Mesnevî’de Aile Değerleri: Aile İlişkileri Bağlamında Bir Değerlendirme

Öz

Toplumun en küçük birimi olan aile, ahlaki değerlerin aktarılmasında, erdemli bireylerin yetişmesinde ve toplumsal huzurun sağlanmasında önemli bir rol oynamaktadır. Ancak postmodern dönemde aile yapısında yaşanan dönüşüm aile değerlerinden uzaklaşmayı beraberinde getirmiştir. Bu bağlamda, maneviyat temelli değerlerin aile yaşamına katkısı üzerine de çalışmalar yapılmaktadır. Bu yönüyle Mevlânâ’nın Mesnevî’si önemli bir referans niteliği taşımaktadır. Metindeki hikâyeler, iyi ve kötü davranışları karşıtlıklar üzerinden ele almakta ve her davranışın kendi sonucunu doğurduğunu göstermektedir. Bununla birlikte, eserde yer alan ahlaki değerlerin aile ilişkilerine etkisi üzerine yapılmış çalışmalar sınırlıdır. Mevcut çalışmalarda çoğunlukla ya metindeki tek bir erdeme odaklanılmış veya değerler eğitimi çerçevesinde araştırma gerçekleştirilmiştir. Bu çalışma, Mesnevî’de yer alan manevi değerleri aile yaşamına entegre edilebilirliği açısından incelemeyi amaçlamaktadır. Araştırma, nitel araştırma yöntemlerinden doküman analizi ile yürütülmüştür. Elde edilen bulgular, eserde yer alan değerlerin bireysel, ilişkisel ve toplumsal boyutlarda birlikte ele alınabileceğini göstermektedir. Buna göre aile, bireyin kendini tanıdığı, ilişkilerini kurduğu ve değerleri deneyimlediği bir alan olarak ele alınmaktadır. Bu bakımdan sabır, kanaat ve tevazu bireysel dengeyle; sevgi, merhamet ve affetme kişilerarası uyumla; doğruluk, hoşgörü ve birlik ise toplumsal bütünleşmeyle ilişkilendirilmektedir. Çalışma, maneviyat temelli değerlerin çağdaş aile yaşamı içinde nasıl okunabileceğine dair bir bakış sunmaktadır. Bu değerlerin, aile içinde karşılaşılan sorunları anlamaya ve daha sağlıklı ilişkiler kurmaya katkı sağlayabileceği düşünülmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Maneviyat Temelli Değerler
• Mesnevî
• Aile Değerleri
• Tasavvuf Ahlakı

Family Values in the Mathnawi: An Evaluation in the Context of Family Relationships

Öz

The family, as the smallest unit of society, plays a significant role in the transmission of moral values, the upbringing of virtuous individuals, and the maintenance of social harmony. However, transformations in family structure during the postmodern era have led to a weakening of family values. In this context, scholars have increasingly focused on the role of spirituality-based values in family life. In this respect, the Mathnawi of Rumi serves as an important reference. Nevertheless, limited studies examine how moral values contribute to family relationships. Existing research has largely focused either on individual virtues or on values education in general. This study aims to examine the spiritual values in the Mathnawi in terms of their relevance to family life. The research was conducted using document analysis as a qualitative method. The stories in the text present good and bad behaviors through contrasts, showing that each action leads to its consequences. The findings indicate that the values in the work can be considered within individual, relational, and social dimensions. Accordingly, patience, contentment, and humility are associated with individual balance; love, compassion, and forgiveness with interpersonal harmony; and honesty, tolerance, and unity with social integration. In this framework, the family is understood as a space where individuals come to know themselves, establish relationships, and experience values. This study offers a perspective on how spirituality-based values can be interpreted within contemporary family life. It is suggested that these values may contribute to understanding the challenges encountered within the family and to fostering healthier relationships.

