Who, Why, And How Was The Alemdar Newspaper Shut Down?

Yıl 2026, Sayı: 28, 94 - 128, 15.03.2026

Hasan Çelik

https://doi.org/10.21021/osmed.1712081

https://izlik.org/JA34SF46DH

Öz

The turbulent political atmosphere of the Armistice Period (Mütareke Dönemi) permeated nearly every aspect of life. At the same time, the actions of the Istanbul Government and those of the occupying forces led to a weakening of administrative authority in the Ottoman Empire. Just as in the political arena, a confusion over authority was also experienced in public offices. The activities of Halil Nedim, who served twice as the head of the İstanbul Polis Müdüriyet-i Umumiyesi in 1919, constitute a striking example of this turmoil. Halil Nedim frequently exceeded his authority during these years, causing unrest among the press. One such indication of administrative weakness was his arbitrary forced shutdown of the Alemdar newspaper without proper authority. That Alemdar, which Halil Nedim had indefinitely shut down, was later allowed to resume publication by a decision of the Council of Ministers (Meclis-i Vükela), confirms the illegality of his actions. Interestingly, although the newspaper had been closed without this council’s approval, it was reopened by the same council's decision. This article examines the process behind the forced closure of Alemdar, a case that features notable aspects in the context of censorship history, also revealing the background of what transpired. It also investigates the motivations that led Halil Nedim to believe that he had the authority to shut down a newspaper without having the legal power to do so, while examining why this act was unlawful. In doing so, it demonstrates how the chaotic and unstable political structure of the Armistice Period created a power vacuum in which a single police official felt empowered to take such a bold initiative. The shutdown process of Alemdar, as analyzed by Halil Nedim, is examined through case studies, supported by the period’s print media, archival documents, and secondary sources.

Anahtar Kelimeler

Armistice Period , Halil Nedim Aşuroğlu , Refi Cevat Ulunay , Alemdar newspaper , press history.

Etik Beyan

I declare that this study is original; that I have acted by the principles and rules of scientific ethics at all stages of the study, including preparation, data collection, analysis, and presentation of information; that I have cited sources for all data and information not obtained within the scope of this study and included these sources in the bibliography; that I have not made any changes in the data used, and that I comply with ethical duties and responsibilities by accepting all the terms and conditions of the Committee on Publication Ethics (COPE). I hereby declare that if a situation contrary to my statement regarding the study is detected, I agree to all moral and legal consequences that may arise.

Alemdar Gazetesi'ni Kim, Niçin ve Nasıl Kapattı?

https://izlik.org/JA34SF46DH

Öz

Mütareke Döneminin karışık siyasi atmosferi hemen her alana sirayet etmiş, bir yandan İstanbul Hükümetinin diğer yandan işgal kuvvetlerinin uygulamaları yönetimde zafiyete sebep olmuştur. Siyasi arenada olduğu kadar kamu görevlerinde de bir bakıma yetki karmaşası yaşanmaktaydı. 1919’da iki kez İstanbul Polis Müdüriyet-i Umumiyesi görevinde bulunan Halil Nedim’in uygulamaları bu karmaşa içinde istisnai bir örnek oluşturmaktadır. Nitekim Halil Nedim, bu yıllarda birçok kez yetkilerini aşarak kararlar aldığından basında birtakım huzursuzluklara yol açmıştır. Polis müdürünün Alemdar gazetesini yetkilerini aşarak keyfi olarak kapatması yönetim alanındaki zafiyetin göstergelerindendir. Nitekim Halil Nedim’in süresiz kapattığı Alemdar’ın Meclis-i Vükela kararıyla yeninden neşre başlaması da kanuna aykırı hareket ettiğini doğrulamaktadır. Meclis-i Vükela kararı olmadan kapatılan gazete ilginç şekilde Meclis-i Vükela kararıyla yeniden neşre başlayabilmiştir. Çalışmada sansür tarihi açısından ilginç özellikleri barındıran Alemdar’ın kapatılma süreci ele alınarak gazetenin kapatılmasının arka planı ortaya konulmuştur. Yetkisi olmadığı hâlde bir gazeteyi kapatmaya kendini muktedir gören Halil Nedim’i bu yola sevk eden sebepler araştırılarak, kapatma hadisenin neden kanunsuz olduğu incelenmiş, böylelikle Mütareke Döneminin karışık ve karmaşık siyasi yapısındaki otorite boşluğunun bir polis memuruna inisiyatif alarak gazete kapattırma yetkisi verdiği görülmüştür. Halil Nedim tarafından Alemdar’ın kapatılma süreci, ağırlıklı olarak dönemin süreli yayınları, arşiv belgeleri ve ikincil kaynaklarla desteklenip vaka analizi yöntemiyle incelenmiştir.

