Türkiye’de Üstün Yetenekli Öğrencilerin Tanılanması ve Eğitimi

Gülşah Avcı Doğan; Ömer Faruk Tamul

Türkiye’de Üstün Yetenekli Öğrencilerin Tanılanması ve Eğitimi

Öz

Üstün yetenekli bireyler zihinsel gelişim özellikleri bakımından akranlarına göre ileri yönde gelişim göstermektedirler. Bu alandaki gelişim özellikleri onları akademik olarak farklı bir eğitim gerekliliğine doğru sevk etmektedir. Genel zihinsel alanda ve özel yetenek alanlarındaki ileri gelişim alana özgü özel yetenek olarak keşfedilmektedir. Üstün yetenekli bireyler ileri gelişim özellikleriyle dikkat çekmekte ve tanı almak üzere yönlendirilmektedirler. Tanılama başlı başına kapsamlı bir süreç olmakla birlikte gerek ülkemizde gerekse uluslararası alanda tanılama ve üstün yeteneklilerin eğitimi ilgiyle çalışılmaktadır. Ülkemizde de üstün yeteneklilerin eğitimi üzerine araştırmalar ve uygulamalar olduğu görülmektedir. Bununla birlikte farklı ihtiyaçların olduğu bilinmekte ve yenilikçi düzenleme gereklilikleri çalışmalarla ortaya konmaktadır. Ülkemizde yaygınlaşmış olarak üstün yetenekli öğrencilere eğitim veren iki program uygulaması öne çıkmaktadır. Bunlar Millî Eğitim Bakanlığı bünyesinde yürütülen okul içi Destek Eğitim Odası uygulaması ile okul dışı Bilim ve Sanat Merkezidir. Bu çalışmada amaç üstün yetenekli öğrencilerin eğitimlerinde etkili rolleri olan öğretmenlere ve öğretmen adaylarına üstün yeteneklilerin genel özellikleri hakkında bilgi vermek ve eğitimlerine yönelik olarak ülkemizde yürütülen uygulamalara yer vermektir. Çalışmanın hedef grubu içerisinde üstün yetenekli çocuğu olan aileler de yer almaktadır. Üstün yetenekliler alanı özellikle son yıllarda dikkat çeken bir grup olmakla birlikte doğru bilgiye erişim de önem taşımaktadır. Üstün yeteneklilerin genel özellikleri ve ülkemizdeki eğitim olanaklarına yer verilerek öğretmenlere, öğretmen adaylarına, ebeveynlere farkındalık kazandırılması ve ilgili kurumlara yönlendirilmesi gerekliliğine dikkat çekilmektedir.

Anahtar Kelimeler

Kaynakça

Akar, İ. (2019). Öğretmen adaylarının özel yetenekli öğrenciyi aday gösterme tercihlerini etkileyen faktörler. Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 16(1), 17291758. doi:10.23891/efdyyu.2019.178
Akar, İ., & Uluman, M. (2013). Sınıf öğretmenlerinin üstün yetenekli öğrencileri doğru aday gösterme durumları. Üstün Yetenekliler Eğitimi Araştırmaları Dergisi, 1(3), 199-212. https://www.academia.edu/22939960/S%C4%B1n%C4%B1f_%C3%96%C4%9Fretmenlerinin_%C3%9Cst%C3%BCn_Yetenekli_%C3%96%C4%9Frencileri_Do%C4%9Fru_Aday_G%C3%B6sterme_Durumlar%C4%B1
Akdemir, A. B. (2021). Üstün zekalı öğrencilerin akranlarına göre problem kurma becerilerinin problem türlerine göre karşılaştırılması (Tez numarası: 694554) [Yüksek Lisans Tezi. Erciyes Üniversitesi). YÖK Tez Merkezi.
Ataman, A. (2003). Özel eğitim/sorunlar, yaklaşımlar, öneriler: Üstün yetenekli/zekâlı çocuk ile yaşamak. Bilim ve Aklın Aydınlığında Eğitim Dergisi, 4(39), 17-20. https://www.fencebilim.com/ustunyetenek/ustun_yetenekli_cocuk_ile_yasamak.pdf
Atlı, H., & Balay, R. (2016). Bilim ve sanat merkezindeki üstün yetenekliler eğitiminin sürdürülebilirliğine ilişkin öğrenci düşünceleri. Ahi Evran Üniversitesi Kırşehir Eğitim Fakültesi Dergisi, 17(2), 191-205. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/1487610
Ballantine, J., & Larres, P. M. (2007). Cooperative learning: A pedagogy to improve students' generic skills? Education + Training, 49, 126-137. doi:10.1108/00400910710739487
Baykoç, N. (2012). Özel gereksinimli çocuklar ve özel eğitim. Ankara: Eğiten Kitap.
Bergstrom, T. M. (2015). Gatekeepers for Gifted Social Studies: Case Studies of Middle School Teachers (Order No. 3739532). Available from ProQuest Dissertations & Theses Global; Publicly Available Content Database. (1750996900). https://www.proquest.com/dissertations-theses/gatekeepers-gifted-social-studies-case-middle/docview/1750996900/se-2

