Kıraatlerde Lehçe ve Şiirle İhticâcın İmkânı: et-Tahrîr ve’t-Tenvîr Özelinde İbn Âşûr’un Hüccet Anlayışı Üzerine Bir İnceleme

Öz

Arapların dil kullanımlarını yansıtan lehçe ve şiir verileri, kıraatlerin temellendirilmesi (ihticâc) hususunda kıraat âlimlerinin başvurduğu dilbilimsel imkânlar arasında yer almaktadır. İbn Âşûr (öl. 1970) da et-Tahrîr ve’t-tenvîr adlı tefsirinde ortaya koyduğu ihticâc faaliyeti kapsamında lehçe ve şiir verilerinden istifade eden bir müfessirdir. Bu makalede, kıraatleri lehçe ve şiir birikimi üzerinden temellendirmesi bakımından İbn Âşûr’un tefsirindeki kıraat-dilbilim ve yorum faaliyeti incelenmiş, bir ihticâc metodolojisi takip edip etmediği araştırma konusu yapılmıştır. Henüz doğrudan inceleme konusu yapılmayan bu husus özelinde; betimleme, tümevarım ve örnekleme yöntemlerine başvurulan bu makale ile İbn Âşûr araştırmalarına kıraat ilmi özelinde yeni bir çerçeve sunulması hedeflenmektedir. İbn Âşûr, ihtiva ettikleri tüm farklılıklar bakımından sahîh kıraatlerin mevsûkiyetini temel hareket noktası olarak benimsemektedir. Kıraatleri lehçelerle ilişkilendirerek onları dilbilim alanına dahil addeden İbn Âşûr, dilbilim kurallarından hareketle yapılan kıraat eleştirilerinde, dilbilimin lehçe ve şiir gibi dallarının bazı hususiyetleri bakımından ihmal edildiğini düşünmektedir. Onun idealindeki kıraat kritiği, dilbilimin yalnızca kıyas ağırlıklı dalları değil -lehçe ve şiir gibi naklî yönleri de dahil- bütün alanları bakımından gerçekleştirilmesi gereken bir ihticâc/temellendirme faaliyetidir. Dilbilimin muhtelif alt dallarının yalnızca belli başlı kural ve kullanımları değil bütünüyle hüccet verisi olarak kabul edilmesi, onun ihticâc metodolojisinin en önemli yönünü ve ilkesini teşkil etmektedir. Nitekim İbn Âşûr’un bütün alt dalları ve geniş bir kural-kullanım havuzuyla birlikte dilbilimi dikkate alarak yaptığı kıraat savunusunda, salt tenkit ağırlıklı kıraat eleştiri tarzını aşmaya çalıştığı görülmektedir. Söz konusu ihticâc metodolojisi özelinde İbn Âşûr’un kıraat anlayışının ele alınmasıyla, klasik dilbilim ve kıraat birikiminin disiplinler arası bir boyutta modern dönemdeki etki ve sürekliliğinin tespit edilmesi amaçlanmaktadır. Öte yandan İbn Âşûr’un kıraat farklılıklarını lehçe-şiir birikimi üzerinden temellendirmesi, kıraatlerde ihticâc faaliyetinin modern dönem tefsir literatüründeki iz düşümünü yansıtması bakımından önem arz etmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Kıraat
• Tefsir
• İbn Âşûr
• İhticâc
• Lehçe
• Şiir

The Possibility of Dialectal and Poetic Argumentation in Qur’anic Readings: An Examination Of Ibn ʿāshūr’s Conception of Proof in Al-Taḥrīr Wa’l-Tanwīr

