Lozan'ı Öğretmek: Türkiye’de Tarih Ders Kitaplarında Lozan Antlaşması, Mevcut Durum ve Bazı Öneriler

Öz

Tarih ders kitapları öğrencilerin kendi çevrelerine ve dünyaya bakış açılarını şekillendiren önemli birer öğrenme aracıdır. Bu nedenle bu kitapların diğer ders kitaplarından ayrı bir noktada tutulması gerekir zira tarih ders kitaplarının öğrencilere tarih öğretmenin doğru ve bilimsel yolları arasında önemli bir yeri vardır. Türkiye’de tarihte yer alan önemli pek çok antlaşma günümüzde tarih ders kitaplarında yer almaktadır. Ancak özellikle Lozan Antlaşmasının Türk tarihinde ayrı bir önemi bulunmaktadır. Bu nedenle antlaşmanın üzerinden yüz yıl geçmiş olsa da Lozan hem yürürlükte olan hem de Türkiye Cumhuriyeti’nin adeta tapusu olarak kabul edilen bir antlaşma olması nedeniyle eğitimin her kademesinde sıklıkla gündeme gelmektedir. Bu nedenle bu çalışmada Türkiye’nin uluslararası alandaki en önemli antlaşmalarından biri olan Lozan’ın mevcut tarih ders kitaplarında nasıl ele alındığı incelenecektir. Öncelikle Lozan Antlaşmasının Türk kamuoyundaki önemi üzerinde durulacaktır. Bu kapsamda Lozan’ın önemi, içeriği ve etkilerine dair kısa bilgilere yer verilecektir. Daha sonra Lozan Antlaşmasının Türkiye’de okullarda okutulan mevcut Tarih Ders Kitaplarında nasıl ele alındığı üzerinde durulacaktır. Konuyla ilgili literatür ve Türkiye’de tarih ders kitaplarının içeriği ve revizyonu ile ilgili yürütülen çalışmalar da değerlendirilecektir. Çalışmada ilköğretim, ortaokul ve lise eğitiminde kullanılan güncel tarih ders kitapları incelenecektir. Bu kitaplarda Lozan’la ilgili bölümlerin kitaplarda ne sıklıkta yer aldığı, içeriği ve kapsamı detaylı bir biçimde incelenecektir. Daha sonra Lozan Antlaşmasıyla ilgili olarak resim veya harita gibi ne tür görsel malzemelerin kullanıldığına yer verilecektir. Lozan’ı anlatan metinlerde nasıl bir dil ve üslup kullanıldığı ayrıca öne çıkan stereotiplerin neler olduğu üzerinde de durulacaktır. Çalışma aracılığıyla dünya barışının sağlanması konusunda tarih ders kitaplarında antlaşmalarla ilgili nasıl bir yol izlenmesi gerektiğine dair bazı öneriler üzerinde de durulacaktır.

Anahtar Kelimeler

• Lozan'ın Öğretimi
• Tarih Ders Kitapları
• Türkiye
• Tarih Eğitimi
• Lozan

Teaching Lausanne: The treaty of Lausanne in history textbooks in Turkey, current situation and some suggestions

Öz

History textbooks are important learning tools that shape students' perspectives on their environment and the world. For this reason, they should be kept separate from other textbooks because history textbooks have an important place among the correct and scientific ways of teaching history to students. Many important treaties in Turkey's history are included in history textbooks today. However, especially the Treaty of Lausanne has a special importance in Turkish history. For this reason, even though one hundred years have passed since the treaty, Lausanne is frequently brought up at all levels of education because it is a treaty that is both in force and accepted as the deed of the Republic of Turkey. For this reason, this study will examine how one of Turkey's most important international treaties, Lausanne, is handled in current history textbooks. First of all, the importance of the Treaty of Lausanne in Turkish public opinion will be emphasized. In this context, brief information on the importance, content and effects of Lausanne will be given. Then, it will be emphasized how the Treaty of Lausanne is handled in the current history textbooks taught in schools in Turkey. The literature on the subject and the studies conducted in Turkey on the content and revision of history textbooks will also be evaluated. The current history textbooks used in primary, middle and high school education will be analyzed. The frequency, content and scope of the chapters on Lausanne in these books will be examined in detail. Then, it will be examined what kind of visual materials such as pictures or maps are used in relation to the Treaty of Lausanne. What kind of language and style is used in the texts describing Lausanne and what are the prominent stereotypes will also be emphasized.

Anahtar Kelimeler

• Teaching Lausanne
• History Textbooks
• Turkey
• History Education
• Lausanne

Etik Beyan

Bu çalışma için etik kurul onayı gerekmemektedir. Ancak makale yükleme aşamasında bu adımı dosya yüklemeden geçmek mümkün olmadığı için bu bölüme etki kurul onayı gerekmediğine dair bir metnin yer aldığı bir boş sayfa yüklenmiştir.