Betts, G. T. (1986). The autonomous learner model: For the gifted and talented. ALPS.
Colangelo, N., Assouline, S. G., & Gross, M. U. M. (2004). A nation deceived: How schools hold back America’s brightest students. John Templeton Foundation.
Çebi, B. (2023). Türkiye'de özel yeteneklilerin eğitimine yönelik üretilen politikaların ve bilsem modelinin incelenmesi (Tez No. 819294) [Yüksek lisans tezi, Hacettepe Üniversitesi]. YÖK Tez Merkezi.
Demirel Dingeç, Ş., & Sak. U. Özel yetenekli öğrencilerde akademik benlik algısı. U. Sak (Ed.), Özel Yetenekli Öğrencilerin Sosyal, Duygusal ve Akademik Gelişimi içinde (s. 23-40). Pegem Akademi Yayıncılık.
Ersoy, S. (2017). Hızlandırmanın üstün zekalı öğrencilerin akademik başarısı ve sosyal-duygusal gelişimi üzerindeki etkisine yönelik bir meta-analiz çalışması (Tez No. 458642) [Yüksek lisans tezi, Anadolu Üniversitesi]. YÖK Tez Merkezi.
Feldhusen, J. F., & Kolloff, P. B. (1986). The Purdue three-stage enrichment model for gifted education at the elementary level. In J. S. Renzulli (Ed.), Systems and Models for Developing Programs for the Gifted and Talented (pp. 126-152). Creative Learning Press.
Gallucci, N. T., Middleton, G., & Kline, A. (1999). Intellectually superior children and behavioral problems and competence. Roeper Review, 22(1), 18-21. https://doi.org/10.1080/02783199909553992
Galton, F. (1869). Hereditary genius: An inquiry into its laws and consequences. Macmillan.
Genç, T. (2023). Bilim ve sanat merkezlerine enstrüman eğitimi kapsamında yürütülen piyano derslerine yönelik öğretmen görüşleri (Tez No. 810308) [Yüksek lisans tezi, Trabzon Üniversitesi]. YÖK Tez Merkezi.
Godshalk, V. M., & Sosik, J. J. (2003). Aiming for career success: The role of learning goal orientation in mentoring relationships. Journal of Vocational Behavior, 63(3), 417-437. https://doi.org/10.1016/S0001-8791(02)00039-6
Goff, K., & Torrance, E. P. (1999). Discovering developing & giftedness through mentoring. Gifted Child Today, 22(3), 14-53. https://journals.sagepub.com/doi/pdf/10.1177/107621759902200305
Gross, M. U. M. (1992). The use of radical acceleration in cases of extreme intellectual precocity. Gifted Child Quarterly, 36(2), 91-99. https://doi.org/10.1177/001698629203600207
Hallam, S., & Ireson, J. (2007). Secondary school pupils' satisfaction with their ability grouping placements. British Educational Research Journal, 33, 27-45. https://doi.org/10.1080/01411920601104342
İleri, A. (2023). Öğretmen, öğrenci ve veli gözünden Bilim ve Sanat Merkezleri (BİLSEM) (Tez No. 791688) [Yüksek lisans tezi, Gazi Üniversitesi]. YÖK Tez Merkezi.
Kanlı, E. (2011). Üstün zekâlı ve yeteneklilerin alan eğitiminde hızlandırma. HAYEF Journal of Education, 8(2), 95-104. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/93137
Kanlı, E. (2021). Özel yetenekli kişilerde mükemmeliyetçilik olgusu. U. Sak (Ed.), Özel Yetenekli Öğrencilerin Sosyal, Duygusal ve Akademik Gelişimi içinde (s. 147-168). Pegem Ademi Yayıncılık.