Anahtar Kelimeler

Mütareke Dönemi , Halil Nedim Aşuroğlu , Refi Cevat Ulunay , Alemdar gazetesi , basın tarihi.

Etik Beyan

Bu çalışmanın, özgün bir çalışma olduğunu; çalışmanın hazırlık, veri toplama, analiz ve bilgilerin sunumu olmak üzere tüm aşamalarından bilimsel etik ilke ve kurallarına uygun davrandığımı; bu çalışma kapsamında elde edilmeyen tüm veri ve bilgiler için kaynak gösterdiğimi ve bu kaynaklara kaynakçada yer verdiğimi; kullanılan verilerde herhangi bir değişiklik yapmadığımı, çalışmanın Committee on Publication Ethics (COPE)' in tüm şartlarını ve koşullarını kabul ederek etik görev ve sorumluluklara riayet ettiğimi beyan ederim. Herhangi bir zamanda, çalışmayla ilgili yaptığım bu beyana aykırı bir durumun saptanması durumunda, ortaya çıkacak tüm ahlaki ve hukuki sonuçlara razı olduğumu bildiririm.

Kaynakça

• T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA)
• BOA Bâbıâli Evrak Odası Evrakı (BEO) 4545/340803.
• BOA İrade Dosya Usulü (İ.DUİT) 40/12; 39/61; 40/20.
• BOA Meclis-i Vükela Mazbataları (MV) 214/65; 214/73; 250/25; 213/55; 215/15; 216/84; 216/11.
• BOA Dahiliye Nezareti İdare-i Umumiye Evrakı (DH.İ.UM) 19/1.
• BOA Bâbıâli Evrak Odası Evrakı (BEO) 4556/341639.4.
• BOA Dâhiliye Nezareti Emniyet-i Umumiye Müdüriyeti Seyrüsefer Kalemi (DH.EUM.SSM) 35/30.
• BOA Dâhiliye Nezareti Kalem-i Mahsus Müdüriyeti (DH.KMS) 49/93; 52/14.
• Düsturlar: Düstur, II. İstanbul: Matbaa-i Amire, 1872-1873.
• Düstur, VI. Dersaadet: Matbaa-i Amire, 1334.
• Gazeteler: “Akim Kalan Bir Azil”, Alemdar, (3 Şubat 1919).
• “Alemdar Gazetesi Müdürüne Tatilname”, Alemdar, (1 Kanun-i Sani 1919).
• “Alemdar Gazetesi,” İkdam, (4 Ağustos 1921).
• “Alemdar Refikimiz”, Peyam-Sabah, (15 Kanun-i Evvel 1920).
• “Alemdar”, İkdam, (8 Şubat 1919).
• “Alemdar”, Vakit, (1 Teşrin-i Evvel1920).
• “Alemdar”, Vakit, (5 Mart 1921).
• “Altı Gazetenin Tatili”, Sabah, (24 Kanun-i Sani 1919).
• “Ati Gazetesinin Tatili”, Yeni Gün, (10 Kanun-i Evvel 1918).
• “Dahili Haberler: Polis Müdürü İltica Ediyor”, Alemdar, (5 Şubat 1919).
• “Dahiliye Nazır Vekilinin Beyanatı”, Sabah, (4 Şubat 1919).
• “Dahiliye Nazırı Mustafa Arif Bey’in Nazar-ı Dikkatine”, Yeni Gün (18 Kanun-i Evvel 1918).
• “Fırkaların Millete Beyannamesi”, İdrak, (22 Temmuz 1919).
• “Gazete Tatili”, Sabah, (27 Kanun-i Evvel 1918).
• “Gazeteler Hakkında Bir Karar”, İkdam, (20 Şubat 1919).
• “İdare-i Örfiye Cari Olan Mahallerde Her Nevi Kütüb ve Resail ve Evrak ile Matbuat-ı Mevkute ve Gayr-i Mevkute Hakkındaki 4 Cemaziyülevveli 1337 Tarihli Kararnameye Müzeyyel Kararname”, Takvim-i Vekayi, (7 Ağustos 1920).
• “İstanbul Polis Müdürü Halil İstifa Etti”, İstiklal Harbi Gazetesi, (23 Haziran 1919).
• “Karasu Efendi Hakkında Bir Müracaat”, Alemdar (4 Şubat 1919).
• “Karasu Efendi Hakkında”, Söz (4 Şubat 1919).
• “Karasu Efendi ve Alemdar Gazetesi”, Söz (6 Şubat 1919).
• “Karasu Efendi”, Alemdar (2 Şubat 1919).
• “Kimdir Bu Polis Memuru”, İstiklal Harbi Gazetesi, (7 Haziran 1919).
• “Matbuat Kanunu”, Resmî Gazete, (8 Ağustos 1931).
• “Matbuat Müdir-i Umumisi-Polis Müdir-i Umumisi”, Alemdar (6 Şubat 1919).
