Dil ve Edebiyattaki Evrenselliklere Merih’ten Bir Nazar: Chomsky'nin “Evrensel Dilbilgisi” ve Goethe'nin “Dünya Edebiyatı” Arasındaki Koşutlukların İzinde

Halil İbrahim İskender; Tacettin Turgay

doi:10.17494/ogusbd.1846282

TR EN

Dil ve Edebiyattaki Evrenselliklere Merih’ten Bir Nazar: Chomsky'nin “Evrensel Dilbilgisi” ve Goethe'nin “Dünya Edebiyatı” Arasındaki Koşutlukların İzinde

Öz

Bu makale, Chomsky’nin Evrensel Dilbilgisi kuramı ile Goethe’nin Dünya Edebiyatı tasavvuru arasındaki koşutlukları, Merihli bir gözlemci kurgusuyla sınamakta, dilin insan beyninde içsel düzeyde örgütlendiği varsayımını, edebiyatın milletleri aşan hafızasıyla yan yana tetkik etmektedir. Evrensel Dilbilgisi, çocuklukta hızlı edinimi mümkün kılan ortak yapılar ile düşünce ve iletişim odaklı bir örüntüye işaret etmektedir. Dünya Edebiyatı fikri ise metinlerin dolaşımı, tercüme ve etkileşim sayesinde teşekkül eden çok kültürlü, milletler üstü bir kanon iddiasındadır. Merihli gözlemcinin bakış açısı, yerelci okuma alışkanlıklarını terk edip dildeki bilişsel evrensellikler ile edebiyattaki izleksel ve biçimsel süreklilikleri aynı soru etrafında toplamaktadır. Çalışma, bu iki çerçeveyi karşılaştırmalı tahlille mezcederek dil ve edebiyatta evrenseller meselesini yeniden düşünmek ve ortak bir zemin ile bütünleşik bir yöntem teklif etmek gayesindedir.

Anahtar Kelimeler

Evrensel Dilbilgisi, Dünya Edebiyatı, Dil Evrensellikleri, Edebiyat Evrensellikleri, Karşılaştırmalı Tahlil

Kaynakça

Abrams, Meyer Howard. (1999). A glossary of literary terms. Fort Worth: Harcourt Brace College Publishers.
Abrams, Meyer Howard. (1971). Natural supernaturalism: Tradition and revolution in romantic literature. New York: W. W. Norton.
Akın, Lemi. (2015). Konuşma dili grameri ve sözlü derlemlerden yararlanarak konuşma dili özelliklerinin tespiti. Türkiyat Mecmuası, 25(1), 1–28. https://dergipark.org.tr/en/pub/iuturkiyat/article/195461
Apter, Emily. (2013). Against world literature: On the politics of untranslatability. Londra: Verso.
Arpacı, Mehmet. (2024). Kırım Hanlığı’nda diplomatika geleneği ve gelişimi. Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi, 64(3), 587–610. https://doi.org/10.26650/TUDED2024-1480550
Arpacı, Mehmet ve İskender, Halil. (2025). The evolution of land system terminology in the Crimean Khanate: From Chinggisian roots to Ottoman influences. Bilig, 115, 85–109.
Baker, Mark C. (2001). The atoms of language: The mind’s hidden rules of grammar. New York: Basic Books.
Barthes, Roland. (1989). Yazının sıfır derecesi (Tahsin Yücel, Çev.). İstanbul: Metis Yayınları.
Bate, Jonathan. (2019). How the classics made Shakespeare. Princeton: Princeton University Press.
Bloomfield, Leonard. (1933). Language. New York: Henry Holt and Company.

