Delimitative Constructions Formed with the Morpheme /+CA/ in Turkish

Yıl 2025, Cilt: 26 Sayı: 3, 957 - 974, 28.11.2025

Muhammed Sami Ünal

https://doi.org/10.17494/ogusbd.1747673

Öz

There are various interpretations and uncertainties regarding the origin and function of the morpheme /+CA/ in Turkic languages. Its delimitative function appears to parallel certain postpositions found across many Turkic varieties, such as cek, çaḳı, çaḳlıġ, çamalı, çekem, çen, çenli, çeyin. Whether these items share only a functional similarity with +ça, or also an etymological link, remains a subject of debate. In several contexts, especially when following a noun marked with the dative case, /+CA/ can express a meaning similar to “up to” or “as far as” or “until.” This study compares /+gA+çA/ > /+A+çA/ constructions, which have conveyed delimitation from Old Turkic to contemporary dialects, with select postpositions that may be historically or semantically related.

Anahtar Kelimeler

delimiting function , /+CA/ suffix , /+gA+çA/ delimitative case

Türkçede /+CA/ ile Kurulan Sınırlandırma Yapıları

Öz

Türk dillerinde /+CA/ ekinin köken ve işlevi konusunda birçok yorum ve karışıklık söz konudur. Ekin sınırlandırma işlevi bugün neredeyse tüm Türk lehçelerinde kullanılan bazı edatlarla benzerlik ve köken ilişkisi taşıdığını göstermektedir. Türkçenin birçok lehçesinde görülen “cek, çaḳı, çaḳlıġ, çamalı, çekem, çen, çenli, çeyin” gibi benzer veya yakın işlevde olan edatların /+CA/ ile sadece işlev yönüyle mi benzediği, yoksa köken itibarıyla da ilgisinin olup olmadığı izaha muhtaçtır. Bazı edatların “-A kadar” anlamıyla sınır bildiren kullanımlarında olduğu gibi /+CA/ eki yönelme hâli eki alan bir kelimeden sonra kullanıldığında sınırlandırma bildirebilir. Bu çalışmada, eski Türkçe döneminden bugünkü lehçelere ve ağızlara kadar aynı anlamda sınırlandırma bildiren /+gA+çA/ > /+A+çA/ yapıları ile irtibatlı olduğu düşünülen bazı edatlar karşılaştırılmıştır.

