An ethnomusicological perspective on the musical identity of the city: male henna nights in Elazığ

Yıl 2026, Cilt: 11 Sayı: 1, 229 - 247, 02.02.2026

Serap Yağmur İlhan

https://doi.org/10.31811/ojomus.1791836

Öz

In this study, it is aimed to examine male henna night traditions in Elazığ, focusing on their musical performance practices, ritual structures, and other cultural characteristics. In this respect, the study is significant for its contribution to the literature at both local and national levels from an ethnomusicological perspective. The research is structured within the framework of qualitative methodology and designed according to a ethnographic research model. In this sense, interviews were conducted with nine individuals who had witnessed this tradition between 1960 and 1980 and who were professionally or amateurly involved in music and/or folk dance. The reason for selecting individuals who had witnessed the henna night tradition during the specified years is that this period represents the most vibrant and prominent era of the tradition. Based on the data obtained from the interviews, a musical transcription of a piece performed during Elazığ male henna nights was prapared. Furthermore, the researcher participated in a contemporary henna night that is currently being performed in an attempt to preserve its authenticity in Elazığ, and particular observations were conducted. The findings indicate that Elazığ male henna nights consist of a combination of numerous rituals taking place before, during, and after the henna ceremony. The presence of music as an inevitable element in each of these rituals demonstrates that male henna nights have acquired a character unique to Elazığ in both musical and ritual terms. This study reveals notable results showing that Harput Music and local folk dances specific to Elazığ dominate the instruments and musical repertoire performed during male henna nights. Moreover, the relationships between space and music, as well as culture, music, and religion, play a significant role in these cultural events. In addition, it was concluded that male henna nights in this region differ from female henna nights in many aspects, including the instruments used, performance practices, the gender of the musicians, and the repertoire. As the relevant literature is scrutinized, it shows that although male henna nights are mentioned within various contexts, they have not been examined comprehensively, particularly in terms of their musical-ritual structures and other cultural characteristics. In this respect, henna nights were examined through a holistic approach by comparing their past and present practices. From this perspective, the study represents the first comprehensive research on this subject.

Anahtar Kelimeler

culture , musicocultural structure , ethnomusicology , men’s henna night , Elazığ , Harput , Harput Music

Şehrin müzikal kimliğine etnomüzikolojik bir bakış: Elazığ’da erkek kına geceleri

