Klasik Dönem Osmanlı Kâşî (Çini) Sanatında Nâdir Çiçek Motifleri ve Sembolik Anlamları Üzerine Bir İnceleme

Öz

Osmanlı kâşî sanatında çiçek bezemeleri, araştırmalarda çoğu kez lâle, gül, karanfil ve sümbül gibi yaygın örnekler etrafında ele alınmıştır. Bu odaklanma, mîmâri kâşîlerde daha sınırlı görülen çiçek tasvirlerinin dağılımını, kompozisyon içindeki işlevini ve anlam boyutlarını görünür kılmayı güçleştirmektedir. Bu çalışmanın amacı, yaygın motif dağarcığının dışında kalan çiçek tasvirlerini yapı ölçeğinde tespit etmek ve bunları yer aldıkları mekân, kompozisyon düzeni ve kültürel çağrışımlar çerçevesinde değerlendirmektir. Literatürde söz konusu nadir çiçek motiflerine kısa bahislerle değinilmiş, yapı-mekân bağlamında izlenebilir örnekleri ile sembolik katmanları birlikte ele alınmamıştır. Araştırma nitel yöntemle yürütülmüş, evânî kapsam dışında bırakılarak yalnızca mîmâri yapılardaki kâşî bezemeleri incelenmiştir. İstanbul’daki Rüstem Paşa Câmii (1561) ile Hekimoğlu Ali Paşa Câmii (1735) arasında seçilmiş bir yapı grubu üzerinden motiflerin biçimsel özellikleri, kompozisyondaki konumları ve tekrar örüntüleri görsel-betimleyici analizle belirlenmiş, bulgular dîvân şiiri ve tasavvufî metinlerdeki çiçek imgelemiyle karşılaştırmalı olarak yorumlanmıştır. İnceleme, menekşe, süsen, zerrin/nergis, buhûr-u Meryem, gibi çiçeklerin çoğu zaman tamamlayıcı ölçekte kullanıldığını göstermektedir. Bununla birlikte bu tercihlerin rastlantısal olmadığı; söz konusu tasvirlerin özellikle câmi, türbe, harem gibi alanlarda belirli estetik ve temsîli yönelimler doğrultusunda konumlandırıldığı anlaşılmaktadır. Böylece çalışma, Osmanlı kâşî sanatındaki çiçek nakışlarının biçimsel sınırlarının ötesinde, kültürel ve sembolik boyutlarıyla yeniden okunmasına katkı sağlamaktadır. Ayrıca bazı tasvirlerin dönemsel yoğunlaşmaları ve atölye üretimleriyle ilişkileri izlenebilmiş, aynı çiçeğin farklı kompozisyon şemalarında nasıl dönüştürüldüğü gösterilmiştir. Bu bulgular, nâdiren görülen bu çiçek motiflerinin yalnızca çeşitlilik göstergesi değil, mekânın anlamını pekiştiren, izleyicinin algısını yönlendiren ve bezeme diline ayrıntı katan öğeler olarak dikkatle ele alınması gerektiğine işaret etmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Türk-İslam Sanatları Tarihi
• Osmanlı Çini Sanatı
• Kâşî
• Klasik Dönem
• Çiçek Motifleri
• Şükûfe
• Sembolizm

An Examination of Rare Floral Motifs and Their Symbolic Meanings in Classical Ottoman Tile (Kâşî) Art

Öz

Floral ornamentation in Ottoman tile art has generally been examined through a limited group of widely used motifs, such as the tulip, rose, carnation, and hyacinth. This focus has obscured the distribution, compositional functions, and semantic dimensions of floral representations that appear less frequently in architectural tile decoration. This study aims to identify such rarely used floral motifs at the architectural scale and to evaluate them within their spatial contexts, compositional arrangements, and cultural associations. In the existing literature, these motifs are usually mentioned only briefly, and their architectural placement and symbolic meanings have not been addressed in a systematic manner. The research adopts a qualitative methodology and focuses exclusively on tile decoration in architectural settings, excluding ceramic vessels (evânî) from the scope of analysis. A selected group of buildings dating from the Rüstem Paşa Mosque (1561) to the Hekimoğlu Ali Paşa Mosque (1735) in Istanbul constitutes the corpus of the study. The motifs are examined through visual and descriptive analysis, and the findings are interpreted comparatively with reference to floral imagery in Ottoman dîvân poetry and Sufi texts. The analysis demonstrates that flowers such as the violet, iris, daffodil, and cyclamen were generally employed at a subsidiary level. However, their placement -particularly around the mosques, mausoleums, and harem spaces- reflects deliberate aesthetic and representational choices. The study thus argues that these rarely encountered motifs function not merely as ornamental variety, but as meaningful elements that contribute to the spatial and symbolic language of Ottoman tile art.