Brown, Roger. (1973). A first language: The early stages. Cambridge, MA: Harvard University Press.
Buckner, Randy L., Andrews-Hanna, Jessica R. ve Schacter, Daniel L. (2008). The brain’s default network: Anatomy, function, and relevance to disease. Annals of the New York Academy of Sciences, 1124(1), 1–38. https://doi.org/10.1196/annals.1440.011
Bybee, Joan. (2010). Language, usage and cognition. Cambridge: Cambridge University Press.
Campbell, Joseph. (1949). The hero with a thousand faces. New York: Pantheon Books.
Carnie, Andrew. (2006). Syntax: A generative introduction. Chichester: John Wiley & Sons.
Casanova, Pascale. (2010). Dünya edebiyat cumhuriyeti (Saadet Özen ve Filiz Deniztekin, Çev.). İstanbul: Varlık Yayınları.
Catani, Marco ve Mesulam, Marsel. (2008). The arcuate fasciculus and the disconnection theme in language and aphasia: History and current state. Cortex, 44(8), 953–961. https://doi.org/10.1016/j.cortex.2008.04.002
Chomsky, Noam. (1965). Aspects of the theory of syntax. Cambridge, MA: MIT Press.
Chomsky, Noam. (2009). Bilgi sorunları ve dil: Managua dersleri (Veysel Kılıç, Çev.). İstanbul: BGST Yayınları.
Chomsky, Noam. (2002). Dil ve sorumluluk: Mitsou Ronat’la konuşmalar (Hüsnü Özasya, Çev.). İstanbul: Ekin Yayınları.
Chomsky, Noam. (2001). Dil ve zihin (Ahmet Kocaman, Çev.). Ankara: Ayraç Yayınevi.
Chomsky, Noam. (2024). Kartezyen dilbilim: Akılcı düşüncenin tarihinde bir sayfa (Sırma Yalçındağ, Çev.). İstanbul: FOL Kitap.
Chomsky, Noam. (1957). Syntactic structures. Lahey & Paris: Mouton.
Cosgrove, Simon. (2004). Russian nationalism and the politics of Soviet literature: The case of Nash Sovremennik, 1981–91. New York: Palgrave Macmillan.
Culler, Jonathan. (1975). Structuralist poetics. Chicago: University of Chicago Press.
Curtiss, Susan. (1977). Genie: A psycholinguistic study of a modern-day “wild child”. New York: Academic Press.
Damasio, Antonio R. (1999). Descartes’ın yanılgısı: Duygu, akıl ve insan beyni (Bahar Atlamaz, Çev.). İstanbul: Varlık Yayınları.
Damrosch, David. (2003). What is world literature? Princeton: Princeton University Press.
D’haen, Theo. (2011). The Routledge concise history of world literature. Londra & New York: Routledge.
Eckermann, Johann Peter. (1836). Gespräche mit Goethe in den letzten Jahren seines Lebens, 1823–1832 (2 cilt). Leipzig: Brockhaus.
Eckermann, Johann Peter. (2007). Yaşamının son yıllarında Goethe ile konuşmalar (Mahmure Kahraman, Çev.). İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
Elias, Norbert. (1991). The society of individuals. New York: Continuum.
Enns, Carolyn Zerbe. (1994). Archetypes and gender: Goddesses, warriors, and psychological health. Journal of Counseling & Development, 73(2), 127–133. https://doi.org/10.1002/j.1556-6676.1994.tb01724.x
Friederici, Angela D. (2011). The brain basis of language processing: From structure to function. Physiological Reviews, 91(4), 1357–1392. https://doi.org/10.1152/physrev.00006.2011
Frye, Northrop. (1957). Anatomy of criticism: Four essays. Princeton: Princeton University Press.
Greenberg, Joseph H. (1963). Some universals of grammar with particular reference to the order of meaningful elements. İçinde Joseph H. Greenberg (Haz.), Universals of language (s. 73–113). Cambridge, MA: MIT Press.
Grodzinsky, Yosef ve Santi, Andrea. (2008). The battle for Broca’s region. Trends in Cognitive Sciences, 12(12), 474–480. https://doi.org/10.1016/j.tics.2008.09.001
Hauser, Marc D., Chomsky, Noam ve Fitch, W. Tecumseh. (2002). The faculty of language: What is it, who has it, and how did it evolve? Science, 298(5598), 1569–1579. https://doi.org/10.1126/science.298.5598.1569
