirens, and Pistacia spp. can improve agricultural productivity and ecological resilience. Agroforestry practices enhance soil organic matter, reduce erosion, regulate microclimatic conditions, support carbon sequestration, and provide economic benefits through diversified products and increased rural income.

Anahtar Kelimeler

• Agroforestry
• Climate Change Adaptation
• Carbon Sequestration
• Multifunctional Land use

Kaynakça

1. Allen, S.C., Nair, P.K.R., Brecke, B.J., NkediKizza, P., Ramsey, C.L., 2004. Safety net role of tree roots: Evidence from a pecan (Carya illinoensis K. Koch) -cotton (Gossypium hirsutum L.) alley cropping system in the southern United States. Forest Ecology and Management, 192: 395-407
2. Baartman, J.E., van Lynden, G.W., Reed, M.S., Ritsema, C.J., Hessel, R., 2007. Desertification and Land Degradation: Origins, Processes and Solutions. DESIRE Report Series: Scientific Report. Wageningen: DESIRE
3. Bozkurt, A., Ayberk, S., 2016. Harran Ovası’nda tarımsal işletme yapısı ve sulamanın etkileri üzerine bir araştırma. Tarım Ekonomisi Dergisi, 22(2): 45-56
4. Demircan, M., Demir, Ö., Atay, H., Eskioğlu, O., Yazıcı, B., Gürkan, H., Tuvan, A., Akçakaya, A., 2015. Yeni Senaryolara Göre Türkiye Akarsu Havzalarında İklim Değişikliği. Ankara Üniversitesi. Türkiye Coğrafyası Araştırma ve Uygulama Merkezi. 8. Ulusal Coğrafya Sempozyumu Bildirileri. tucaum.ankara.edu.tr/wp-content/uploads/sites/280/2015/08/semp8_14.pdf (Ziyaret tarihi: 12.02.2026)
5. El-Beltagy, A., Madkour, M., 2012. Impact of climate change on arid lands agriculture. Agriculture and Food Security, 1: 1-12
6. FAO, 2015. Food and Agriculture Organization of the United Nations. Agroforestry for Sustainable Agriculture. Rome
7. FAO, 2017. Voluntary Guidelines for Sustainable Soil Management. Rome, Italy
8. Fidan, S., Güldaş, M., 2006. Şanlıurfa- Akçakale koşullarında silvopastoral sistemlerin araştırılması. Tarım Bilimleri Araştırma Dergisi, 19(3): 67-78

