Şumnulu Yusuf Efendi, Pfander’e mi Cevap Verdi? Kur’an Tarihi Rivayetlerine Hadis Şerhleri Eksenindeki Bir Yaklaşımın Düşündürdükleri

Bu makale, 19. yüzyıl Osmanlı ilim çevrelerinde Kur’an tarihinin müstakil bir araştırma konusu haline gelişine dair erken örneklerden biri olan, Şumnulu Yusuf Efendi’nin 1846 yılında kaleme aldığı el-İm‘ân fî cem’i’l-Kur’ân adlı risâleyi incelemektedir. Risâle üzerine yapılan mevcut çalışmalar büyük ölçüde tanıtım düzeyinde kalmış; ne risâleyi kendi sosyo-kültürel bağlamı içinde değerlendirmiş ne de onu, Kur’an tarihine hadis temelli itirazlar yönelten Alman misyoner Karl Pfander’in 1829 tarihli polemik eseri Mîzânü’l-hak’taki eşzamanlı faaliyetleriyle ilişkilendirmiştir. Çalışma, risâleyi Mîzânü’l-hak ile muhtemel ilişkisi bakımından değerlendirmekte ve risâlede Pfander’e açık bir atıf bulunmamasına rağmen Yusuf Efendi’nin onu dolaylı bir muhatap olarak konumlandırıp konumlandırmadığını sorgulamaktadır. Bu yönüyle çalışma, Yusuf Efendi’nin risâlesini kaleme alış şartlarını da dikkate alarak meseleyi daha geniş bir tarihsel bağlam içinde değerlendirmektedir. Edirne Valisi Çengelzâde Tâhir Mehmed Paşa’nın talebi üzerine hazırlanan ve yeni kurulan Askerî İdadi’de ders kitabı olarak okutulması amaçlanan bu risâle, Kur’an’ın metinleşme sürecine yönelik dış kaynaklı eleştirilerin Osmanlı ilim çevrelerinde ciddiyetle ele alındığını düşündürmektedir. Yöntem bakımından çalışma, önce Pfander’in Mîzânü’l-hak’ta hadis rivayetleri üzerinden Kur’an tarihine yönelik öne sürdüğü iddiaları tespit etmekte, ardından Yusuf Efendi’nin aynı rivayetlerle ne ölçüde ilgilendiğini, hadislerin dayandığı klasik kaynakları ve bunların yorumlanış şeklini dikkate alarak incelemektedir. Bu çerçevede araştırma, tarihsel veri incelemesi, muhteva tahlili ve karşılaştırmalı analiz yöntemlerinden yararlanmaktadır. İnceleme sonucunda, ilk bakışta hadis şerhlerinden oluşan geleneksel bir derleme görünümü veren el-İm‘ân fî cem‘i’l-Kur’ân’ın konu tercihi, kaynak seçimi ve rivayetleri işleyiş şekli bakımından bilinçli bir metin kurgusuna sahip olduğu ortaya konulmaktadır. Netice olarak çalışma, Yusuf Efendi’nin Pfander’in Kur’an’a ilişkin üç rivayetinden ikisini doğrudan, birini ise dolaylı olarak ele aldığını; Pfander’in eleştiri amacıyla kullandığı rivayetleri hadis şerhleri çerçevesinde açıklayarak bunlara cevap verdiğini göstermektedir. Buna karşılık risâlede, Pfander’in Şiî kaynaklara dayandırdığı ayrı bir iddia kümesine hiç temas edilmemiştir. Bu seçmeci yaklaşımın, risâlenin öğretici amacı ve müellifin genç öğrenciler önünde mezhep tartışmalarından kaçınma tercihiyle ilişkili olduğu düşünülebilir. Bütün bu veriler, el-İm‘ân fî cem‘i’l-Kur’ân’ın, başta Askerî İdâdî öğrencileri olmak üzere Osmanlı okuyucusunu Batılı misyonerlerin Kur’an tarihine yönelik iddialarına karşı hadis merkezli bir ilmî çerçevede bilgilendirmeyi amaçlayan erken dönem Osmanlı çalışmalarından biri olduğunu ortaya koymaktadır.

This article examines al-Im‘ān fī Jam‘ al-Qur’ān, a treatise written in 1846 by Shumnulu Yūsuf Afandi. It is one of the earliest Ottoman works to treat the history of the Qur’ān as an independent subject of scholarly inquiry. Existing studies have remained largely descriptive. They neither situate the treatise within its socio-cultural context nor relate it to the contemporary activities of the German missionary Karl Pfander. His 1829 polemical work Mīzān al-Ḥaqq advanced a series of hadith-based objections to the history of the Qur’ān. This study investigates the relationship between al-Im‘ān and Mīzān al-Ḥaqq, asking whether Yūsuf Afandi implicitly positioned Pfander as his interlocutor despite making no explicit reference to him. It also places the treatise within its historical setting by considering the circumstances of its composition. The governor of Edirne, Changalzāda Tâhir Maḥmad Pasha, commissioned the treatise as a textbook for the newly established Military Secondary School. Its preparation suggests that externally generated criticisms of the Qur’ānic text’s formation had already become a matter of serious scholarly concern in Ottoman circles. Methodologically, the article first identifies Pfander’s claims regarding the history of the Qur’ān as presented through hadith reports in Mīzān al-Ḥaqq. It then examines how far Yūsuf Afandi engaged with the same reports. This involves analysing the classical sources on which the reports rest and the ways they were interpreted within the Islamic scholarly tradition. The study combines historical source analysis, qualitative content analysis, and comparative textual analysis. Although al-Im‘ān initially appears to be a conventional compilation of hadith commentaries, the analysis demonstrates that its choice of themes, sources, and treatment of reports reflect a deliberate textual design. The findings show that Yūsuf Afandi addressed two of Pfander’s three hadith reports directly and the third indirectly. He responded to Pfander’s criticisms by explaining these reports within the hadith commentary tradition. At the same time, the treatise remains entirely silent regarding another group of arguments advanced by Pfander on the basis of Shi‘ī sources. This selective engagement may be explained by the pedagogical purpose of the work and the author's preference to avoid sectarian controversy before a young student audience. Taken together, these findings identify al-Im‘ān as an early Ottoman attempt to answer Western missionary critiques of Qur’ānic history through hadith commentary. Its intended readers were the students of the Military Secondary School and, more broadly, an educated Ottoman public.