Karadayı, F. (2019). Bilim ve sanat merkezlerine devam eden 5, 6, 7 ve 8. Sınıf öğrencilerinin okuma alışkanlık ve eğilimlerinin belirlenmesi (Tez No. 570864) [Yüksek lisans tezi, Necmettin Erbakan Üniversitesi]. YÖK Tez Merkezi.
Kiziroğlu, E., Kiziroğlu, Y., İbiş, M., & Şentürk, Y. (2023). 2023-2033 üstün/özel yetenekliler eğitimi. D. Akgündüz (Ed.), 2033 Türkiye Eğitim Politikaları Strateji Belgesi içinde (s. 402-427). İstanbul Aydın Üniversitesi Yayınları.
Kurnaz, A., & Ekici, S. (2020). BİLSEM tanılama sürecinde kullanılan zekâ testlerinin psikolojik danışmanların ve bilsem öğretmenlerinin görüşlerine göre değerlendirilmesi. Çocuk ve Medeniyet, 5(10), 365-399. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/1480026
Levent, F., & Bakioğlu, A. (2013). Üstün yeteneklilerin eğitiminde Türkiye için öneriler. Üstün Yetenekliler Eğitimi ve Araştırmaları Dergisi, 1(1), 31-44. http://www.faruklevent.com/dosyalar/ustun-yetenekliler-oneriler.pdf
Lubinski, D., Webb, R. M., Morelock, M. J., & Benbow, C. P. (2001). Top 1 in 10,000: A 10-year follow-up of the profoundly gifted. Journal of Applied Psychology, 86(4), 718-729. https://doi.org/10.1037/0021-9010.86.4.718
Maker, C. J. (1982). Curriculum development for the gifted. Aspen.
MEB. (1991). Birinci Özel Eğitim Konseyi. Özel Eğitim ve Rehberlik Hizmetleri Genel Müdürlüğü.
MEB. (2013). Özel Yetenekli Bireyler Strateji ve Uygulama Planı 2013 – 2017. Özel Eğitim ve Rehberlik Hizmetleri Genel Müdürlüğü.
MEB. (2015). Bilim ve Sanat Merkezleri Yönergesi. MEB Özel Eğitim ve Rehberlik Hizmetleri Genel Müdürlüğü.
MEB. (2016). Çocuk gelişimi ve eğitimi: Üstün zekâ ve özel yetenekli çocuklar. Mesleki Eğitim ve Öğretim Sisteminin Güçlendirilmesi Projesi.
MEB. (2018). Özel eğitim hizmetleri yönetmeliği. Özel Eğitim ve Rehberlik Hizmetleri Genel Müdürlüğü.
MEB. (2023). Özel Eğitim ve Rehberlik Hizmetleri Genel Müdürlüğü Faaliyet Raporu. MEB Özel Özel Eğitim ve Rehberlik Hizmetleri Genel Müdürlüğü.
MEB. (2024). Bilim ve Sanat Merkezleri Yönergesi. Tebliğler Dergisi. Sayı:2524, Ankara. https://dhgm.meb.gov.tr/tebligler-dergisi/2024/2796_Mart_2024.pdf
NAGC. (2023). A definition of giftedness that guides best practice. https://cdn.ymaws.com/nagc.org/resource/resmgr/knowledge-center/position-statements/a_definition_of_giftedness_t.pdf
Nar, B. (2017). Üstün/özel yetenekli öğrencilere yönelik destek eğitim odası uygulaması: sınıf öğretmenlerinin öz yeterlikleri ve görüşleri (Tez No. 473446) [Yüksek lisans tezi, İstanbul Aydın Üniversitesi]. YÖK Tez Merkezi.
Neihart, M. (1999). The impact of giftedness on psychological well-being: What does the empirical literature say? Roeper Review, 20(1), 18-21. https://doi.org/10.1080/02783199909553991
Obaya, A. (1999). Getting cooperative learning. Science Education International, 10, 25-27.
Osin, L., & Lesgold, A. (1996). A proposal for the reengineering of the educational system. Review of Educational Research, 66, 621–656. https://doi.org/10.3102/00346543066004621
Öpengin, E. (2020). Zekâ testleri. U. Sak (Ed.), Üstün Yeteneklilerin Tanılanması içinde (s. 33-55). Vize Akademik.