Anahtar Kelimeler

• History of Turkish–Islamic Art
• Ottoman Tile Art
• Kâşî
• Classical Period
• Floral Motifs
• Sükûfe
• Symbolism

Kaynakça

1. Akar, Azade. “Ağlayan Gelin”. Nigarhane Dergisi 5/1 (2025), 45-60.
2. Altun, Ara (ed.), Osmanlı’da Çini Seramik Öyküsü. İstanbul: İstanbul Menkul Kıymetler Borsası, 1997.
3. Arol, Zeynep. İstanbul’daki Klasik Dönem Osmanlı Çinilerinde Rumi Kompozisyonları. İstanbul: Mimar Sinan Güzel Sanatlar Fakültesi, Güzel Sanatlar Enstitüsü, 2020.
4. Atasoy, Nurhan. Hasbahçe. İstanbul: Aygaz Yayınları, 2002.
5. Atasoy, Nurhan. Kara Memi. İstanbul: Masa Yayınları, 2016.
6. Ayvazoğlu, Beşir. Ateş Çiçek Lale. İstanbul: İstanbul Büyükşehir Belediyesi Kültür A.Ş Yayınları, 2003.
7. Ayvazoğlu, Beşir. Güller Kitabı. İstanbul: Ötüken Neşriyat, 1999.
8. Bayram, Yavuz. “Klasik Türk Şiirinde Duyguların Dili: Çiçekler”, Turkish Studies International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic 2/4 (2007) 209-219. http://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.169