Öz

Bu araştırmada, Elazığ erkek kına gecelerinin, müzik icra pratikleri, ritüel yapıları ve diğer kültürel özelliklerinin incelenmesi amaçlanmıştır. Bu hususta çalışma, etnomüzikojik açıdan yerel ve ulusal anlamda literatüre katkı sunması yönü ile önem taşımaktadır. Çalışma, nitel araştırmalar çerçevesinde yapılandırılmış olup etnografik araştırma desenine göre tasarlanmıştır. Bu anlamda çalışmada, 1960-1980 yılları arasında bu geleneğe tanıklık etmiş, müzikle (ya da halk oyunları ile) profesyonel ya da amatör olarak ilgilenmiş olan 9 kişi ile görüşmeler gerçekleştirilmiştir. Araştırma için belirtilen yıllar arasında kına gecesi geleneğine tanıklık etmiş kişilerin seçilme sebebi, bahsedilen dönemlerin bu geleneğin en parlak dönemi olmasıdır. Bu hususta katılımcıların kına gecelerine ilişkin yaşantı ve deneyimleri betimsel bir yaklaşımla ele alınmıştır. Görüşmelerden elde edilen bilgiler doğrultusunda, Elazığ erkek kına gecelerinde icra edilen bir eserin müzikal transkripsiyonu yapılmıştır. Ayrıca günümüzde Elazığ’da otantik olarak gerçekleştirilmeye çalışılan bir kına gecesine katılım sağlanmış olup burada gözlem yapılmıştır. Bulgular, Elazığ erkek kına gecelerinin kına gecesi öncesi, sırası ve sonrasındaki pek çok ritüelin birleşiminden oluştuğunu göstermiştir. Bu ritüellerin her birinde müziğin vazgeçilmez bir unsur olarak yer alması, erkek kına gecelerinin gerek müziksel gerekse ritüel boyutlarıyla Elazığ’a özgü bir karakter kazandığını göstermektedir. Bu araştırmayla, Elazığ erkek kına gecelerinde Harput Musiki ögelerinin (çalgıları, repertuvar yapıları vs.) hakim olduğu sonucuna ulaşılmıştır. Buna karşın müzik ve halk oyunları gibi kültürel etkinliklerde mekân-müzik ve kültür-müzik-din ilişkilerinin etkili olduğu görülmüştür. Ayrıca buradaki erkek kına gecelerinin çalgılar, icra, müzisyenlerin cinsiyeti ve repertuvar gibi pek çok yönü ile kadın kına gecelerinden ayrıldığı sonucuna varılmıştır. İlgili literatür incelendiğinde erkek kına geceleri birçok konunun içerisinde geçse de bilhassa müzikal- ritüel yapıları ve diğer kültürel özellikleri yönü ile kapsamlı bir şekilde ele alınmamıştır. Bu hususta, kına geceleri, geçmiş ve günümüzdeki karşılaştırmaları ile bütüncül bir yaklaşımla ele alınmıştır. Bu açıdan çalışma ilk kapsamlı araştırma özelliği taşımaktadır.

Anahtar Kelimeler

kültür , müzikokültürel yapı , etnomüzikoloji , erkek kına gecesi , Elazığ , Harput , Harput Musikisi

