APOLLON AT PHASELIS: CULT AND IDENTITY IN THE LIGHT OF NEW FINDS

Öz

This article examines the lesser-known Apollon cult in Phaselis in light of new archaeological and epigraphic findings obtained during excavations around the Central Harbour in 2024. Although the study takes its starting point from an altar and related artefacts located next to the military harbour containing offerings from the Archaic Period that were rearranged in the Hellenistic Period, this article evaluates them within the framework of general spatial-ritual approaches, since the excavations around the altar are ongoing, and the publication of its architecture and artefacts is in preparation. The altar is surrounded by a temenos wall and forms part of a multi-layered urban and ritual space comprising different building phases. In terms of its spatial location, it is comparable to coastal altars dedicated to Apollon in the eastern Mediterranean. The altar reflects the same ideological and ritual logic as similar sanctuaries, particularly with regard to marking the threshold spaces between the city and the sea, and forming a symbolic border in the transition from sea to land. The article analyses inscriptions associated with Apollon in the city, presenting new insights into the cult of Apollon at Phaselis. The first inscription shows that Apollon was referred to with the epithet epidamos, meaning ‘present among the people/living among us’. The same inscription states that the Apollon priest who performed the dedication also served Dionysos and Aphrodite. This epigraphically documents the presence of these gods at Phaselis for the first time. The second inscription labels Apollon as medeon, meaning ‘protector’, while the third inscription, an example that has been published before but is considered in a new context in this study, presents him as iatros (‘healer’). The combination of these three designations, and their absence in Rhodes or neighbouring regions, suggests that Apollon acquired a locally shaped, partly Ionian-influenced, urban, multifunctional divine persona at Phaselis. The fact that Phaselis was originally a colonial settlement and the structural characteristics of harbour cities are considered to be among the main factors guiding this process. In conclusion, this study aims to demonstrate how Apollon was indigenised at Phaselis, while also being integrated into the wider tradition of coastal altars in the Mediterranean, through an analysis of spatial layout, epigraphic terminology and divine functions.

Anahtar Kelimeler

• Phaselis
• Apollon
• epidamos
• medeon
• iatros
• cult
• inscriptions
• harbour
• coastal altar
• Dionysos
• Aphrodite.

Phaselis’te Apollon: Yeni Buluntular Işığında Kült ve Kimlik

Öz

Bu makale, 2024 yılında Phaselis’in Merkezi Limanı çevresinde yürütülen kazı çalışmaları sırasında elde edilen yeni arkeolojik ve epigrafik bulgular ışığında, kentin az bilinen Apollon kültünü incelemektedir. Çalışmanın hareket noktası, askeri limanın hemen yanında yer alan ve Arkaik Dönem’e ait adakların bulunduğu, Hellenistik Dönem’de yeniden düzenlenmiş bir sunak ve ilgili buluntular oluştursa da, bu sunak etrafında kazılar devam ettiği ve hem mimarisinin hem de buluntuların yayını hazırlık halinde olduğu için, bu makalede genel mekânsal ritüel yaklaşımlar çerçevesinde değerlendirilmiştir. Bu sunak, bir temenos duvarıyla çevrelenmiş olup, farklı yapı evrelerine sahip çok katmanlı bir kentsel ve ritüel alanın parçasıdır. Mekânsal konumu itibarıyla, Doğu Akdeniz'de Apollon'a adanmış kıyı sunaklarıyla benzerlik gösterir. Özellikle kent ile deniz arasındaki eşik mekânları işaretlemesi ve denizden karaya geçişte sembolik bir sınır oluşturması yönüyle, bu sunak benzer kutsal alanlarla ortak bir ideolojik ve ritüel mantığı yansıtmaktadır. Makalede kentteki Apollon ile ilişkili yazıtlar incelenmekte ve Apollon’un Phaselis’teki kültü hakkında yeni bilgiler ve yaklaşımlar ortaya konmaktadır. İlk yazıt, Apollon’un “halk içinde mevcut olan/aramızda yaşayan” anlamındaki epidamos sıfatıyla anıldığını göstermektedir. Aynı yazıtta, adamayı yapan Apollon rahibinin Dionysos ve Aphrodite’ye de hizmet ettiği belirtilmekte, böylece bu tanrıların Phaselis’teki varlığı epigrafik olarak ilk kez belgelenmektedir. İkinci yazıt, Apollon’u “koruyucu” anlamına gelen medeōn olarak adlandırırken; üçüncü yazıt ise, daha önce yayımlanmış ancak bu çalışmada bağlamsal olarak yeniden değerlendirilen bir örnek olup, onu iatros (“şifacı”) olarak nitelemektedir. Bu üç sıfatın bir arada kullanılması ve bu sıfatların Rodos’ta veya komşu bölgelerde ben-zerlerinin bulunmaması, Apollon’un Phaselis’te, olasılıkla İyon etkisinin de rol oynadığı bir süreçte yerel olarak şekillenmiş, kentsel ve çok işlevli bir tanrısal kişilik kazandığını göstermektedir. Ayrıca kökende bir koloni yerleşimi olması ve liman kentlerinin yapısal özellikleri bu süreci yönlendiren temel faktörler arasında değerlendirilmiştir. Sonuç olarak çalışma, mekânsal yerleşim, epigrafik terminoloji ve tanrısal işlevler üzerinden, Apollon’un Phaselis’te nasıl özgünleştirildiğini ve aynı zamanda Akdeniz’deki daha geniş kıyı sunakları geleneğiyle nasıl bütünleştiğini göstermeyi hedeflemektedir.

Kaynakça

1. Achim – Bottez 2024 Achim, I. – V. Bottez, “Recent Evidence for The Cult of Apollo Ietros in Istros, Romania”, ScAnt 30/3, 165-180.
2. Adak et al. 2005 Adak, M. – N. Tüner Önen – S. Şahin, “Neue Inchriften Aus Phaselis I”, Gephyra 2, 1-20.
3. Adorjáni 2021 Adorjáni, Z., Der Artemis-Hymnos Des Kallimachos: Einleitung, Text, Übersetzung und Kommentar, Berlin.
4. Alanyalı 2005 Alanyalı, H. S., “Apollon Sidetes”, Synergia, Festschrift für F. Krinzinger II (ed. B. Brandt – V. Gassner – S. Ladtstätter), Vienna, 89-92.
5. Alanyalı 2010 Alanyalı, H. S., “Side tiyatrosunda Yeni Yapılan Araştırmalar Işığında Scaenae Frons Kaset Kabartmaları ve Dionysos Frizi”, Side’ye Emek Verenler Sempozyumu 20-22 Nisan 2007 Side, (ed. Ü. İzmirligil – G. Tanyeli – Z. Ahunbay), Antalya, 84-91.
6. Alanyalı 2011 Alanyalı, H. S., “Side’nin Roma Dönemi Panteonu”, Anadolu/Anatolia 37, 75-92.