• “Matbuat Sansürü: Tebliğ-i Resmi”, Vakit, (2 Kanun-i Evvel 1918).
• “Muhterem Karilerimize”, Alemdar (13 Şubat 1919).
• “Ne Söylüyorlar”, Alemdar, (2 Şubat 1919).
• “Polis Heyet-i Teftişiye Reisinin Azli Hakkında”, Söz, (4 Şubat 1919).
• “Polis Müdir-i Umumisi Firar Etmiş!”, Alemdar, (4 Şubat 1919).
• “Polis Müdiriyet-i Umumiyesi Nureddin Bey”, İkdam, (23 Haziran 1919).
• “Polis Müdiriyeti-Emniyet-i Umumiye Müdüriyeti”, Zaman, (5 Mart 1919).
• “Polis Müdüriyetine Tayin”, İkdam, (5 Kanun-i Evvel 1918).
• “Polis Müdürü Bey’in Beyanatı”, Söz, (5 Şubat 1919).
• “Polis Müdürü Bey’in Mülakatı”, Söz, (5 Şubat 1919).
• “Polis Müdürü Halil Bey Hakkında Bir Tavzih”, İkdam, (4 Mart 1919).
• “Polis Müdürü ve İcraatı”, Sabah, (19 Kanun-i Evvel 1918).
• “Polis Müdürünün Beyanatı”, Söz, (4 Şubat 1919).
• “Polis Müdürünün Kanunsuz Harekatına Karşı”, Alemdar, (6 Şubat 1919).
• “Sansür Memurunun Tatil-namesi”, Alemdar, (6 Şubat 1335/1919).
• “Tatil Edilen Gazeteler Yerine Diğerleri Çıkamayacak”, Alemdar, (20 Şubat 1919).
• “Tatil Olunan Gazeteler Başka Namla İntişar Edemeyecek”, İstiklal, (20 Şubat 1919).
• “Tayin”, İkdam, (22 Haziran 1919).
• “Tevkifat Etrafında”, Sabah, (3 Şubat 1919).
• Baban-zade Recai Nüzhet, “Protesto-name Sureti”, Alemdar, (6 Şubat 1919).
• Baban-zade Recai Nüzhet, Refii Cevad [Ulunay], “Dahiliye Nezareti Vekalet-i Celilesine”, Alemdar, (6 Şubat 1919).
• Namık Kemal, “Matbuat Nizamnamesi”, Diyojen, (9 Ağustos 1288).
• Namık Kemal, “Türkçe Matbuat”, İbret, (16 Zilkade 1289-3 Kanun-i Sani 1288).
• R. C. “Polis Müdür-i Umumisi Halil Bey’in Beyanatı”, Ati, (4 Şubat 1919).
• Refii Cevad [Ulunay], “Arz-ı Şükran: Atebe-i Felek-mertebe-i Cenab-ı Padişahiye”, Alemdar, (15 Kanun-i Evvel 1918).
• Refii Cevad [Ulunay], “Hak ve Kuvvet”, Alemdar, (6 Şubat 1919).
• Refii Cevad [Ulunay], “Mesele Bir Haysiyet Meselesi”, Alemdar, (5 Şubat 1919).
• Refii Cevad [Ulunay], “Mustafa Kemal Paşa, Rauf Bey”, Alemdar, (2 Ağustos 1919).
• Araştırma ve İnceleme Eserleri
• Ahmad, Feroz. İttihatçılıktan Kemalizme. İstanbul: Kaynak Yayınları, 1996.
• Akşin, Sina, Sarp Balcı ve Barış Ünlü. 100. Yılında Jön Türk Devrimi. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2010.
• Alkan, Necmettin. “Emanuel Karasu ve İkinci Abdülhamid”. Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 1/11 (2010):180-195.
• Aşuroğlu, Halil Nedim. Mütareke Günlerinde İstanbul Polis Müdürünün Hâtıratı. Haz: Ali Birinci, Yücel Yiğit, Ankara: Polis Akademisi Yayınları, 2016.
• Baykal, Hülya. “Millî Mücadele’de Basın”. Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi 4/11 (1988): 471-780.
• Birinci, Ali. “Hürriyet ve İtilaf Fırkasını Destekleyen Matbuat”. Tarih ve Toplum 42, (1987): 9-14.
• Birinci, Ali. “Osmanlı Devleti’nde Matbuat ve Neşriyat Yasakları Tarihine Medhal”. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi 7/4 (2006): 291-349.
• Blaikie, Norman. Designing social research. UK: Polity Press, 2002.
• Çakır, Hamza. “Tercümân-ı Ahvâl”, TDV İslâm Ansiklopedisi, XL (Ankara 2011), ss. 495-497.