Huber, Valeska ve Jansen, Jan C. (2021). Dealing with difference: Cosmopolitanism in the nineteenth-century world of empires. Humanity: An International Journal of Human Rights, Humanitarianism, and Development, 12(1), 39–46. https://doi.org/10.1353/hum.2021.0002
Hynes, William J. ve Doty, William G. (1993). Mythical trickster figures: Contours, contexts, and criticisms. Tuscaloosa, AL: University of Alabama Press.
Isac, Daniela ve Reiss, Charles. (2008). I-language: An introduction to linguistics as cognitive science. Oxford: Oxford University Press.
İskender, Halil İbrahim. (2008). Vowel-zero alternation in Turkish [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Boğaziçi Üniversitesi.
İskender, Halil İbrahim. (2015). The phonology of Arabic loanwords in Turkish: The case of t-palatalisation [Yayımlanmamış doktora tezi]. SOAS, Londra Üniversitesi.
İskender, Halil. (2021). A case of absolute neutralization in Turkish: T-palatalization and its predictability. Zemin, (2), 78–111. https://doi.org/10.5281/zenodo.8017307
İskender, Halil. (2023a). Beyond binary: Rethinking orthographic depth through the lens of Turkish orthography. Dil ve Edebiyat Araştırmaları, 28, 381–391. https://dergipark.org.tr/en/pub/diledeara/article/1380070
İskender, Halil. (2023b). A case of unique lexical engineering: Deliberate etymological misrepresentation in Turkish language reform. Külliye, 4(2), 331–349. https://doi.org/10.48139/aybukulliye.1342569
İskender, Halil. (2023c). Syncope through gemination in Turkish: Exploring the role of sufficiently identical flanking consonants. WOLLT, 4(1), 89–105. https://doi.org/10.58306/wollt.1289904
Jackendoff, Ray. (2002). Foundations of language: Brain, meaning, grammar, evolution. Oxford: Oxford University Press.
Jakobson, Roman. (1959). On linguistic aspects of translation. İçinde Reuben A. Brower (Haz.), On translation (s. 232–239). Cambridge, MA: Harvard University Press.
Johnson, Jacqueline S. ve Newport, Elissa L. (1989). Critical period effects in second language learning: The influence of maturational state on the acquisition of English as a second language. Cognitive Psychology, 21(1), 60–99. https://doi.org/10.1016/0010-0285(89)90003-0
Jung, Carl Gustav. (1959). The archetypes and the collective unconscious. Princeton: Princeton University Press.
Jung, Carl Gustav. (1964). Man and his symbols. Garden City, NY: Doubleday & Company.
Kabaklı, Ahmet. (1989). Temellerin duruşması. İstanbul: Türk Edebiyatı Vakfı Yayınları.
Kocabaş, Şakir. (1984). İfadelerin gramatik ayırımı. İstanbul: Ekin Yayınları.
Labov, William. (1972). Sociolinguistic patterns. Philadelphia: University of Pennsylvania Press.
Lai, Cecilia S. L., Fisher, Simon E., Hurst, Jane A., Vargha-Khadem, Faraneh ve Monaco, Anthony P. (2001). A forkhead-domain gene is mutated in a severe speech and language disorder. Nature, 413(6855), 519–523. https://doi.org/10.1038/35097076
Lakoff, George ve Johnson, Mark. (1980). Metaphors we live by. Chicago: University of Chicago Press.
Leeming, David Adams. (1990). The world of myth: An anthology. New York: Oxford University Press.
Lenneberg, Eric H. (1967). Biological foundations of language. New York: Wiley.
Manguel, Alberto. (2013). Okumalar okuması (Sevin Okyay, Çev.). İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
Marx, Karl ve Engels, Friedrich. (1936). Manifest (Kerim Sadi, Çev.). İstanbul: İnsaniyet Kütüphanesi.
Meriç, Cemil. (1980). Kırk ambar. İstanbul: Ötüken Yayınları.
Moretti, Franco. (2000). Conjectures on world literature. New Left Review, 1, 54–68. https://doi.org/10.64590/hxj