9. Baysal, Ali Fuat. “Tezhip Sanatı”. Türk İslam Sanatları Tarihi El Kitabı. ed. Abdulkadir Dündar. 421-434. Ankara: Grafiker Yayınları, 2019.
10. Birol İnci A.-Derman, Çiçek. Türk Tezyînî San’atlarında Motifler. İstanbul: Kubbealtı Yayınları, 2015.
11. BOA, Osmanlı Arşivi. Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi Defterleri (TS.MA.d), Gömlek No. 4104. https://katalog.devletarsivleri.gov.tr
12. Çakır, Dilek. “Edirne Selimiye Camii’nin Hünkâr Mahfili Çinileri”. Sanat Tarihi Dergisi 33/2 (2024), 523-555. https://doi.org/10.29135/std.1405780
13. Çekinmez, Sevgi. Türk Çini ve Seramik Sanatında Lale. Eskişehir: Anadolu Üniversitesi, Güzel Sanatlar Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2010.
14. Demiriz, Yıldız. “Osmanlı Çini Sanatı”, Türkler Ansiklopedisi, Hasan Celal Güzel vd. 12/563-572. Ankara: Yeni Türkiye Yayınları, 2002.
15. Demiriz, Yıldız. Osmanlı Kitap Sanatında Naturalist Üslupta Çiçekler. İstanbul: Acar Matbaacılık, 1986.
16. Demiriz, Yıldız. Osmanlı Kitap Sanatlarında Doğal Çiçekler. İstanbul: Hayalperest Yayınevi, 2019.
17. Denny, Walter B. İznik The Artistry of Ottoman Ceramics. London; New York: Thames & Hudson, 1st American Edition, 2005.
18. Derman, Fatma Çiçek-Duran, Gülnur. “Şahkulu”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 38/283-284. İstanbul: TDV Yayınları, 2010.
19. Doğanay, Aziz-Akyüz, Merve. “İslîmî / Rûmî ve Hatâyî Motifinin Köken Meselesi: Timûrî Tezyînât Üslûbunun Osmanlı Sanatına Yansımaları ve İstanbul Üslûbunun Teşekkülü”. Türklük Araştırmaları Dergisi 3/1 (2024), 31-77. http://dx.doi.org/10.29228/inture.10
20. Doğanay, Aziz. “Tezyînat”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 41/79-83. İstanbul: TDV Yayınları, 2012.
21. Doğanay, Aziz. “Türklerde Âhiret İnancının Mezar Yapı ve Bezemelerine Tesiri”. Sanat ve İnanç 2. haz. Banu Mahir-Halenur Katipoğlu. 127-140. İstanbul: Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi, 2004.
22. Doğanay, Aziz. Osmanlı Tezyinatı: Klasik Devir Osmanlı Hanedan Türbeleri. İstanbul: Klasik Yayınları, 2009.
23. Dumlupınar, Fatma Zehra. Topkapı Sarayı Harem Dairesi 17. Yüzyıl Çini Pano Tasarımları. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2015.
24. Etik, Arif. Farsça-Türkçe Lûgat. İstanbul: Salâh Bilici Kitabevi Yayınları, 1968.
25. Kânûnî Sultan I. Süleyman Han. Divân-ı Muhibbî. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Nadir Eserler Kütüphanesi. İÜK. T 5467.
26. Koç, Sabiha Bayhan. Rumi Çizim ve Teknikleri. İstanbul: İlke Kitap, 2023.
27. Küçükkaragöz, Zerrin. XVI. ve XVII. yy. Osmanlı Tekstil ve Çini Sanatında Sümbül Motifi. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Güzel Sanatlar Enstitüsü, 1998.
28. MacKenzie, David Neil. A Concise Pahlavi Dictionary. New York: Oxford University Press, 1971.
29. Matrakçı Nasuh. Beyân-ı Menâzil-i Sefer-i Irâkeyn-i Sultan Süleyman Han. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Nadir Eserler Kütüphanesi. NEKTY05964.
30. Özcan, Tahsin. “Lalelerin Efendisi”. Z Dergisi. 232-237. PDF: İstanbul Zeytinburnu Belediyesi, 2017/1. https://www.zdergisi.istanbul/bu-sayi/?sayi=1
31. Pala, İskender. Ansiklopedik Divan Şiiri Sözlüğü. İstanbul: L&M Yayınları, 2002.
32. Satıcıoğlu, Hüseyin. “Batken’de (Kırgızistan) ve Batman’da (Türkiye) Ters Lale Efsaneleri”, İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi 9/1 (2020). 417-434. http://www.itobiad.com/tr/issue/53155/647177
33. Schimmel, Annemarie. İslamın Mistik Boyutları. çev. Ergun Kocabıyık. İstanbul: Kabalcı Yayınevi, 2001.
34. Sertyüz, Nurcan. 16. Yüzyıl Tezyinatımızda Gül (Tezhipte-Çinide). İstanbul: Marmara Üniversitesi, Güzel Sanatlar Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 1998.
35. Silsilenânme-i Âli Osman. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Nadir Eserler Kütüphanesi. NEKTY09366. Şemseddin Sivasî, Gülşen-âbâd, nşr. Hasan Aksoy. Sivas: Sivas Belediyesi Yayınları, 2015.
36. Şükûn, Ziya. Farsça-Türkçe Lügat Gencine-i Güftar Ferheng-i Ziya. 1/274. İstanbul: Milli Eğitim Basımevi, 1984.
37. Tavaslı, Hatice Kübra. Penç Motifinin Tarihsel Gelişimi ve Karakteri. İstanbul: Fatih Sultan Mehmet Vakıf Üniversitesi, Güzel Sanatlar Enstitüsü, 2014.
38. Theunissen, Hans. Tekfur Sarayı A History of an Ottoman Tile Workshop (c. 1719-52). PDF: Leiden 2023.
39. Turan, Hayrunnisa. “İslam Sanatında Kantûrus (Kentaur) Tasviri”. Sanat Tarihi Dergisi 30/1 (2021), 149-173. https://doi.org/10.29135/std.768136
40. Ünver, A. Süheyl. Çiçeklernâme. İstanbul: Üsküdar Belediyesi Kültür Yayınları, 2020.
41. Yıldırım, Serap. Türk Çini Sanatında Karanfil. Sakarya: Sakarya Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2010.
42. Yılmaz, Hanım. “Süsenin Klasik Türk Şiirindeki Anlam Yolculuğu”. Akademik Dil ve Edebiyat Dergisi 9/1 (2025). 343-367. https://doi.org/10.34083/akaded.1507776 https://beehappyplants.co.uk/bee-plants/centaurea-cyanus/ (Erişim tarihi: 10.01.2025)
43. https://en.wikipedia.org/wiki/Cyclamen#/media/File:Wild_cyclamens.jpg (Erişim tarihi: 10.01.2025)
44. https://en.wikipedia.org/wiki/Iris_sanguinea#/media/File:Iris_sanguinea.JPG (Erişim tarihi: 10.01.2025)
45. https://hakkari.ktb.gov.tr/TR-158768/ters-lale.html (Erişim tarihi: 10.01.2025)
46. https://www.naturfoto.cz/violka-vonna-fialka-fotografie-1615.html (Erişim tarihi: 10.01.2025) https://www.turktarim.gov.tr/Haber/987/yilda-sadece-bir-kez-acan-manisa-lalesi-vataninda-korunuyor (Erişim tarihi: 10.01.2025)