Öpengin, E. (2021). Destek eğitim odası hizmetine ilişkin görüşlere odaklanan lisansüstü tezlerin sistematik incelemesi. Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 18(2), 633-663. https://doi.org/10.33711/yyuefd.1029106
ÖRGM. (2015). Destek Eğitim Odası Kılavuzu. https://orgm.meb.gov.tr/meb_iys_dosyalar/2015_07/24014806_destekodasi2.sra.pdf
Özbay, Y., Baloğlu, M., & Otrar, M. (2024, Mayıs, 06). Kavramsal değişimler: Üstün zekâ, üstün yetenek, özel yetenek ve diğerleri. U. Sak (Moderatör) içinde [Panel]. IX. Ulusal Üstün Yeteneklilerin Eğitimi Kongresi. Eskişehir, Türkiye.
Pemik, K., & Levent, F. (2019). Üstün yetenekli öğrencilere destek odasında verilen eğitime ilişkin okul yöneticilerinin ve öğretmenlerin görüşleri. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Özel Eğitim Dergisi, 20(2), 313-338. https://doi.org/10.21565/ozelegitimdergisi.446598
Polat, S. (2022). Bilim ve sanat merkezlerinin işleyişine ve etkililiğine ilişkin öğrenci, öğretmen ve veli görüşleri (Tez No. 752513) [Yüksek lisans tezi, Sivas Cumhuriyet Üniversitesi]. YÖK Tez Merkezi.
Poole, D. (2008). Interactional differentiation in the mixed-ability group: A situated view of two struggling readers. Reading Research Quarterly, 43(3), 228-250. https://doi.org/10.1598/RRQ.43.3.2
Purcell, J. H., Renzulli, J. S., McCoach, D. B., & Spottiswoode, H. (2001). The magic of mentorships. Parenting for High Potential, 27, 22-26. https://www.researchgate.net/publication/312088407_The_magic_of_mentorships
Renzulli, J. S. (1977). The enrichment triad model: A guide for developing defensible programs for the gifted and talented. Creative Learning Press.
Renzulli, J. S., & Reis, S. M. (2008). Enrichment learning and teaching. In Enriching curriculum for all students (pp. 103-130). Corwin Press.
Rimm, S. B., Siegle, D., & Davis, G. A. (2018). Education of the gifted and talented (7th ed.). Boston, MA: Pearson.
Rinn, A. (2020). Social, emotional, and psychosocial development of gifted and talented individuals. New York Routlegde Press. https://doi.org/10.4324/9781003238058
Robinson, J. P. (2008). Evidence of a differential effect of ability grouping on the reading achievement growth of language-minority Hispanics. Educational Evaluation and Policy Analysis, 30, 141-180. https://doi.org/10.3102/0162373708317742
Rogers, K. B. (1998). Using current research to make "good" decisions about grouping. National Association of School Principals, 82, 38-46. https://doi.org/10.1177/019263659808259506
Rogers, K. B. (2002). Re-forming gifted education: Matching the program to the child. Great Potential Press.
Ryan, R. M., & Deci, E. L. (2000). Intrinsic and extrinsic motivations: Classic definitions and new directions. Contemporary Educational Psychology, 25, 54-67. https://doi.org/10.1006/ceps.1999.1020
Sak, U. (2016). Üstün zekâlılar özellikleri tanılanmaları eğitimleri (5. baskı). Vize Yayıncılık.
Sak, U., Ayas, B., Sezerel, B., Öpengin, E., Özdemir, N., & Gürbüz, Ş. (2015). Türkiye’de üstün yeteneklilerin eğitiminin eleştirel bir değerlendirmesi Türk Üstün Zekâ ve Eğitim Dergisi [Turkish Journal of Giftedness and Education], 5(2), 110-132.
