LAODİKEİA’DA BULUNAN AMPULLALAR

Öz

Bu makalede 2002 yılından bu yana Laodikeia’da sürdürülen kazı çalışmalarında ele geçen ampullalar değerlendirilmiştir. Pişmiş topraktan seri üretime yönelik olarak kalıpta yapılan ampullalar yoğun olarak Batı Anadolu’da bulunmasına rağmen, tüm Akdeniz Havzası’nda karşımıza çıkmaktadır. İçlerine kutsal su ya da yağ gibi sıvılar doldurulan ampullalar, büyük olasılıkla hacı olmak üzere kutsal topraklara gidenler tarafından, memleketlerine dönüşte hatıra olarak alınan küçük şişeciklerdir. Bunlar, ince ağız kenarlı, kısa- silindirik boyunlu, yassılaştırılmış oval matara gövdeli bir forma sahiptirler. Gövde üstünde omuz kısmında iki yanda açılan ip delikleri, ampullaların boyunda taşınması için yapılmış olmalıdır.Günümüzde de Müslümanlar hac dönüşünde bu modern ampullaları ziyaretlerine gelenlere hediye olarak verirler. Diğer taraftan bunların içine konan “hacı misi” yağı ya da “kokusu” hala kullanılmaktadır.Laodikeia’da bulunan ampullalar boyutları, formları ve üzerlerindeki betimlemeleri göz önüne alınarak iki farklı grup altında değerlendirilmiştir. Tip 1 olarak adlandırılan büyük boyutlu örneklerin her iki yüzünde Hıristiyanlıkla ilgili çeşitli figürler yer alır ve bu gruptaki ampullalar kazı alanında bulunan sikkelerle desteklenerek M.S. 4. yy. sonu ile 5.yy. sonuna tarihlenmiştir. Tip 2 daha küçük boyutludur. Üzerlerinde daha çok haç, palmet ve rozet gibi süslemeler yer alan bu örnekler M.S. 6. yy.’ın başı ile 7. yy. başları arasına tarihlenebilir.Günümüze kadar olan süreçte yayımlanan örnekler göz önüne alındığında ampullaların üretim merkezi olarak çok çeşitli yerler önerilmiştir. Ancak özellikle Batı Anadolu’daki buluntu yoğunluğu dikkate alındığında üretimin bu bölge içinde yoğunlaştığı ve büyük olasılıkla da kutsal sayılan kent ya da bölgelerin ihtiyaçlarını karşılama doğrultusunda üretimlerinin yapıldığı söylenebilir. Bunun yanında diğerlerine oranla daha geniş kitlelerin hacı olmak üzere gittiği Abu Mena gibi merkezlerde hem ampullaların üzerine yapılan konuların seçimi hem de formlardaki küçük değişiklikler açısından yerel üretimin yapıldığı da görülmektedir

Anahtar Kelimeler

• Ampulla, Hac, Hıristiyanlık, Laodikeia, Kutsal Kitap

Öz

In this article we will evaluate the ampullae that have been found at the excavations of Laodikeia since 2002. Despite the widespread existence of massproduced, mould-made terra cotta ampullae in western Anatolia, it is possible to encounter various types of ampullae in the Mediterranean basin. Ampullae, filled with sacred water or oil, were purchased as souvenirs by the pilgrims who journeyed to the Holy Land. Such ampullae have a distinctive form with a thin rim, short cylindrical neck, flattened oviform like a flask, and two pierced handles on the shoulders.In our time, there is a similar tradition for Muslims. Muslim pilgrims obtain a kind of sacred essence; and when they return to their country, it is given to their guests as a gift. The ampullae found in Laodiceia have been evaluated in two groups according to their forms, dimensions and representations. The first group is larger than the other and named Type 1. It has representations related to Christianity on both sides. Ampullae in this group are dated from the end of the 4th century A.D. to the end of the 5th century A.D. by the support of coins found with them. Type 2 ampullae generally have symbolic ornaments such as a cross, palmette and rosette. This group has been dated between the beginning of the 6th century A.D. and the beginning of 7th century A.D. Taking into consideration other published examples, many places have been proposed as the production centers of these wares. But when the widespread finds in western Anatolia are taken into account, it is possible to say that the heavy production made in this region was intended to cover the needs of its sacred cities or regions. Besides, local production can be seen in the pilgrimage places visited by more people in proportion to the other cities, such as Abu-Mena.These local productions have few differences both in their form sand selection of subjects