Kaynakça

• Açar, Y. ve Şen, Y. (2015). TRT Türk halk müziği repertuarında bulunan kına türkülerinin usûl yönünden analizi. Eurasian Art & Humanities Journal, 1, 61-80. https://doi.org/10.17740/eas.art.2015-V1-05
• Adıgüzel, S. (1997). Erzurum ve Azerbaycan’da ortak olan bazı düğün gelenekleri. Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, (7), 121-126.
• Akdoğu, O. (1996). Türler ve biçimler. Ege Üniversitesi Basımevi.
• Al Balushi, K. (2016). The use of online semi-structured interviews in interpretive research. International Journal Of Science And Research, 57(4), 726-732. https://doi.org/10.21275/ART20181393
• Artun, E. (1978). Tekirdağ folklor araştırmaları. Tem Ofset.
• Atılgan, H. (1998). Çukurova türküleri. Adana Valiliği.
• Barriball, K. L., Christian, S. L., While, A. E. ve Bergen, A. (1996). The telephone survey method. A discussion paper. Journal of Advanced Nursing, 24(1), 115-121. https://doi.org/10.1046/j.1365-2648.1996.17016.x
• Bayram, P. (2013). Nevşehir’in Avanos ilçesi, Uçhisar ve Göreme beldelerinde evlilik merasimleri. Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 2(2), 17-37. https://dergipark.org.tr/tr/pub/nevsosbilen
• Büyüköztürk, Ş., Çakmak, E. K., Akgün, Ö. E., Karadeniz, Ş. ve Demirel, F. (2016). Bilimsel araştırma yöntemleri. Pegem Akademi.
• Carr, E. C. ve Worth, A. (2001). The use of the telephone interview for research. Journal of Research in Nursing, 6(1), 511-524. https://doi.org/10.1177/136140960100600107
• Çimtay, K. (2013). Hikayeleri ve makamlarıyla Harput musikisi nota albümü. Elazığ Kitaplığı Projesi Kültür Yayınları Müzik Serisi.
• de Moor, J. C. (1971). The seasonal pattern in the Ugaritic myth of Baʻlu, according to the version of Ilimilku: Kevelaer / Neukirchen-Vluyn. Butzon and Bercker.
• Demirçe Altıntaş, P. (2022). Eskişehir ilinde yaşayan manavların kına geceleri ve türküleri: Karaoğlan köyü örneği. Motif Akademi Halkbilimi Dergisi, 15(38), 481-499. https://doi.org/10.12981/mahder.1101470
• Dülger, C. (2019). İzmir Ödemiş’te kına gecesi âdetleri. Folklor Akademi Dergisi, 2(1), 53-68. https://dergipark.org.tr/tr/pub/folklor/issue/44848/539286
• Ekici, S. (2000). Harput müzik folkloru (Tez No. 93881) [Yüksek lisans tezi, Sakarya Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurumu Ulusal Tez Merkezi.
• Elazığ Valiliği. (1992). Elazığ’92 il yıllığı. Aydoğdu Ofset.
• Haroğlu, S. (2020). Elazığ-Harput yöresindeki uzun hava türü olan hoyratların müzikal açıdan incelenmesi (Tez No. 649188) [Yüksek lisans tezi, Haliç Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurumu Ulusal Tez Merkezi.
• Hollway, W. ve Jefferson, T. (2008). The free association narrative interview method. L. M. Given (Ed.), Encyclopedia of qualitative research methods içinde (s. 296- 315). SAGE.
• Kalafat, Y. (1995). Doğu Anadolu’da eski Türk inançlarının izleri. Atatürk Kültür Merkezi.
• Karasar, N. (2016). Bilimsel irade algı çerçevesi ile bilimsel araştırma yöntemi: Kavramlar, ilkeler, teknikler. Nobel.
• Kayabaşı, R. G. (2018). Bahşiş Yörüklerinde evlilik ile ilgili adet ve inanmalar. Folklor Edebiyat Dergisi, 24(95), 67-93.
• Kırmızıgül, T. (2019). Harput (Elazığ) musikisinde kullanılan çalgıların musiki içerisindeki ağız tavır ile etkileşimleri (Tez No. 596172) [Yüksek lisans tezi, Yüzüncü Yıl Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurumu Ulusal Tez Merkezi.
• Kidd, W. ve Teagle, A. (2012). Culture and identity. Bloomsbury Publishing.
• Kurubaş, B. ve Gönül, M. (2024). Fasıl müziği bağlamında yörelerde icra edilen peşrevler. Folklor/Edebiyat, 30(118), 529-550. https://doi.org/10.22559/folklor.2590
• Küçükbasmacı, G. (2016). Kültürel bellek ve süreklilik: kına gecelerinden mezuniyet kınalarına. Milli Folklor, 14(112), 73-94.
• Lochmiller, C. R. ve Lester, J. N. (2015). An introduction to educational research: Connecting methods to practice. SAGE Publications.