Öz

Dialectal and poetic data reflecting the linguistic practices of the Arabs are among the linguistic resources to which Qur’anic reading (qirāʾāt) scholars resort in the justification (iḥtijāj) of readings. Ibn ʿĀshūr (d. 1970), in his tafsīr al-Taḥrīr wa’l-Tanwīr, is a mufassir who employed dialectal and poetic evidence within the scope of his justificatory activity. This article examines Ibn ʿĀshūr’s exegetical engagement with qirāʾāt through the prism of dialectal and poetic resources, investigating whether he pursued a systematic methodology of iḥtijāj. As this issue has not yet been directly addressed in previous scholarship, this study—employing descriptive, inductive, and exemplificatory methods—aims to offer a new framework for Ibn ʿĀshūr studies in the context of qirāʾāt. For Ibn ʿĀshūr, the reliability of authentic qirāʾāt, with all their variations, constitutes the fundamental point of departure. By associating qirāʾāt with dialects and thus integrating them into the domain of linguistics, he contends that critiques of qirāʾāt based solely on linguistic principles often neglect certain features of the linguistic branches of dialect and poetry. His ideal of qirāʾāt criticism is a justificatory (iḥtijāj) activity that must be carried out not only through the analogical branches of linguistics, but also through its transmitted dimensions, such as dialect and poetry. Recognizing the entirety of linguistic subfields—not merely selected rules and usages—as valid sources of proof constitutes the most significant aspect and principle of his methodology of iḥtijāj. Indeed, in Ibn ʿĀshūr’s defense of the qirāʾāt, which considers linguistics in its full scope along with its broad corpus of rules and usages, one observes his attempt to transcend the purely critical mode of qirāʾāt evaluation. Examining Ibn ʿĀshūr’s understanding of qirāʾāt within the framework of this justificatory methodology aims to reveal the impact and continuity of the classical linguistic and qirāʾāt legacy within a modern, interdisciplinary context. Moreover, his grounding of qirāʾāt differences in the corpus of dialect and poetry is significant in that it reflects the projection of iḥtijāj activity within the exegetical literature of the modern period.

Anahtar Kelimeler

• Qirāat
• Tafsīr
• Ibn
• Ihtijāj
• Dialect
• Poetry

Kaynakça

1. Abdülfettâh, Abdulaziz İbn. Hadisu’l-ahrufi’s-seb’a. Beyrut: Dâru’l-‘İlm, 2002.
2. Ahfeş el-Evsat, Ebü’l-Hasen Said b. Mes‘ade. Me‘âni’l-Kur’ân. thk. Hüdâ Mahmud Karâa. 2 Cilt. Kahire: Mektebetü’l-Hâncî, 1990.
3. Akaslan, Yaşar. “İbnü’l-Cezerî’nin ‘Yedi Harf’ Meselesi Üzerindeki Fikirleri”. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi 18/2 (2018), 265-303.
4. Akkuş, Murat. “İbn Âşûr’un Tefsiri ve Tefsirinin Mukaddimesinde Kırâat Olgusu”. Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 5 (2014), 25-55.
5. Ali el-Fârisî, Ebû Ali Hasan b. Ahmed b. Abdilgaffâr. el-Hücce li’l-kurrâ’i’s-seb‘a. thk. Bedruddîn Kahvecî - Beşîr Cüveycâbî. 7 Cilt. Dımaşk: Dâru’l-Me’mûn li’t-Türâs, 1993.
6. Bostan, Osman. “Hamza ve Kıraatinin Özellikleri”. On Dört Kıraat İmamı ve Kıraatlerinin Özellikleri. ed. Ahmet Gökdemir. Ankara: İlahiyat Yayınları, 1. Basım, 2023.
7. Buhârî, Ebû Abdillah Muhammed b. İsmail b. İbrahim el-Cu‘fî. el-Câmiu’l-müsnedü’s-sahîhu’l-muhtasaru min umîri Rasûlillâhi ve sünenihî ve eyyâmih. thk. Muhammed Züheyr b. Nâsır en-Nâsır. 9 Cilt. Dâru Tavki’n-Necât, 2001.
8. Cermî, İbrahim Muhammed. Mu‘cemu ‘ulûmi’l-Kur’ân. Dımaşk: Dâru’l-Kalem, 2001.