Saleh, M., Lazonder, A. W., & De Jong, T. (2005). Effects of within-class ability grouping on social interaction, achievement, and motivation. Instructional Science, 33, 105-119. https://doi.org/10.1007/s11251-004-6405-z
Schiever, S. W., & Maker, C. J. (2003). New directions in enrichment and acceleration. In N. Colangelo & G. A. Davis (Eds.), Handbook of Gifted Education (pp. 163-174). Pearson.
Schneider, W.J., & McGrew, K.S. (2018). The Cattell-Horn-Carroll theory of cognitive abilities. In D. P. Flanagan and E. M. McDonough (Eds.), Contemporary Intellectual Assessment: Theories, Tests, and Issues (4th ed., pp. 73–163). New York: Guilford Press.
Southern, W. T., Jones, E. D., & Fiscus, E. D. (1989). Practitioner objections to the academic acceleration of gifted children. Gifted Child Quarterly, 33(1), 29-35. https://doi.org/10.1177/001698628903300105
Tan Ş. (2016). SPSS ve Excel Uygulamalı Temel İstatistik-1. Pegem Akademi Yayıncılık, Ankara.
Templin, M. A., Doran, R. L., & Engemann, J. F. (1999). A locally based science mentorship program for high achieving students: Unearthing issues that influence affective outcomes. School Science and Mathematics, 99(4), 205-213. https://doi.org/10.1111/j.1949-8594.1999.tb17475.x
Terman, L. M. (1925). Genetic studies of genius: Volume I. Mental and physical traits of a thousand gifted children. Stanford University Press.
Tomlinson, C. A. (1999). Öğrenci gereksinimlerine göre farklılaştırılmış eğitim (The differentiated classroom: Responding to the needs of all learners). Redhouse Yayınları.
Topcu, S. (2022). Özel yetenekli öğrencilere eğitim veren öğretmenlerin mesleki deneyimlerinin incelenmesi: BİLSEM’de öğretmen olmanın anlamına ilişkin fenomenolojik bir çalışma (Tez No. 745907) [Yüksek lisans tezi, Marmara Üniversitesi]. YÖK Tez Merkezi.
Torunoğlu, H., & Ünal, M. (2023). Bilim ve Sanat Merkezleri programlarına yönelik beklentilerin incelenmesi. Erciyes Akademi, 37(2), 731-754. https://doi.org/10.48070/erciyesakademi.1293815
Towns, M. H., Kreke, K., & Fields, A. (2000). An action research project: Student perspectives on small-group learning in chemistry. Journal of Chemical Education, 77, 111-115. https://doi.org/10.1021/ed077p111
Urhan, G. (2022). Bilsem müzik sınavında öğrencilerin ve velilerin sınava ilişkin farkındalıklarını arttırmaya yönelik bir çalışma (Aksaray ili örneği). Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, (63), 422-443. https://doi.org/10.21764/maeuefd.889057
Ünal, N. E. (2021). Özel yetenekli çocuk ve ergenlerde yalnızlık. U. Sak (Ed.), Özel Yetenekli Öğrencilerin Sosyal, Duygusal ve Akademik Gelişimi içinde (s. 41-70). Pegem Akademi Yayıncılık.
VanTassel-Baska, J. (2005). Acceleration:Strategies for teaching gifted learners. Waco, TX:Prufrock Press, Inc.
Winner E., & Martino G. (2003). Artistic giftedness. In Colangelo N., Davis G. A. (Eds.), Handbook of Gifted Education (3rd ed., pp. 335–349). Boston, MA: Allyn & Bacon.
YÖK. (2018). Yeni Öğretmen Yetiştirme Lisans Programları. https://www.yok.gov.tr/kurumsal/idari-birimler/egitim-ogretim-dairesi/yeni-ogretmen-yetistirme-lisans-programlari