Kaynakça

1. Akça, S. (2023). Millî Eğitim Bakanlığı Lise Ders Kitapları’na Göre Lozan Antlaşması. İçinde Y. E. Tansü (Ed.). Tarih Alanında Seçme Yazılar-IV (s. 227-257). Ankara: Özgür Yayın Dağıtım Ltd. Şti.
2. Aktaş, Ö. (2013). Ortaöğretim Tarih dersi kitaplarında Yer Alan Barış ve Antlaşmalar Üzerine Bir Değerlendirme. Turkish History Education Journal, 2(2), 78-107.
3. Alaca, E. (2017). Cumhuriyet dönemi ortaokul tarih dersi kitapları üzerine bir değerlendirme. Manas Sosyal Araştırmalar Dergisi, 6(4), 49-65.
4. Bowen, G.A. (2009), Document Analysis as a Qualitative Research Method. Qualitative Research Journal, 9(2), 27-40. https://doi.org/10.3316/QRJ0902027
5. Bazeley, P. (2009). Analyzing qualitative data: More than ‘identifying themes’. Malaysian Journal of Qualitative Research, 2(2), 6-22.
6. Deveci Bozkuş, Y. & Ayantaş, T. (2024). Tarih Öğretiminde Tartişmali Konular: Tarih Ders Kitaplarinda 1915 Olaylarinin Konu ve Kapsam Açisindan Değerlendirilmesi. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi, 64(2), 1044-1074.
7. Deveci Bozkuş, Y. (2023). Tarihsel Kanıtlarla Tarih Öğretimi. İçinde Y. Deveci Bozkuş & T. Ayantaş (Ed.). Kanıt Temelli Tarih Öğretimi. Ankara: Pegem Yayınları.
8. Bilsel, C., & Talip, Ş. (2011). Lozan. İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Mecmuası, 1(2), 247-280.