9. Çetin, Abdurrahman. Yedi Harf ve Kıraatlar. İstanbul: Ensar Yayınları, 2013.
10. Dağ, Mehmet. Geleneksel Kıraat Algısına Eleştirel Bir Yaklaşım. Ankara: TDV Yayınları, 2. Basım, 2019.
11. Dânî, Ebû Amr Osman b. Saîd el-Ahrûfü’s-seb‘atü li’l-Kur’ân. thk. Abdulmüheymin Tahhân. Mekke: Mektebetü’l-Menâra, 1986.
12. Dânî, Ebû Amr Osman b. Saîd. et-Teysîr fî’l-kırââti’s-seb‘. thk. Ferîd Muhammed b. Azzûz. Dımaşk: Dâru İbn Kesîr, 2016.
13. Dimyâtî, Ahmed b. Muhammed b. Ahmed b. Abdilğanî el-Bennâ. İthâfu fuzalâi’l-beşer bi’l-kırââti’l-erbe‘ate ‘aşer. thk. Şaban Muhammed İsmail. 2 Cilt. Beyrut: Âlemü’l-Kütüb, 2007.
14. Durmuş, İsmail. “Arap Dili ve Lehçeleri Açısından Kıraatlar”. 437-450. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2002.
15. Ebû Hayyân, Muhammed b. Yusuf b. Ali b. Yusuf el-Endelüsî. el-Bahru’l-muhît. thk. Sıdkî Muhammed Cemil. 10 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1999.
16. Ferrâ, Ebû Zekeriyyâ Yahya b. Ziyâd b. Abdillah el-Absî. Me‘âni’l-Kur’ân. thk. Ahmed Yusuf vd. 3 Cilt. Mısır: Dâru’l-Mısrıyye, ts.
17. Fırat, Yavuz. Tecvid ve Kıraat İlmi Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Hacıveyiszade İlim ve Kültür Vakfı Yayınları, 2018.
18. Halil, Mennâ‘ el-Kattân. Nüzûlü’l-Kur’ân ‘alâ seb‘ati ahruf. Kahire: Mektebetü Vehbe, 1991.
19. Hayreddin Karaman vd. Kur’an Yolu. 5 Cilt. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2012.
20. ‘Itr, Hasan Ziyâuddîn. Ahrufu’s-seb‘a ve menziletü’l-kırâa minhâ. Beyrut: Dâru’l-Beşâiri’l-İslâmiyye, 1988.
21. İbn Âşûr, Muhammed b. Muhammed et-Tahir et-Tûnisî. et-Tahrîr ve’t-tenvîr: Tahrîru’l-ma‘ne’s-sedîd ve tenvîri’l-‘akli’l-cedîd min tefsîri’l-Kitâbi’l-Mecîd. 30 Cilt. Tunus: Dâru’t-Tûnisiyye, 1984.
22. İbn Atıyye, Ebû Muhammed Abdurrahman b. Gâlib el-Muhâribî. el-Muharraru’l-vecîz fî tefsîri’l-Kitâbi’l-‘Azîz. thk. Abdusselam Abdu’ş-Şâfî. 5 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 2001.
23. İbn Ebî Meryem, Nasr b. Ali b. Muhammed eş-Şîrâzî. el-Mûdah fî vucûhi’l-kırâât ve ‘ilelihâ. thk. Ömer Hamdân el-Kübeysî. 3 Cilt. Cidde: el-Cemeâtü’l-Hayriyye, 1993.
24. İbn Hişâm, Cemâlüddîn Abdullah b. Yusuf b. Ahmed b. Abdillah. Muğni’l-lebîb ‘an kütübi’l-e‘ârîb. thk. Mâzin el-Mübârek - Muhammed Ali Hamdullah. Dımaşk: Dâru’l-Fikr, 1985.
