The Critique of Science, Technique and Rationality: A Debate Between Weber, Marcuse and Habermas

Yıl 2026, Cilt: 27 Sayı: 1, 26 - 49, 17.03.2026

Abdulkadir İnce

https://doi.org/10.17494/ogusbd.1751903

https://izlik.org/JA64TH52LA

Öz

This study examines the debates on science, technology, and rationality in the social theories of Max Weber, Herbert Marcuse, and Jürgen Habermas from a comparative perspective. The concept of rationality plays a central role in all three thinkers' analyses of modern society. However, despite this common ground, the meaning each attributes to rationality and the approaches they develop regarding the world, society, and the individual differ markedly. The primary aim of the study is to clarify the intellectual debate shaped around the axis of rationality among Weber, Marcuse, and Habermas, particularly within the framework of their relationship to science and technology. The study concludes that Weber’s critique of science and technology leads him to an image of a disenchanted world; Marcuse’s radical critique possesses a utopian character; and Habermas’s theory of communicative action can be evaluated as more holistic in comparison to these views.

Anahtar Kelimeler

Science , technique , formal rationality , communicative action , lifeworld

Bilim, Teknik ve Rasyonalite Eleştirisi: Weber, Marcuse ve Habermas Arasında Bir Tartışma

https://izlik.org/JA64TH52LA

Öz

Bu çalışma Max Weber, Herbert Marcuse ve Jürgen Habermas’ın sosyal teorilerindeki bilim, teknik ve rasyonalite tartışmalarını karşılaştırmalı bir perspektifle ele almaktadır. Üç düşünürün de modern toplum üzerine yaptığı analizlerde rasyonalite kavramı merkezi bir rol oynamaktadır. Ancak bu ortak zemine rağmen, her birinin rasyonaliteye yüklediği anlam, bu kavram üzerinden dünyaya, topluma ve bireye dair geliştirdikleri yaklaşımlar belirgin şekilde farklılık göstermektedir. Çalışmanın temel amacı Weber, Marcuse ve Habermas arasında rasyonalite ekseninde şekillenen entelektüel tartışmayı, özellikle bilim ve teknikle kurulan ilişki çerçevesinde açıklığa kavuşturmaktır. Çalışma sonucunda Weber’in bilim ve teknik eleştirisinin, onu büyüsü bozulmuş bir dünya imgesine götürdüğü, Marcuse’nin radikal eleştirisinin ütopik bir mahiyet taşıdığı, Habermas’ın iletişimsel eylem teorisinin ise bu görüşlere kıyasla daha bütüncül olarak değerlendirilebileceği sonucuna ulaşılmıştır.

Anahtar Kelimeler

bilim , teknik , biçimsel rasyonalite , iletişimsel eylem , yaşam dünyası

Etik Beyan

Bu çalışma etik kurul izni gerektirmemektedir.

Destekleyen Kurum

Bu çalışma için herhangi bir destek alınmamıştır.