Anahtar Kelimeler

• Spirituality-Based Values
• Mathnawi
• Family Values
• Sufi Ethics

Kaynakça

1. Akın, Z., & Öztürk, E. (2021). “Değer Eğitimi Sürecinde Okul-Aile İşbirliği: Bir Nitel Çalışma”. Değerler Eğitimi Dergisi 19(42), 73-112.
2. Alp, A. (2024). “Toplumsal Değişim Sürecinde Aile”. Bitig Edebiyat Fakültesi Dergisi 4(7), 43-60.
3. Arı, Y. (2023). “Sosyalleşme sürecinde aile: Dinî rol ve işlevleri”. İLSAM Akademi Hakemli Dergisi 3(2), 199-216.
4. Arıcı, D., & Bartan, M. (2020). “Çocuğu okul öncesi eğitime devam eden annelerin çocuklarına değer edindirme süreçlerinin incelenmesi”. Ahi Evran Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 6(1), 279-294.
5. Arslanoğlu, İ. (2015). Genel sosyoloji: Ders notları. Ankara: Gazi Kitabevi.
6. Ayhan, Z., & Pekğöz Çeviker, A. (2023). “İhmal edilen aile değerlerinin, bütünlük duygusunun ve toplumsal ilginin gençler üzerindeki etkisi”. Külliye, TÜRKİYE CUMHURİYETİ’NİN 100. YILI ÖZEL SAYISI, 481-498.
7. Bakar, O. (2011). “Family values, the family institution, and the challenges of the twenty-first century: An Islamic perspective”. ICR Journal 3(1), 13-36.
8. Batool, F., Raza, M., Hashmi, H. A., Arshad, U., Abbas, A., & Batool, G. S. (2022). “Family crisis: Causes and remedies in postmodernism”. Journal of Positive School Psychology 6(9), 2029-2039. Bayramova, C. (2025). “A psychological study of the influence of values on family and marital relationship”. Health and Society 5(4), 17-29.