Ayrıntılar

Birincil Dil

Türkçe

Konular

Özel Yetenekli Eğitimi, Kapsayıcı Eğitim

Bölüm

Derleme

Yazarlar

Gülşah Avcı Doğan ^*
0000-0002-9733-3228
Türkiye

Ömer Faruk Tamul
0000-0001-8884-6171
Türkiye

Yayımlanma Tarihi

31 Aralık 2024

Gönderilme Tarihi

13 Haziran 2024

Kabul Tarihi

22 Ekim 2024

Yayımlandığı Sayı

Yıl 2024 Cilt: 1 Sayı: 1

IZ

https://izlik.org/JA68ST87LE

Kaynak Göster

RIS / Bibtex

APA

Avcı Doğan, G., & Tamul, Ö. F. (2024). Türkiye’de Üstün Yetenekli Öğrencilerin Tanılanması ve Eğitimi. Ordu Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 1(1), 12-34. https://izlik.org/JA68ST87LE

AMA

1.Avcı Doğan G, Tamul ÖF. Türkiye’de Üstün Yetenekli Öğrencilerin Tanılanması ve Eğitimi. OJEF. 2024;1(1):12-34. https://izlik.org/JA68ST87LE

Chicago

Avcı Doğan, Gülşah, ve Ömer Faruk Tamul. 2024. “Türkiye’de Üstün Yetenekli Öğrencilerin Tanılanması ve Eğitimi”. Ordu Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi 1 (1): 12-34. https://izlik.org/JA68ST87LE.

EndNote

Avcı Doğan G, Tamul ÖF (01 Aralık 2024) Türkiye’de Üstün Yetenekli Öğrencilerin Tanılanması ve Eğitimi. Ordu Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi 1 1 12–34.

IEEE

[1]G. Avcı Doğan ve Ö. F. Tamul, “Türkiye’de Üstün Yetenekli Öğrencilerin Tanılanması ve Eğitimi”, OJEF, c. 1, sy 1, ss. 12–34, Ara. 2024, [çevrimiçi]. Erişim adresi: https://izlik.org/JA68ST87LE

ISNAD

Avcı Doğan, Gülşah - Tamul, Ömer Faruk. “Türkiye’de Üstün Yetenekli Öğrencilerin Tanılanması ve Eğitimi”. Ordu Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi 1/1 (01 Aralık 2024): 12-34. https://izlik.org/JA68ST87LE.

JAMA

1.Avcı Doğan G, Tamul ÖF. Türkiye’de Üstün Yetenekli Öğrencilerin Tanılanması ve Eğitimi. OJEF. 2024;1:12–34.

MLA

Avcı Doğan, Gülşah, ve Ömer Faruk Tamul. “Türkiye’de Üstün Yetenekli Öğrencilerin Tanılanması ve Eğitimi”. Ordu Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, c. 1, sy 1, Aralık 2024, ss. 12-34, https://izlik.org/JA68ST87LE.

Vancouver

1.Gülşah Avcı Doğan, Ömer Faruk Tamul. Türkiye’de Üstün Yetenekli Öğrencilerin Tanılanması ve Eğitimi. OJEF [Internet]. 01 Aralık 2024;1(1):12-34. Erişim adresi: https://izlik.org/JA68ST87LE