Anahtar Kelimeler

• Ampulla, Pilgrimage, Christianity, Laodikeia, Holy Bible

Kaynakça

1. Arthur 2006 P. Arthur, Bizans ve Türk Dönemi’nde Hierapolis (Pamukkale), İstanbul.
2. Atik 1995 N. Atik, Die Keramik Aus den Südthermen von Perge, IstForsch 40.
3. Anderson 1897 J.G.C. Anderson, “A Summer In Phrygia: I”, JHS XVII, 396-424.
4. Buckler – Calder 1839
5. W.H. Buckler – W.M. Calder, Monuments and Documents from Phrygia and Caria, MAMA VI, Manchester.
6. Barnea 1995 I. Barnea, “Menasampullen Auf dem Gebiet Rumaniens”, Akten des XII. Internationalen Kongresses für Christliche Archaologie, Jahrbuch für Antike und Christentum Erganzungsband 20, 1, 509- 514, Münster.
7. Belke – Mersich 1990 K. Belke – N. Mersich, Phrygien und Pisiden, Tabula Imperi Byzantini 7, (Denkschr. ÖAW. phil. hist. Kl.211).
8. Blick 2001 S. Blick, Comparing Pilgrim Souvenirs and Trinity Chapel Windows at Canterbury Cathedral an Exploration of Context, Copying, and the Recovery of Lost Stained Glass, Mirator.