9. Berber Çelik, Ç. (2018). “Bağlanma stilleri, psikolojik iyi olma ve sosyal güvende hissetme”. Bayburt Eğitim Fakültesi Dergisi 13(25), 27-40.
10. Berger, P. L. (2017). Sosyolojiye çağrı. çev. Ali E. Koca. İstanbul: İletişim Yayınları.
11. Büyükkörükçü, Tahir. (1983). Mevlâna ve Mesnevî. İstanbul: Bedir Yayınları.
12. Canatan, K. (2011). Aile kavramının tanımı. İstanbul: Açılım Kitap Yayınları.
13. Ceyhan, S. (2004). “Mesnevî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 29, 325-334. Ankara: TDV Yayınları.
14. Çetin, H. (2020). “Mevlânâ’da Öne Çıkan Bazı Ahlâkî Değerlerin ve Kusurların İşlenişi ve Eğitim Açısından Tahlili”. Din ve Bilim - Muş Alparslan Üniversitesi İslami İlimler Fakültesi Dergisi 3(2), 68-82.
15. Çevik, İ. (2025). “Tarihi Seyrinde Değişen Aile ve Postmodern Babalık”. Türkiye Din Eğitimi Araştırmaları Dergisi 19, 185-216.
16. Dadak, Ş. (2024). Mevlânâ’nın Mesnevî’sinde aile. Konya: Selçuk Üniversitesi, Mevlânâ Araştırmaları Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi.
17. Demir, S., & Dilmaç, B. (2019). “Ergenlerin kişiler arası problem çözme becerileri ve empatik eğilimlerinin sahip oldukları değerler açısından incelenmesi”. OPUS Uluslararası Toplum Araştırmaları Dergisi 11(18), 134-156.
18. Deniz, M. B. (2019). Aile Hukuku. Ankara: T.C. Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı Yayınları. Derman, G. S., & Bağ, V. (2021). “Kişiler arası ilişkilerde empati”. International Journal of Social and Economic Sciences 11(1), 1-11.
19. Fiese, B. H., Tomcho, T. J., Douglas, M., Josephs, K., Poltrock, S., & Baker, T. (2002). “A review of 50 years of research on family routines and rituals”. Journal of Family Psychology 16(4), 381-390.
20. Grotowska, S. (2018). “Changing family and family responsibilities”. Studia Humanistyczne AGH 17(4), 7-17. Güngördü, A. (2016). “Aile değerleri ve dindarlığın plansız satın alma eğilimi üzerine etkileri”. İşletme Araştırmaları Dergisi 8(2), 344-352.
21. Hökelekli, H. (2009). Çocuk, genç, aile psikolojisi ve din. İstanbul: Dem Yayınları.
22. Kayadibi, F. (2007). “Mevlana’da sevgi, birlik, barış”. İstanbul Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 16, 1-20.
23. Kendirci, A. (2019). Pozitif psikoloji temelli Mesnevî hikâyelerine dayalı psikoeğitim programının evlilik uyumuna etkisi. Tokat: Tokat Gaziosmanpaşa Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Doktora Tezi.
24. Kernis, M. H., & Goldman, B. M. (2006). “Assessing stability of self-esteem and contingent self-esteem”. Selfesteem issues and answers: A sourcebook of current perspectives (ss. 77-85). New York: Psychology Press.
25. Khafayat, A. (2021). “The essence and content of family education in creative activity by Mevlana Jalaladdin Rumi”. Bulletin of Science and Practice 7, 425-432.
26. Konur, H. (2007). “Bir ahlâk kitabı olarak Mesnevî”. Marife Dini Araştırmalar Dergisi 7(3), 215-224.
27. Mączka, E. M. (2021). “Some reflections on marriage and family in (post)modern social space”. Forum Teologiczne.
28. McCullough, M. E., Emmons, R. A., & Tsang, J. (2002). “The grateful disposition: A conceptual and empirical topography”. Journal of Personality and Social Psychology 82(1), 112-127.
29. McCullough, M. E., Luna, L. R., Berry, J. W., Tabak, B. A., & Bono, G. (2010). “On the form and function of forgiving”. Emotion 10(3), 358-376.
30. Mevlânâ Celâleddîn Rûmî. (2012). Mesnevî tercümesi: Konularına göre açıklamalı. çev. Şefik Can. İstanbul: Ötüken Yayınları. Mitręga, A. (2010). “Postmodern threats of a traditional family order in empiric perspective”. Sbornik prací Pedagogické fakulty Masarykovy univerzity 24(2), 121-133. Mesnevî’de Aile Değerleri: Aile İlişkileri Bağlamında Bir Değerlendirme OKAD, 2026, Cilt 6, Sayı 1, Sayfa: 53-70
31. Oinonen, E. (2008). Family values and attitudes. London: Palgrave Macmillan.
32. Pür, İ. (2026). “Dini başa çıkma yöntemi olarak Mevlânâ’nın Mesnevî-i Şerîf’ini model almak”. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi 117, 315-336.
33. Rahmanian, A., Taslim Jahromi, F., & Amiri Khorasani, A. (2020). “Love and affection motif in family relationships in Rumi’s works”. Journal of Studies in Lyrical Language and Literature 36(10), 93-110.
34. Şimşek, N. (2003). “Hz. Mevlânâ’da evlilik, aile ve çocuk eğitimi”. Yeni İpek Yolu: Konya Ticaret Odası Dergisi, 135-143.
35. Taş, H. (2021). “Mesnevî’de değerler ve Mesnevî’nin değerlere bakışı”. Milli Eğitim Dergisi 50(230), 745-767.
36. Taş, M. A., & Tortumlu, M. (2021). “Sabır eğiliminin kariyer kaygısı üzerindeki etkisi”. Ömer Halisdemir Üniversitesi İİBF Dergisi 14(1), 1-17
37. Torres, C., Vallejo Huanga, D., & Ramírez Ocaña, X. (2021). “Quantitative evaluation of family functions”. Heliyon 7(6), e07435.
38. Türkiye İstatistik Kurumu. (2026). “2025 evlenme ve boşanma istatistikleri”. Ankara: TÜİK.
39. Yıldırım, A., & Şimşek, H. (2013). Sosyal Bilimlerde Nitel Araştırma Yöntemleri. Ankara: Seçkin Yayıncılık.
40. Yousuf, M., Ahmed, S., & Khan, T. (2019). “Sufi values and family education”. International Journal of Education, Culture and Society 2, 23-34.