Kaynakça

• Bottomore, T. (2016). Frankfurt Okulu ve eleştirisi. (Ü. H. Yolsal, Çev.). İstanbul: Say Yayınları.
• Collins, R. (2017). Max Weber: Bir klavuz. (T. Banguoğlu, Çev.). Ankara: Phoeix Yayınevi.
• Gerth, H. H. & Mills, C. W. (2014). Giriş. (T. Parla, Çev.). Sosyoloji yazıları içinde (ss. 23–136). İstanbul: Deniz Yayınları.
• Geuss, R. (2002). Eleştirel teori: Habermas ve Frankfurt okulu. (F. Keskin, Çev.). İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
• Giddens, A. (2017). Siyaset, sosyoloji ve toplumsal teori. (T. Birkan, Çev.). İstanbul: Metis Yayınları.
• Greisman, H. C., & Ritzer, G. (1981). Max Weber, critical theory, and the administered world. Qualitative Sociology, 4(1), 34–55.
• Habermas, J. (1993). İdeoloji olarak teknik ve bilim. (M. Tüzel, Çev.). İstanbul: YKY.
• Habermas, J. (2001a). İletişimsel eylem kuramı. I. Cilt: Eylem rasyonelliği ve toplumsal rasyonelleşme. (M. Tüzel, Çev.). İstanbul: Kabalcı Yayınevi.
• Habermas, J. (2001b). İletişimsel eylem kuramı. II. Cilt: İşlevselci aklın eleştirisi üzerine. (M. Tüzel, Çev.). İstanbul: Kabalcı Yayınevi.
• Habermas, J. (2018). Kamusallığın yapısal dönüşümü. (T. Bora & M. Sancar, Çev.). İstanbul: İletişim Yayınları.
• Habermas, J. (2024). Meşruiyet krizi. (S. Erçin, Çev.). İstanbul: Albaraka Yayınları.
• Kaesler, D. (2017). Universal rationalization: Max Weber’s great narrative. Irish Journal of Sociology, 25(3), 315–323.
• Kalberg, S. (1980). Max Weber's types of rationality: Cornerstones for the analysis of rationalization processes in history. American Journal of Sociology, 85(5), 1145–1179.
• Kivisto, P. (2008). Sosyolojinin temel kavramları. (İ. Çapçıoğlu & S. Yavuz, Çev.). Ankara: Birleşik Yayınevi.
• Kundakçı, D. (2016). Max Weber. İstanbul: Say Yayınları.
• Lippmann, S., & Aldrich, H. (2003). The rationalization of everything? Using Ritzer's McDonaldization thesis to teach Weber. Teaching Sociology, 31(2), 134–145.
• Löwy, M. (2018). Demir kafes: Max Weber ve Weberci Marksizm. (N. Çetinkaya, Çev.). İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
• Marcuse, H. (1990). Tek boyutlu insan: İleri işleyim toplumunun ideolojisi üzerine incelemeler. (A. Yardımlı, Çev.). İstanbul: İdea Yayınları.
• Marcuse, H. (1998). Eros ve uygarlık: Freud üzerine felsefi bir inceleme. (A. Yardımlı, Çev.). İstanbul: İdea Yayınları.
• Marcuse, H. (2013). Özgürlük üzerine bir deneme. (S. Soysal, Çev.). İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
• Marcuse, H. (2020). Max Weber'in çalışmasında endüstrileşme ve kapitalizm. (A. Karaca, A. Öztürk, F. B. Tatlı, F. Yıldırım, H. Turan, M. Çetin & T. Karaağaç, Çev.). Olumsuzlamalar: Eleştirel teori denemeleri içinde (ss. 193–214). İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
• Mardin, Ş. (2014). Max Weber üzerine. Sosyoloji yazıları içinde (ss. 9–14). İstanbul: Deniz Yayınları.
• Özlem, D. (1990). Max Weber'de bilim ve sosyoloji. İstanbul: Ara Yayıncılık.
• Ringer, F. (2014). Weber'in metodolojisi: Kültür bilimleri ile sosyal bilimlerin birleşimi. (M. Küçük, Çev.). Ankara: Doğu Batı Yayınları.
• Ritzer, G., & Stepnisky, J. (2014). Sosyoloji kuramları. (H. Hülür, Çev.). Ankara: De Ki Yayınları.
• Ritzer, G. (2011a). Toplumun McDonaldlaştırılması: Çağdaş toplum yaşamının değişen karakteri üzerine bir inceleme. (A. E. Pilgir, Çev.). İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
• Ritzer, G. (2011b). Büyüsü bozulmuş dünyayı büyülemek: Tüketim araçlarının devrimcileştirilmesi. (Ş. S. Kaya, Çev.). İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
• Ritzer, G., & Stepnisky, J. (2013). Çağdaş sosyoloji kuramları ve klasik kökleri. (I. Ertuna Howison, Çev.). Ankara: De Ki Yayınları.
• Roth, G. (2012). Sunuş. Ekonomi ve toplum içinde (ss. 19–107). (L. Boyacı, Çev.). İstanbul: Yarın Yayınları.
• Schroeder, R. (1996). Max Weber ve kültür sosyolojisi. (M. Küçük, Çev.). Ankara: Bilim ve Sanat Yayınları.
• Timur, T. (2012). Habermas'ı okumak. İstanbul: Yordam Kitap.
• Torun, T. (2018). Yaşam-dünyasının sömürgeleştirilmesi olarak modernitenin krizi. Kaygı: Bursa Uludağ Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Felsefe Dergisi, (30), 173–190.
• Weber, M. (1997). Protestan ahlakı ve kapitalizmin ruhu. (Z. Gürata, Çev.). Ankara: Ayraç Yayınevi.
• Weber, M. (2014). Sosyoloji yazıları. (T. Parla, Çev.). İstanbul: Deniz Yayınları.