• Mehmedova, M. (2017). Azerbaycan ve Anadolu kına gecesi. Motif Akademi Halkbilimi Dergisi, 10(19), 149-159.
• Minichiello, V., Aroni, R., Timewell, E. ve Alexander, L. (1995). In-depth. Longman.
• Önal, G. F. ve Aksaray, A. E. (2023). Geleneksel sohbet toplantıları ve icra edilen eserlerin makam-usûl analizi. Mecmua, (16), 90-125. https://doi.org/10.32579/mecmua.1325925
• Önal, M. N. (2004). Trabzon’da asker düğünü. Milli Folklor, (64), 137-140.
• Öncel, M. (2022). Türk halk müziği: Formlar, çalgılar ve yedi bölgeden hikâyeli türküler. Evrensel Değerler Derneği.
• Önk, Ü. Y. ve Gökaliler, E. (2020). Yerli dizilerde geçiş ritüelleri: Kına gecesi örneği. Folklor/Edebiyat, 26(103), 671-690. https://doi.org/10.22559/folklor.1226
• Özercan, M. H. (2023). Elazığ yöresi halk oyunlarının müzikal yapı açısından incelenmesi (Tez No. 803578) [Yüksek lisans tezi, İnönü Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurumu Ulusal Tez Merkezi.
• Özer, Ş. ve Türk, T. (2021). Çankırı’nın Kızılırmak ilçesinde “kına gecesi” ve “gelin alma” geleneği üzerine. Uluslararası Anadolu Sosyal Bilimler Dergisi, 5(2), 450-468. https://doi.org/10.47525/ulasbid.872962
• Öztürk, M. (2024). Elazığ müzik kültürü (Tez No.906317) [Doktora tezi, Fırat Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurumu Ulusal Tez Merkezi.
• Patton, M. Q. (2015). Qualitative research and evaluation methods: Integrating theory and practice. Sage.
• Repertükül. (t.y.). Iğiki’nin dört etrafı bahçalar. https://www.repertukul.com/IGIKI-NIN-DORT-ETRAFI-BAHCALAR-2247
• Sakaoğlu, S. (1985). Görgü ansiklopedisi: Geleneklerimiz - göreneklerimiz. Görsel Yayınlar.
• Sarvan, G. (2019). Cinsiyet ve toplumsal cinsiyet bağlamında üfleme ve vurma çalgılarda performans (Tez No. 573465) [Yüksek lisans tezi, Dokuz Eylül Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurumu Ulusal Tez Merkezi.
• Sunguroğlu, İ. (1961). Harput yollarında (3. Cilt). Özaydın Matbaası.
• Sunguroğlu, İ. (1968). Harput yollarında (4. Cilt). Özaydın Matbaası.
• Sunisioğluları, N. (2017). Kıbrıs Doğu Mesarya Bölgesi (Mesarga Ovası) kına gecesi geleneğinde müzik (Tez No. 485408) [Yüksek lisans tezi, Ege Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurumu Ulusal Tez Merkezi.
• Tekin, G. (2021). Geleneğin mekânsal ve işlevsel değişimi bağlamında Hamamönü kına konakları ve kına gecesi organizasyonları. Ankara Araştırmaları Dergisi, 9(1), 71-88. https://doi.org/10.5505/jas.2021.21043
• Tharp, B. M. (2009). Defining “culture” and “organizational culture”: From anthropology to the office. Interpretation: A Journal of Bible and Theology, 2(3), 1-5.
• Turhan, S. ve Taşbilek, Ş. (2009). Elazığ-Harput havaları. Elazığ Belediyesi Kültür Yayınları.
• Tuztaş, A. H. (2005). Günümüzde Isparta’da yaşayan Yörüklerin siyasi ve kültür tarihleri (Tez No. 215033) [Yüksek lisans tezi, İstanbul Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurumu Ulusal Tez Merkezi.
• Üstüner, T., Ger, G. ve Holt, D. B. (2000). Consuming ritual: Reframing the Turkish henna-night ceremony. Advances in Consumer Research, 27(1), 209-214.
• Varvar, M. (2010). Çankırı’da kına, nişan ve düğün geleneği (Tez No. 286045) [Yüksek lisans tezi, Gazi Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurumu Ulusal Tez Merkezi.
• Yılar, Ö. (2011). Erzurum’da erkeklerin bekârlığa veda partisi “kısır gecesi”. Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, (45), 137-158.
• Yıldırım, A. ve Şimşek, H. (2018). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri. Seçkin.
• Yılmaz, Ş. (2020). Kına gecesi ritüelinde anlamsal işleyiş: Çağrışımlar, düşünyapılar, dönüşümler. Milli Folklor, 16(125), 163-176. https://dergipark.org.tr/tr/pub/millifolklor/issue/53509/680009
• Zafer, Z. (2001). Pomak Türklerinin nişan ve düğün geleneği. Erdem, 13(39), 569-588. https://dergipark.org.tr/tr/pub/erdem/issue/44283/546762