9. Fidan, C., Taşdemir, C., Karatay, H., Duran, C., Kalkan, B., 2007. Doğu Anadolu Bozuk Meşe Baltalıklarının İmarı ve Silvo-pastoral Amaçlı Kullanım İmkânları. Güneydoğu Anadolu Ormancılık Araştırma Enstitüsü. Teknik Bülten No: 12. Elazığ
10. Garrity, D.P., 2004. Agroforestry and the achievement of the Millennium Development Goals. Agroforestry Systems, 61-62(1-3): 5-17
11. Gaur, M.K., Squires, V.R., 2018. Geographic extent and characteristics of the world’s arid zones and their peoples. Şu eserde: Climate Variability Impacts on Land Use and Livelihoods in Drylands. p.3-20
12. Hou, D., Bolan, N.S., Tsang, D.C.W., Kirkham, M.B., O’Connor, D., 2020. Sustainable soil use and management: An interdisciplinary and systematic approach. Science of the Total Environment, 729: 138961
13. Imeson, A., 2012. Desertification, land degradation and sustainability. John Wiley and Sons
14. Islam, K.K., Rahman, G.M., Fujiwara, T., Sato, N., 2013. People's participation in forest conservation and livelihoods improvement: experience from a forestry project in Bangladesh. International Journal of Biodiversity Science, Ecosystem Services and Management, 9(1): 30-43
15. Jose, S., 2009. Agroforestry for ecosystem services and environmental benefits: An overview. Agroforestry Systems, 76(1): 1-10
16. Kafer, N., Straight, R., 2022. Windbreaks: An Agroforestry Practice. USDA Forest Service. National Agroforestry Center (fs.usda.gov/nac). Agroforestry Notes: 25
17. Karatay, H., Okur, A., 2018. GAP Bölgesi’nde sulama ve drenaj kanalları ağaçlandırmalarında kullanılabilecek hızlı gelişen yapraklı türlerin belirlenmesi. Ormancılık Araştırma Dergisi, 5(1): 1-14
18. Kassahun, A., Snyman, H.A., Smit, G.N., 2008. Impact of rangeland degradation on the pastoral production systems, livelihoods and perceptions of the Somali pastoralists in Eastern Ethiopia. Journal of Arid Environments, 72(7): 1265-1281
19. Kaya, Ö.N., Güney, K., 2014. Tarımsal Ormancılık ve Gıda Ormanları Örneği. Tıbbı ve Aromatik Bitkilerin Eczacılık ve Ormancılıktaki Önemi Çalıştayı, Bildiriler Kitabı. 20-21 Mart. s.66-85. Malatya
20. Leakey, R.R.B., 2012. Living with the Trees of Life: Towards the Transformation of Tropical Agriculture. CABI. Wallingford
21. MGM, 2023. Türkiye için İklim Değişikliği Projeksiyonları (RCP4.5-RCP8.5). mgm.gov.tr/iklim/iklim-degisikligi.aspx (Ziyaret tarihi: 12.02.2026)
22. Mukhlis, I., Rizaludin, M.S., Hidayah, I., 2022. Understanding socioeconomic and environmental impacts of agroforestry on rural communities. Forests, 13(4): 556
23. Nair, P.K.R., 1993. An Introduction to Agroforestry. Kluwer Academic Publishers. Dordrecht
24. Nair, P.K.R., 2012. Climate Change Mitigation and Adaptation: A Low Hanging Fruit of Agroforestry. Şu eserde: Nair, P.K.R., Garrity, D.P. (Eds). Agroforestry: The Future of Global Land Use. Springer. Dordrecht. p.31-67
25. Özçağlar, A., 1986. Türkiye’de tarım alanlarının coğrafi dağılışı. Coğrafya Araştırmaları Dergisi, 2(1): 55-72
26. Özkahraman, İ., 1987. GAP ve Ormancılığın Vazgeçilmez Yeri. Orman Genel Md. Yayını. Ankara
27. Place, F., Ajayi, O.C., Torquebiau, E., Detlefsen, G., Gauthier, M., Buttoud, G., 2012. Improved policies for facilitating the adoption of agroforestry. International Journal of Agricultural Sustainability, 10(2): 145-152
28. STB, 2022. T.C. Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı. GAP Bölge Kalkınma İdaresi Başkanlığı. gap.gov.tr/e-kutuphane-detay/2022-gap-son-durum (Ziyaret tarihi: 12.02.2026)
29. Turna, İ., 2001. Ihlamur (Tilia sp.)’un Doğu Karadeniz Bölgesi agroforestry uygulamalarında kullanılabilirliği: Rize ili örneği. Ekoloji Çevre Dergisi, 38: 18-22
30. Turna, İ., Acar, C., 2002. Doğu Karadeniz Bölgesi kırsal ev bahçelerinin agroforestry uygulamalarındaki yeri ve önemi. Tabiat ve İnsan, 36: 29-36
31. Turna, İ., 2013. Akdeniz Bölgesi’nde agroforestry uygulamaları için çok amaçlı bitki türleri ve seçimi. KSÜ Doğa Bilimleri Dergisi, 1: 67-77
32. Turna, İ., 2023. Tarımsal Ormancılık (Agroforestry). Gece Kitaplığı. ISBN: 978-625. Ankara
33. Turna, İ., Atar, F., Güney, D., Turna, H., 2024. Agroforestry uygulamalarından olan rüzgâr perdelerinin tarımsal alanlarda kullanımı. Ormancılık Araştırma Dergisi, 11(1): 65-80
34. Turna, İ., Yazar, M.K., Atar, F. 2025a. Doğu Karadeniz Bölgesi kırsal ev bahçelerinde agroforestry uygulamaları: Rize ve Trabzon örneği. Turkish Journal of Forest Science, 9(2): 265-282
35. Turna, İ., Güney, D., Atar, F., 2025b. Kentsel agroforestry. Ormancılık Araştırma Dergisi, 12(1): 59-78
36. TÜİK, 2023. Türkiye İstatistik Kurumu. Bitkisel üretim istatistikleri. data.tuik.gov.tr (Ziyaret tarihi: 12.02.2026)
37. USDA, 2008. USDA Forest Service. National Agroforestry Center. Agroforestry. Working Trees for Agriculture
38. URL-1, 2026. Harran Ovası’nda tarımsal faaliyetler. aa.com.tr/tr/turkiye/harran-ovasi-gap (Ziyaret tarihi: 02.02.2026)
39. URL-2, 2026. Nebraska’da rüzgâr perdeleri. ndsu.edu/pubweb/chiwonlee/plsc211 (Ziyaret tarihi: 02.02.2026)
40. Wale, H.A., Dejenie, T., 2013. Dryland ecosystems: Their features, constraints, potentials and managements. Research Journal of Agricultural and Environmental Management, 2 (10): 277-288
41. Yoram, A., 2022. Arid regions. CABI Compendium. Doi: 10.1079/cabicompendium.93601