Moretti, Franco. (2013). Distant reading. Londra: Verso Books.
Mukherjee, Meenakshi. (1985). Realism and reality: The novel and society in India. New Delhi: Oxford University Press.
Newport, Elissa L. (1990). Maturational constraints on language learning. Cognitive Science, 14(1), 11–28. https://doi.org/10.1016/0364-0213(90)90024-Q
Parla, Jale. (2002). Efendilik, şarkiyatçılık, kölelik. İstanbul: İletişim Yayınları.
Pinker, Steven. (2018). Dil içgüdüsü: Zihin dili nasıl meydana getirir? (Feray İlgün, Çev.). İstanbul: Bilge Kültür Sanat Yayınları.
Poeppel, David ve Embick, David. (2005). Defining the relation between linguistics and neuroscience. İçinde Anne Cutler (Haz.), Twenty-first century psycholinguistics: Four cornerstones (s. 103–118). Mahwah, NJ: Lawrence Erlbaum Associates Publishers.
Puchner, Martin. (2017). The written world: The power of stories to shape people, history, civilization. New York: Random House.
Pym, Anthony. (2010). Exploring translation theories. Londra & New York: Routledge.
Raglan, FitzRoy Richard Somerset. (1936). The hero: A study in tradition, myth, and drama. Londra: Methuen and Co. Ltd.
Rizzolatti, Giacomo, Fadiga, Luciano, Gallese, Vittorio ve Fogassi, Leonardo. (1996). Premotor cortex and the recognition of motor actions. Cognitive Brain Research, 3(2), 131–141. https://doi.org/10.1016/0926-6410(95)00038-0
Rustom, Mohammed. (2017). Merhametin zaferi: Molla Sadra’da felsefe ve kutsal kitap (Zeyneb H. O. Aström, Çev.). İstanbul: Nefes Yayınları.
Said, Edward W. (1999). Şarkiyatçılık: Batı’nın şark anlayışları (Berna Ülner, Çev.). İstanbul: Metis Yayınları.
Sanders, Julie. (2006). Adaptation and appropriation. Londra & New York: Routledge.
Skinner, Burrhus F. (1957). Verbal behavior. New York: Appleton-Century-Crofts.
Spencer, Herbert. (1876). The principles of sociology (Cilt 1). Londra: Williams and Norgate.
Spivak, Gayatri Chakravorty. (1988). Can the subaltern speak? İçinde Cary Nelson ve Lawrence Grossberg (Haz.), Marxism and the interpretation of culture (s. 271–313). Urbana: University of Illinois Press.
Stich, Stephen. (2011). Collected papers (Vol. 1): Mind and language, 1972–2010. New York: Oxford University Press.
Toktar, Soner. (2025). Türkçe bildirme kipi: Genel zaman ulamı. İstanbul: Kriter Yayınevi.
Tomasello, Michael. (2003). Constructing a language: A usage-based theory of language acquisition. Cambridge, MA: Harvard University Press.
Turgay, Tacettin. (2020). Classifier constructions of Turkish [Yayımlanmamış doktora tezi]. Boğaziçi Üniversitesi.
Turgay, Tacettin. (2021). Against the Mood Account of Turkish Nominalizers. Zemin, (2), 162–182. https://doi.org/10.5281/zenodo.8017414
Turgay, Tacettin. (2022). Lexicalism at interfaces. Zemin, (4), 182–215.
Turgay, Tacettin ve İskender, Halil. (2020). [Gibi + subjectless predicate] Constructions of Turkish. İçinde Osman Ünlü ve Ali Fuat Altuntaş (Haz.), Türk dili ve edebiyatı araştırmaları: Kültürel okumalar (s. 139–158). Konya: Eğitim Yayınevi.
Turgay, Tacettin ve İskender, Halil. (2021). A semantic account of partial reduplication in Turkish. Turkic Languages, 25(1), 107–129. https://doi.org/10.13173/TL.25.1.107
Uyanık, Bilal. (2020). Bilge Karasu’nun “Gece” adlı romanının göstergebilimsel çözümlemesi [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Kırklareli Üniversitesi.
Venuti, Lawrence. (1995). The translator’s invisibility: A history of translation. Londra & New York: Routledge.
Zipes, Jack. (2002). Breaking the magic spell: Radical theories of folk and fairy tales. Lexington: University Press of Kentucky.
Zunshine, Lisa. (2022). The secret life of literature. Cambridge, MA: MIT Press.