9. Byzanz 2001 Byzanz, Das Licht aus dem Osten, Paderborn.
10. Bejor 2000 G. Bejor, Per Una Ricerce Di Laodikea Ellenistica, Laodikea Di Frigia, I, Roma, 15-23.
11. Bean 1980 G.E. Bean, Turkey Beyond the Maeander, An Archaeological Guide (second edition), London.
12. Camili 1999 A. Camili, Ampullae: Balsamari ceramici di età ellenistica e romana, Roma.
13. Chauncey 1947 M. Chauncey, Early Christian and Byzantine Art, Baltimore.
14. Crawford 1990 S. Crawford, The Byzantine Shops at Sardis, London.
15. Crum 1902 M. W.-E. Crum, Coptic Monuments, Catalogue général des antiquités égyptiennes du Musée du Caire, nos. 8001-8741, Cairo.
16. D’Andria 2003 F. D’Andria, Hierapolis (Pamukkale), İstanbul.
17. D’Andria 2001 F. D’Andria, “Hierapolis of Phrygia: its evolution in Hellenistic and Roman times”, Urbanism in Western Asia Minor, New Studies on Aphrodisias, Ephesos, Hierapolis, Pergamon, Perge and Xanthos (edited D. Parrish), JRA Sup.45, 97-115.
18. Dalton 1901 O. M. Dalton, Catalogue of Early Christian and Objects From The Christian East, Oxford.
19. Dalton 1921 O. M. Dalton, A Guide to the Early Christian Byzantine Antiquities, Oxford.
20. Dinç- Dede 2003 R. Dinç- E. Dede, “Tralleis 1999 Kazısı - Sonuç Raporu”, Arkeoloji ve Sanat 25, 11-24.
21. Duncan-Flowers 1990 M. Duncan-Flowers, “A Pilgrim’s Ampulla from the Shrine of St.
22. John the Evangelist at Ephesus,” in R. Ousterhout, ed., The Blessings of Pilgrimage, 125–39, 1990.
23. Duyuran 1974 R. Duyuran, “Akhisar Tepe Mezarlığı Kazısı”, Türk Arkeoloji Dergisi XIX-II, 17- 27.
24. Engemann 1973 J. Engemann, “Palastinische Pilgerampullen im F. J. Dölger Institut in Bonn,” Jahrbuch fiir Antike und Christentum XVI, 5-27.
25. Engemann 1995 J. Engemann, “Das Jerusalem der Pilger Kreuzauffindung und wallfahrt”, Akten des XII. Internationalen Kongresses für Christliche Archaologie Teil 1, 24-35, Bonn.
26. Engemann 2002 J. Engemann, “Palästinische frühchristliche Pilgerampullen. Erstveröffentlichungen und Berichtigungen”, Jahrbuch für Antike und Christentum 45, 153-169.
27. Fıratlı 1972 N. Fıratlı, “Uşak- Selçikler Kazısı”, Türk Arkeoloji Dergisi XIX-2, 109-160.
28. Foss 2002 C. Foss, “Pilgrimage in Medieval Asia Minor”, DOP 56, 129-151.
29. Ferrero 1987 D.B. Ferrero, “Aziz Philippus’un Martyrion’u ve Kiliseleri”, Hierapolis Di Frigia 1957-1987, 121-132, Milano.
30. Ferrero 1993 D.B. Ferrero, “Hierapolis”, Arslantepe, Hierapolis, Iasos, Kyme, Scavi archeologici italiani in Turchia, 105-187, Venezia.
31. Gagniers 1969 J. Gagniers, “Introduction Historique”, Laodicée Du Lycos Le Nymphée, 1-11, Paris.
32. Gassner 1997 V. Gassner, Das Südhor der Tetragonas-Agora. Keramik und Kleinfunde, FiE XII/I/I. Ghini 2000 G.P. Gihini “Iasos: l’eta bizantina”, Bollettino Dell’ Associazione 6, 15–17.
33. Grabar 1958 A. Grabar, Les ampoules de Terre Sainte, Paris.
34. Greenewalt 1997 C. H. Greenewalt, “Sardis: Archaeological Research in 1995”, KST XVIII/1, 513- 527.
35. Greenewalt – Rautmann 1998
36. C. H. Greenewalt – M. L. Rautmann, “The Sardis Campaigns of 1994 and 1995”, AJA 102.3, 469-505.
37. Greenewalt 2006 C. H. Greenewalt, “Sardis: Archaeological Research and Conservation Projects in 2004”, 27. Kazı Sonuçları Toplantısı, Cilt 2, 175- 186.
38. Griffing 1938 R. P. Griffing, “An Early Christian Ivory Plaque in Cyprus and Notes on the Asiatic Ampullae”, The Art Bulletin, Vol. 20, No. 3, 266-279.
39. Hanfmann 1968 G.M.A. Hanfmann, “The Tenth Campaign At Sardis”, BASOR 191, 2- 23.
40. Hanfmann 1972 G.M.A. Hanfmann, “Excavations and Restoration At Sardis-1970” 99-119, Türk Arkeoloji Dergisi XIX-I.