Anahtar Kelimeler

Sınırlandırma , /+CA/ eki , /+gA+çA/ sınırlandırma hâli

Kaynakça

• Akdemir, Y. ve İsi, H. (2017). Çekim ekinden yapım ekine “+CA”. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 10(48), 14-28.
• Akdi, V. (2024). Türkiye Türkçesi ağızlarında “kadar” edatının görünümleri. Ordu Üniversitesi Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi, 14(1), 373-385.
• Alkaya, E. (2022). Kuzey grubu Türk lehçelerinde edatlar. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Arat, R. R. (1991). Eski Türk şiiri. Ankara: Türk Dil Kurumu.
• Atalay, B. (1985). Divanü Lügat-it Türk tercümesi I,II,III. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Atay, A. (2002). Eski Türkçe ma/me edatının Anadolu ağızlarındaki kalıntısı. Türk Dili, 610, 826-828.
• Atay, A. (2010). Eski Türkçeden bugünkü Türk şivelerine +lıġ/+lig>+lı /+li ekli edatlar. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı - Belleten, 55 (2007), 21-32.
• Balyemez, S. (2015). +CA eki, sıfatın anlamını güçlendirir mi? Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi, 4(3), 899-917.
• Barutçu Özönder, S. (1998). Üç Itigsizler: giriş-metin-tercüme-notlar-indeks. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Bowen, G. A. (2009). Document analysis as a qualitative research method. Qualitative Research Journal, 9(2), 27-40.
• Boz, E. (2013). Türkiye Türkçesi biçimsel ve anlamsal işlevli biçimbilgisi. Ankara: Gazi Kitabevi.
• Boz, E. (2018). Sözlükler için yeni bir dilbilgisel bilgi önerisi: ilgeçlerin atadıkları biçimbirimler. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi, 7(2), 749-758.
• Bozkurt, F. (1995). Türkiye Türkçesi. İstanbul: Cem Yayınevi.
• Buran, A. (1996). Anadolu ağızlarında isim çekim (hâl) ekleri. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Coşkun, V. (1997). Tarihi Türk lehçeleri ve Özbek Türkçesinde zaman ve mekânda sınırlama görevi üstlenen yapılar. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı - Belleten, 45, 429-438.
• Çitler, S. İ. (2022). Türk dili tarihi boyunca {+CA} eki ve işlevleri. [Yayımlanmamış Yüksek lisans tezi]. Hacettepe Üniversitesi.
• Deny, J. (1941). Türk dili grameri. çev. (A. U. Elöve, Çev.). İstanbul: Maarif Vekâleti.
• Doğru, F. (2018). Sözcük türünü değiştiren biçimbirimler. E. Boz (Ed.), Türkiye Türkçesi II biçimbilgisi (s. 50-78) içinde. Ankara: Gazi Kitabevi.
• Düzgün, K. (2020). Eşitlik ve benzerlik işlevli sözdizimsel yapılar. [Yayımlanmamış Yüksek lisans tezi]. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi.
• Eckmann, J. (1988). Çağatayca el kitabı (çev. Günay Karaağaç). İstanbul: Edebiyat Fakültesi Basımevi.
• Ediskun, H. (1993). Yeni Türk dilbilgisi. İstanbul: Remzi Kitabevi.
• Eraslan, K. (2012). Eski Uygur Türkçesi grameri. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Ercilasun, A. B. (2008). La enklitiği ve Türkçede bir “pekiştirme enklitiği” teorisi. Dil Araştırmaları, 2(2), 35-56.
• Ercilasun, A. B. ve Akkoyunlu Z. (2014). Dîvânu Lugâti’t-Türk: Giriş-metin-çeviri-notlar-dizin. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Ersoy, F. (2021a). Çuvaş Türkçesi grameri. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Ersoy, F. (2021b). Moğol dili grameri. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Gabain, A. von. (1988). Eski Türkçenin grameri (M. Akalın, Çev.). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Hacıeminoğlu, N. (2015). Türk dilinde edatlar (en eski Türkçe metinlerden zamanımıza kadar). İstanbul: Bilge Kültür Sanat Yayınları.
• İpek, B. (2009). Türkçede pekiştirme edatları. [Yayımlanmamış Doktora tezi]. Fırat Üniversitesi.
• İpek, B. (2018). Türkçede pekiştirme edatları. Avrasya Uluslararası Araştırmalar Dergisi, 13, 479-511.
• Karaağaç, G. (2013). Türkçenin dil bilgisi. Ankara: Akçağ Yayınları.
• Kıncal R. Y. (2014). Bilimsel araştırma yöntemleri. Ankara: Nobel Akademik Yayıncılık.
• Koç, N. (2000). -ca eki üzerine. Türk Dili Dil ve Edebiyat Dergisi, 582(2000), 505-514.
• Korkmaz, Z. (2023). Türk dili üzerine araştırmalar I-II. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Kotwicz, W. (1953). Studia nad językami ałtajskimi: Rocznik orientalistyczn. Krakow.
• Li, Y-S. (2022). Türk dillerinde son takılar. Ankara: Türk Dil Kurumu.
• Öner, M. (1999). Türkçede edatlı (sentaktik) isim çekimi. Türk Dili, 565, 10-18.
• Öner, M. (2003). Edatların karşılaştırma ve sınırlandırma bağlantıları. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı - Belleten, 47(1999), 146-157.
• Öner, M. (2013). Türkçede dan / den edatı. VI. Uluslararası Türk Dili Kurultayı içinde (s. 3391-3397). Ankara: Türk Dil Kurumu.
• Öztürk, S. (2016). Korece hâl ekleri ve Türkçe hâl eklerinin karşılaştırılması. [Yayımlanmamış Yüksek lisans tezi]. Erciyes Üniversitesi.
• Ramstedt, G. J. (1903). Über die konjugation des Khalkha-Mongolischen. Helsingfors: Finnischen Litteraturgesellschaft.
• Sağır, M. (1995). Erzincan ve yöresi ağızları (inceleme-metinler-sözlük). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Salan, E. (2020). Eski Anadolu Türkçesinde sınırlandırma yapıları. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Sev, G. (2007). Tarihî Türk lehçelerinde hâl ekleri. Ankara: Akçağ Yayınları.
• Tosun, İ. (2010). Türkiye Türkçesinde +CA ekinin kullanım ve anlam çeşitliliği. Turkish Studies, 5(4), 1472-1487.
• Uçar, F. M. (2011). Çağatay Türkçesinde sınırlandırma hâli. Türklük Bilimi Araştırmaları, 29(2011), 421-446.
• Üstünova, K. (2012). Türkiye Türkçesi ad işletimi (biçim bilgisi). Ankara: Sentez Yayınları.
• Yaylagül, Ö. (2010). Ebvāb-ı Şifā metin dilbilimsel bir inceleme. Ankara: KÖK Sosyal ve Stratejik Araştırmalar Vakfı Yayını.
• Yıldırım. F. (2009). Anadolu ağızlarında sınırlama gösteren yapılar. Türk Dilleri Araştırmaları, 19, 185-201.
• Yıldırım, G. (2011). Türkçede benzerlik, eşitlik ifade eden isimden isim yapma ekleri. [Yayımlanmamış Yüksek lisans tezi]. Gazi Üniversitesi.