25. İbn Kuteybe, Ebû Muhammed Abdullah b. Müslim ed-Dîneverî. Te’vîlü müşkili’l-Kur’ân. thk. es-Seyyid Ahmed Sakr. Kahire: Dâru’t-Türâs, 1973.
26. İbn Teymiyye, Ebü’l-Abbâs Takıyyüddîn Ahmed b. Abdilhalîm b. Mecdiddîn Abdisselâm. Mecmûu’l-fetâvâ. thk. Abdurrahmân b. Muhammed b. Kâsım. Medine: Mecmeu’l-Melik Fehd, 1995.
27. İbn Zencele, Abdurrahman b. Muhammed. Hüccetü’l-kırâât. thk. Saîd el-Efğânî. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1982.
28. İbnü’l-Cevzî, Cemâlüddîn Abdurrahman b. Ali b. Muhammed. Zâdü’l-mesîr fî ‘ilmi’t-tefsîr. thk. Abdürrezzâk el-Mehdî. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l-Arabî, 2001.
29. İbnü’l-Cezerî, Şemsüddîn Muhammed b. Muhammed b. Ali b. Yusuf. en-Neşr fi’l-kırââti’l-‘aşr. thk. Ali Muhammed ed-Dabbâ‘. 2 Cilt. el-Matbaatü’t-Ticâriyyetü’l-Kübrâ, ts.
30. Kabâkıbî, Şemsüddîn Muhammed b. Halil. Îzâhu’r-rumûz ve miftâhu’l-künûz fi’l-kırââti’l-erba‘a ‘aşere. thk. Ahmed Halid Şükrî. Amman: Dâru Ammâr, 2003.
31. Kalânisî, Ebü’l-‘İzz Muhammed b. el-Hüseyn b. Bündâr. Kitâbü’l-Kifâyeti’l-kübrâ fi’l-kırââti’l-‘aşr. thk. Cemâlüddîn Muhammed Şeref. Tanta: Dâru’s-Sahâbe li’t-Türâs, 2003.
32. Kastallânî, Ebü’l-Abbas Ahmed b. Muhammed b. Ebû Bekr. Letâifü’l-işârât li fünûni’l-kırâât. 10 Cilt. Medine: Merkezü’d-Dirâsâti’l-Kur’âniyye, 2013.
33. Kılıç, Mustafa. “Kıraat İlminde Hâ-i Sekt”. Usul İslam Araştırmaları Dergisi 35 (2021), 21-54.
34. Koyuncu, Recep. Aşere Kâideleri. İstanbul: Hacıveyiszade İlim ve Kültür Vakfı Yayınları, 2021.
35. Kudat, Aydın. Kırâatları Hüccetlendirmede Dilbilim Olgusu. Ankara: Sonçağ Yayınları, 2020.
36. Kurtubî, Ebû Abdillah Muhammed b. Ahmed b. Ebî Bekr. el-Câmi‘ li-ahkâmi’l-Kur’ân. thk. Ahmed el-Berdûnî - İbrahim el-Atfîş. 20 Cilt. Kahire: Dâru’l-Kütübi’l-Mısriyye, 1964.
37. Mekkî b. Ebî Tâlib, Ebû Muhammed Hammûş b. Muhammed el-Kaysî. el-Keşf ‘an vucûhi’l-kırââti’s-seb‘ ve ‘ilelihâ ve hicecihâ. thk. Muhyiddîn Ramazan. 2 Cilt. Dımaşk: Dâru’r-Risâleti’l-Âlemiyye, 2013.
38. Mekkî b. Ebî Tâlib, Ebû Muhammed Mekkî b. Ebî Tâlib Hammûş b. Muhammed el-Kaysî. Müşkilü i‘râbi’l-Kur’ân. thk. Hâtim Salih ed-Dâmin. 2 Cilt. Beyrut: Müessesetü’e-Risâle, ts.
39. Müftî, Hatice Ahmed. Nahvü’l-kırâatı’l-kûfiyyîn. Beyrut, 1985.
40. Müslim, Ebü’l-Hüseyn Müslim b. el-Haccâc b. Müslim el-Kuşeyrî. el-Câmi‘u’s-Sahîh. thk. Muhammed Fuad Abdulbaki. 5 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-‘Arabî, ts.