9. Bowen, G. A. (2009). Document analysis as a qualitative research method. Qualitative Research Journal, 9(2), 27-40.
10. Çepni, S. (2014). Araştırma ve Proje Çalışmalarına Giriş. Ankara: Pegem Akademi Yayıncılık.
11. Çiftarslan, N. (2019). 8. Sınıf T.C. İnkılap Tarihi ve Atatürkçülük Dersinde Kanıt Temelli Öğrenme Yaklaşımı ile Tarih Öğretim: Fenomenolojik Bir Çalışma, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi, İstanbul.
12. Demircioğlu, İ. H. (2013). Tarih Ders Kitabı Yazımında Yeni Yaklaşımlar. Karadeniz Araştırmaları, 38, 119 133. European Association of History Educators (EUROCLIO) (2013). Manifesto for high-quality history, heritage and citizenship education: Recognising the distinctive contribution of history to the development of young people. Erişim: 4.6.2025, https://euroclio.eu
13. Ekiz, D. (2020). Bilimsel Araştırma Yöntemleri. Ankara: Anı Yayıncılık.
14. Tokmak, A. & Kara, İ. (2023). Tarihsel Arka Planıyla Lozan Barış Antlaşması ve Ders Kitaplarına Yansıması. History Studies, 15(15), 121-138.
15. Kaya, R., & Günal, H. (2015). Tarih Öğretmenlerinin Muhteşem Yüzyil Dizisi Özelinde Tarih Konulu Film ve Dizilerin Öğretimde Kullanimina Yönelik Görüşleri. Turkish History Education Journal, 4(1), 1-48.
16. Kibar, H. (2019). Ortaöğretim Tarih dersi kitapları Kanıt Temelli Öğrenme Yaklaşımının Neresindedir? Bir Saptama Çalışması, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi, İstanbul.
17. Koçoğlu, Y. (2014). Barışın Aracı Olarak Tarih dersi kitapları: Türk-Yunan Tarih dersi kitapları Örneklemi, Atatürk Üniversitesi, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Erzurum.
18. Korkmaz, M. (2006). Ortaöğretim 9. Sınıf Tarih dersi kitaplarının Niteliği Hakkında Öğretmen ve Öğrenci Görüşlerinin Değerlendirilmesi, Marmara Üniversitesi, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul.
19. Kothari, C. R. (2004). Research Methodology: Methods And Techniques. New Delhi: New Age International.
20. Krippendorff, K. (2019). History. In History (Fourth Edition ed., pp. 10-23). SAGE Publications, Inc., https://doi.org/10.4135/9781071878781.n2
21. Kuzu, E. (2023). 8. sınıf T.C. İnkılap Tarihi ve Atatürkçülük Dersi Öğretim Programı ve Ders Kitabında Lozan Antlaşması’nın Öğretiminin İncelenmesi, Bolu Abant İzzet Baysal Üniversitesi, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Bolu.
22. Ülkü, M., Mutlu, Ö., & Çetinkaya, F. (2019). Türkiye Cumhuriyeti İnkılap Tarihi ve Atatürkçülük, 8. Sınıf Tarih Ders Kitabı. Ankara: MEB Yayınları.
23. Tisdell, E. J., Merriam, S. B., & Stuckey-Peyrot, H. L. (2025). Qualitative research: A guide to design and implementation. John Wiley & Sons.
24. Millî Eğitim Bakanlığı (MEB). (2018). Türk Kültür ve Medeniyet Tarihi Dersi Öğretim Programı. Ankara: MEB Yayınları.
25. Millî Eğitim Bakanlığı (MEB) (2023). Ortaöğretim Kurumları Haftalık Ders Çizelgeleri. Ankara: MEB Yayınları
26. Millî Eğitim Bakanlığı (MEB) (2023). Ortaöğretim Tarih Dersi 9, 10 ve 11. Sınıflar Öğretim Programı. Ankara: MEB Yayınları.
27. Milli Eğitim Bakanlığı (MEB) (2018). Ortaokul 8. Sınıf T.C. İnkılap Tarihi ve Atatürkçülük Dersi Öğretim Programı. Ankara: MEB Yayınları.
28. Millî Eğitim Bakanlığı. (2018). Sosyal Bilgiler Dersi Öğretim Programı (4-7. Sınıflar).
29. Millî Eğitim Bakanlığı. (2024). T.C. İnkılap Tarihi ve Atatürkçülük Dersi Öğretim Programı (8. Sınıf).
30. Millî Eğitim Bakanlığı (MEB). (2018). Sosyal Bilgiler Dersi Öğretim Programı (4-7. Sınıflar). Ankara: Talim ve Terbiye Kurulu Başkanlığı.
31. Millî Eğitim Bakanlığı (MEB). (2018). Öğretim Programları ve Kılavuzları. Ankara: MEB Yayınları.
32. MEB Ders Kitapları ve Eğitim Araçları Yönetmeliği, 2018. Erişim: 4.06.2025, https://mevzuat.meb.gov.tr
33. Millî Eğitim Bakanlığı. (2023). T.C. İnkılap Tarihi ve Atatürkçülük ders kitabı (Ortaokul 8. sınıf). MEB Yayınları.
34. Muahedenamesi, L. S. Mukavelat ve Senedat-ı Saire 24 Temmuz 1339 (1923). İstanbul: Ahmet İhsan Şürekası Matbaacılık Osmanlı Şirketi.
35. Safran, M. (2019). Tarih Nasıl Öğretilir? İstanbul: Yeni İnsan Yayınları.
36. Sönmez, V., & Alacapınar, F. G. (2016). Örneklendirilmiş Bilimsel Araştırma Yöntemleri. Ankara: Anı Yayıncılık.
37. Sonyel, S. (1974). Lozan'da Türk Diplomasisi. Belleten, 38(149), 41-116.
38. Sonyel, S. R. (2006). Gizli Belgelerle Lozan Konferansı’nın Perde Arkası, Ankara: TTK Yayınları.
39. Topal, C. & Bulut, Y. (2024). From Lausanne to Montreux: Türkiye's Diplomatic Struggle for the Reconsideration of the Straits Regime. Türkiyat Mecmuası-Journal of Turkology, 34(2), 951-971.
40. Türkiye Büyük Millet Meclisi Hariciye Vekâleti (1923). Lozan Sulh Muahedenamesi: Mukavelât ve Senedât- Saire. Ankara:TBMM Yayınları.
41. Utkugün, C. & Yıldırım, R. (2023). 1970’lerden Günümüze Öğrencilerin Tarih Derslerine Yönelik Görüşleri. Journal of History School, 62, 457-488.
42. UNESCO. (2015). Rethinking Education: Towards a global common good? France: UNESCO Publishing.
43. OECD. (2018). Preparing our youth for an inclusive and sustainable world: The OECD PISA global competence framework. OECD Publishing. Erişim: 4.06.2025, https://www.oecd.org
44. URL1-Mideast Cartoon History (MCH) The Treaty of Lausanne Project (TLP) (2023). Treaty of Lausanne 1923. Erişim: 4.05.2025, http://mideastcartoonhistory.com/1923.html
45. URL2- Mideast Cartoon History (MCH) The Treaty of Lausanne Project (TLP) (2023). Treaty of Lausanne 1923. Erişim: 4.05.2025, http://mideastcartoonhistory.com/1923.html
46. Vurgun, A., & Özdemir, Y. (2020). Cumhuriyet’in Ilk Yıllarındaki (1924-1928) Ilkokul Tarih dersi kitaplarında Milli Mücadele Döneminin Siyasi ve Diplomatik Gelişmeleri. Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 66, 335-347.
47. Wineburg, S. (2010). Historical Thinking and Other Unnatural Acts. Phi delta kappan, 92(4), 81-94.
48. Yalçın, A. (2024). Türkiye Cumhuriyeti Müfredat Programlarinda Lozan Barış Antlaşması’nın İncelenmesi. Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 15(2), 113-127.
49. Xypolia, I. (2021). Imperial Bending of Rules: The British Empire, the Treaty of Lausanne, and Cypriot Immigration to Turkey. Diplomacy & Statecraft, 32, 674-691.