41. Hanfmann 1985 G.M.A. Hanfmann, “The Donkey and the King”, The Harward Theological Review 78.3/4, 421-430. Harrison – Fıratlı 1968
42. M. Harrison – N. Fıratlı, “1966 Yılında İstanbul’da Saraçhane’de Yapılan Hafriyat”, Türk Arkeoloji Dergisi XVI-II, 99- 106.
43. Hayes 1971 J.W.Hayes, “A New Type of Early Christian Ampulla”, BSA 66, 243-248.
44. Hayes 1976 J. W. Hayes, Roman Pottery in the Royal Ontario Museum, Toronto.
45. Hayes 1997 J. W. Hayes, Handbook of Mediterranean Roman Pottery, London.
46. Head 1911 B. von Head, Historia Numorum, A Manual of Greek Numismatics, London.
47. Head 1906 B. von Head, Catalogue of The Greek Coins of Phrygia, BMC, London.
48. Ionescu – Opriş 1998 M. Ionescu – I. Opriş, “O Ampulla Din Asia Minor Recent Descoperita La Callatis”, Thraco-Dacica XIX.1-2, 167-170.
49. Kaufmann 1910 C. M. Kauffmann, Zur Ikonographie der Menas-ampullen, Cairo.
50. Kötzsche 1995 L. Kötzsche, “Das Heilige Grab in Jerusalem und Seine Nachfolge”, Akten des XII. Internationalen Kongresses für Christliche Archaologie Teil 1, 272–290, Bonn.
51. Kühnel 1985 B. Kühnel, “Earhtly or Heavenly? An Early Christian Representation of Jerusalem”, Boreas 8, 127- 142.
52. Leclerco 1924 H. Leclerco, “Ampoules (A Eulogies)”, Dictionnaire D’Archeologie Chretienne et De Liturgie, I.1, 1722- 1747, Paris.
53. Leclerco 1933 H. Leclerco, “Menas (Saint)”, Dictionnaire D’Archeologie Chretienne et De Liturgie, XI.1, 380- 397, Paris.
54. Love 1972 I. C. Love, “A Preliminary Report of the Excavations at Knidos, 1970”, AJA 76.1, 61-76.
55. Maeir – Strauss 1995 A.M. Maeir – Y. Strauss, “A Pilgrim flask of Anatolian Origin from Late Byzantine/Early Ummayad Jerusalem”, Anatolian Studies XLV, 237-239.
56. Metzger 1981 C. Metzger, Les ampoules d eulogie du Musée du Louvre, Notes et documents des musées de France, 3, Paris.
57. Mitten 1969 D. G. Mitten, “Excavations at Sardis 1968”, Türk Arkeoloji Dergisi XVII-1, 111- 124.
58. Magie 1950 D. Magie, Roman Rule in Asia Minor to the End of the Third Century After Christ, Vol. I-II, New Jersey.
59. Ousterhout 1990 R. G. Ousterhout, The Blessings of pilgrimage, Urbana.
60. Ötüken 2003 Y. Ötüken, “Likya Bölgesindeki Kazı ve Yüzey Araştırmaları Çerçevesinde Ortaçağ Seramikleri”, Adayla VI, 233-249.
61. Paton 1907 James M. Paton, “Archaeological News”, AJA 11, No. 1, 71-141.
62. Rahmani 1966 L. Y. Rahmani, “Two Early Christinian Ampullae”, Israel Exploration Journal 16, 71- 74.
63. Ramsay 1895 W. M. Ramsay, The Cities and Bishoprics of Phrygia, I.
64. Reygers 1937 L. Reygers, “Ampulle”, O. Schmitt, Reallexikon zur Deutschen Kunstgeschichte Band I, Stuttgart.
65. Riley 1979 J. A. Riley, Coarse Pottery, bk.: J. A. Lloyd (ed.), Excavations at Sidi Khrebish Benghazi (Berenice), LibyaAnt Suppl. V 2., 91- 466.
66. Robert 1984 L.Robert, “Ampoules Chretiennes”, BCH CVIII, 458–467.
67. Roosevelt 2006 C. H. Roosevelt, “Symbolic Dor Stelae and Graveside Monuments in Western Asia Minor”, AJA 110, No. 1, 65- 91.
68. Ruge 1924 W. Ruge, “Laodikeia”, RE XII.1, 722-724, 1924.
69. Shtereva 1999 I. Shetereva, “Early Christian Ampullae From Sliven, South Bulgaria”, Bulgarica 1, 85-88.
70. Spencer 1978 B. Spencer, “King Henry VI Windsor and the London Pilgrim” in Bird, J, Chapman, H and Clark, (eds.) Collectanea Londoniensia: Studies Presented to Ralph Merrifield (London Middlesex Archaeology Special Papers 2), 235-264.
71. Sevin 2001 V. Sevin, Anadolu’nun Tarihi Coğrafyası, I, Ankara.
72. Şimşek 2005 C. Şimşek, 2003 Yılı Laodikeia Antik Kenti Kazısı, 26. Kazı Ssonuçları Toplantısı Cilt 1, 305-320.
73. Şimşek 2006 C. Şimşek, 2004 Yılı Laodikeia Antik Kenti Kazısı, 27. Kazı Sonuçları Toplantısı Cilt 1, 419-434.