41. Müzeynî, Abdulaziz b. Süleyman b. İbrahim. Mebâhis fî ilmi’l-kırâât. Riyad: Dâru Künûzi İşbîliyye, 2011.
42. Nehhâs, Ebû Ca‘fer Ahmed b. Muhammed b. İsmail el-Murâdî. İ‘râbu’l-Kur’ân. thk. Abdülmün‘im Halil İbrahim. 5 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2000.
43. Sandıkcı, Cemal. Arap Şiirinin Kur’ân Lafızlarını Anlamaya Etkisi. ed. Sedat Tuna. Samsun: Üniversite Yayınları, 2025.
44. Semîn el-Halebî, Ahmed b. Yusuf b. İbrahim. ed-Dürru’l-masûn fî ‘ulûmi’l-kitâbi’l-meknûn. thk. Ahmed Muhammed el-Harrât. 11 Cilt. Dımaşk: Dâru’l-Kalem, ts.
45. Sîbeveyhi, Ebû Bişr el-Hârisî. el-Kitâb. thk. Abdüsselâm Muhammed Harun. 5 Cilt. Kahire: Mektebetü’l-Hancî, 1988. Subhî es-Sâlih. Mebâhis fî ‘ulûmi’l-Kur’ân. Beyrut: Dâru’l-İlmi li’l-Melâyîn, 2000.
46. Süyûtî, Celâlüddîn Abdurrahman b. Ebî Bekr b. Muhammed. el-İtkân fî ‘ulûmi’l-Kur’ân. thk. Muhammed b. Ebü’l-Fadl İbrahim. 4 Cilt. Mısır: el-Hey’etü’l-Mısriyyetü’l-Âmmetü li’l-Kütüb, 1974.
47. Şan, Lokman - Kırmızıçiçek, Kevser. “Kıraat-Lehçe İlişkisi”. Dicle Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 27/1 (2022), 95-109.
48. Taberî, Ebû Cafer Muhammed b. Cerîr b. Yezîd. Câmi‘u’l-beyân ‘an te’vîli âyi’l-Kur’ân. thk. Ahmed Muhammed Şakir. 24 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2000.
49. Taşpınar, Kadir. “Zemahşerî’nin Sahih Kıraat Eleştirisinde Arka Plan: Zeccâc Etkisi”. Bütün Yönleriyle Zemahşerî. ed. Ömer Aslan - Hasan Özalp. Sivas: Sivas Cumhuriyet Üniversitesi Yayınevi, 2023.
50. Turan, Abdülhalim - Saylan, Nesrişah. Kıraat İlminde Yedi Harf Lehçe İlişkisi. Ankara: İlâhiyât Yayınları, 2025.
51. Yıldız, Süleyman. “Dilbilimsel Kaynaklarda Sahih Kıraatlere Yönelik Eleştirel Yaklaşımlar”. Şırnak Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 30 (2023), 134-164.
52. Zeccâc, Ebû İshak İbrahim b. es-Serî b. Sehl. Me‘âni’l-Kur’ân. thk. Abdulcelîl Abduh Şelebî. 5 Cilt. Beyrut: Âlemü’l-Kütüb, 1988.
53. Zemahşerî, Mahmud b. Ömer b. Muhammed. el-Keşşâf ‘an hakâiki ğavâmizi’t-tenzîl ve ‘uyûni’l-akâvîl fî vücûhi’t-te’vîl. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l-‘Arab, 1987.
54. Zerkeşî, Bedruddîn Muhammed b. Abdullah. el-Burhân fî ‘ulûmi’l-Kur’ân. thk. Muhammed Ebü’l-Fadl İbrahim. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Ma‘rife, 1957.