Ayrıntılar

Birincil Dil

Türkçe

Konular

Dilbilim (Diğer)

Bölüm

Araştırma Makalesi

Yazarlar

Halil İbrahim İskender ^*
0000-0001-6974-6538
Türkiye

Tacettin Turgay
0000-0002-2587-6928
Türkiye

Yayımlanma Tarihi

17 Mart 2026

Gönderilme Tarihi

21 Aralık 2025

Kabul Tarihi

23 Şubat 2026

Yayımlandığı Sayı

Yıl 2026 Cilt: 27 Sayı: 1

DOI

https://doi.org/10.17494/ogusbd.1846282

IZ

https://izlik.org/JA35AY87YL

APA

İskender, H. İ., & Turgay, T. (2026). Dil ve Edebiyattaki Evrenselliklere Merih’ten Bir Nazar: Chomsky’nin “Evrensel Dilbilgisi” ve Goethe’nin “Dünya Edebiyatı” Arasındaki Koşutlukların İzinde. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 27(1), 668-697. https://doi.org/10.17494/ogusbd.1846282

AMA

1.İskender Hİ, Turgay T. Dil ve Edebiyattaki Evrenselliklere Merih’ten Bir Nazar: Chomsky’nin “Evrensel Dilbilgisi” ve Goethe’nin “Dünya Edebiyatı” Arasındaki Koşutlukların İzinde. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi. 2026;27(1):668-697. doi:10.17494/ogusbd.1846282

Chicago

İskender, Halil İbrahim, ve Tacettin Turgay. 2026. “Dil ve Edebiyattaki Evrenselliklere Merih’ten Bir Nazar: Chomsky’nin “Evrensel Dilbilgisi” ve Goethe’nin ‘Dünya Edebiyatı’ Arasındaki Koşutlukların İzinde”. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 27 (1): 668-97. https://doi.org/10.17494/ogusbd.1846282.

EndNote

İskender Hİ, Turgay T (01 Mart 2026) Dil ve Edebiyattaki Evrenselliklere Merih’ten Bir Nazar: Chomsky’nin “Evrensel Dilbilgisi” ve Goethe’nin “Dünya Edebiyatı” Arasındaki Koşutlukların İzinde. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 27 1 668–697.

IEEE

[1]H. İ. İskender ve T. Turgay, “Dil ve Edebiyattaki Evrenselliklere Merih’ten Bir Nazar: Chomsky’nin “Evrensel Dilbilgisi” ve Goethe’nin ‘Dünya Edebiyatı’ Arasındaki Koşutlukların İzinde”, Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, c. 27, sy 1, ss. 668–697, Mar. 2026, doi: 10.17494/ogusbd.1846282.

ISNAD

İskender, Halil İbrahim - Turgay, Tacettin. “Dil ve Edebiyattaki Evrenselliklere Merih’ten Bir Nazar: Chomsky’nin “Evrensel Dilbilgisi” ve Goethe’nin ‘Dünya Edebiyatı’ Arasındaki Koşutlukların İzinde”. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 27/1 (01 Mart 2026): 668-697. https://doi.org/10.17494/ogusbd.1846282.

JAMA

1.İskender Hİ, Turgay T. Dil ve Edebiyattaki Evrenselliklere Merih’ten Bir Nazar: Chomsky’nin “Evrensel Dilbilgisi” ve Goethe’nin “Dünya Edebiyatı” Arasındaki Koşutlukların İzinde. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi. 2026;27:668–697.

MLA

İskender, Halil İbrahim, ve Tacettin Turgay. “Dil ve Edebiyattaki Evrenselliklere Merih’ten Bir Nazar: Chomsky’nin “Evrensel Dilbilgisi” ve Goethe’nin ‘Dünya Edebiyatı’ Arasındaki Koşutlukların İzinde”. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, c. 27, sy 1, Mart 2026, ss. 668-97, doi:10.17494/ogusbd.1846282.

Vancouver

1.Halil İbrahim İskender, Tacettin Turgay. Dil ve Edebiyattaki Evrenselliklere Merih’ten Bir Nazar: Chomsky’nin “Evrensel Dilbilgisi” ve Goethe’nin “Dünya Edebiyatı” Arasındaki Koşutlukların İzinde. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi. 01 Mart 2026;27(1):668-97. doi:10.17494/ogusbd.1846282

Dil ve Edebiyattaki Evrenselliklere Merih’ten Bir Nazar: Chomsky'nin “Evrensel Dilbilgisi” ve Goethe'nin “Dünya Edebiyatı” Arasındaki Koşutlukların İzinde

Dil ve Edebiyattaki Evrenselliklere Merih’ten Bir Nazar: Chomsky'nin “Evrensel Dilbilgisi” ve Goethe'nin “Dünya Edebiyatı” Arasındaki Koşutlukların İzinde

Öz

Anahtar Kelimeler

An Analysis of the Parallels Between Chomsky's “Universal Grammar” and Goethe's “World Literature” From a Martian Perspective

Öz

Anahtar Kelimeler

Kaynakça

Ayrıntılar

Birincil Dil

Konular

Bölüm

Yazarlar

Yayımlanma Tarihi

Gönderilme Tarihi

Kabul Tarihi

Yayımlandığı Sayı

DOI

IZ

Kaynak Göster