• Çelik, Hüseyin. “Muhbir”, TDV İslâm Ansiklopedisi, XXXI (Ankara 2020), ss. 32-34.
• Demirel, Fatmagül. II. Abdülhamid Döneminde Sansür. İstanbul: Bağlam Yayıncılık, 2007.
• DİA. “Abdullah Paşa, Kölemen”, TDV İslâm Ansiklopedisi, I (İstanbul 1988), ss. 128.
• Dikici, Ali. “İstiklal Madalyalı Polisler ve Yüzellilik Polisler”. Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi 25/75 (2009): 523-574.
• Elmacı, Mehmet Emin. “Sivas Kongresi’nden Damat Ferit Paşa’nın İstifasına Kadar İstanbul Basınında Mustafa Kemal Paşa ve Millî Mücadele (Eylül 1919)”. Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi 12/1 (2025): 465-505.
• Eldem, Edhem. “Emanuel Karasu Biyografisine Bir Devam?”. Toplumsal Tarih, 4/23 (1995): 43-45.
• Eryaman, Ayşe. “1909 Matbuat Kanunu Matbuat Hürriyeti Getirdi Mi? İkinci Meşrutiyet Osmanlı Meclisi Mebusan’ında ‘Matbuat Hürriyeti’ Tartışmaları (1909-1914)”. OTAM Ankara Üniversitesi Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi 48 (2020): 43-64.
• Giz, Adnan. Bir Zamanlar Kadıköy 1900-1950. İstanbul: İletişim Yayınları, 1988.
• Halikarnas Balıkçısı. Mavi Sürgün. İstanbul: Bilgi Yayınları, 1983.
• İrtem, Süleyman Kâni. Abdülhamid Devrinde Hafiyelik ve Sansür: Abdülhamid’e Verilen Jurnaller. Haz: Osman Selim Kocahanoğlu, İstanbul: Temel Yayınları, 1999.
• İskit, Server. İlk Hususî Türkçe Gazetemiz Tercümaniahval ve Agâh Efendi. Ankara: Ulus Basımevi, 1937.
• Karavelioğlu, Orhan. Ali Kemal: Belki de Bir Günah Keçisi. İstanbul: Doğan Kitap, 2009.
• Karay, Refik Halid. Minelbab İlelmihrab. İstanbul: İnkılâp Yayınları, 2009.
• Koloğlu, Orhan. Osmanlı’dan 21. Yüzyıla Basın Tarihi. İstanbul: Pozitif Yayınları, 2018.
• Koloğlu, Orhan. Osmanlı’dan Günümüze Türkiye’de Basın. İstanbul: İletişim Yayınları, 1992.
• Korkmaz, Ender. “Mondros Mütarekesi Döneminde Sansür”. Yakın Dönem Türkiye Araştırmaları 19-20 (2012): 29-55.
• Ozansoy, Halit Fahri. Edebiyatçılar Çevremde. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2015.
• Öksüz, Mert. Muharrir ve Matbuat: On Dokuzuncu Asırda Yazarlık Mesleği ve Bâbıâli Çevresinde Yayıncılık Faaliyetleri. İstanbul: Libra Kitap, 2022.
• Öymen, Onur. Bir Propaganda Silahı Olarak Basın: Dünyada ve Türkiye’de Sansür, Baskı ve Yönlendirme. İstanbul: Remzi Kitabevi, 2014.
• Özkaya, Yücel. “İstanbul’un İşgali Üzerine Aydınların İstanbul’dan Ankara’ya Kaçışı Olayı”. Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi 5/13 (1988): 127-144.
• Özkaya, Yücel. “Millî Mücadele’de ‘Anadolu Ajansı’nın Kuruluşu ve Faaliyetine Ait Bazı Belgeler”. Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi 1/2 (1985): 587-608.
• Solok, Cevdet Kudret. Abdülhamit Döneminde Sansür I. İstanbul: Cumhuriyet, 2000.
• Solok, Cevdet Kudret. Abdülhamit Devrinde Sansür II. İstanbul: Cumhuriyet, 2000.
• Soysal, İlhami. 150’likler. İstanbul: Gür Yayınları, 1985.
• Şapolyo, Enver Behnan. Türk Gazetecilik Tarihi ve Her Yönüyle Basın. Ankara: Güven Matbaası, 1969.
• Türkiye Büyük Millet Meclisi Gizli Celse Zabıtları. Ankara: TBMM Basımevi, 2023.
• Tellis, Winston. “Application of a case study methodology.” The Qualitative Report, 3/3 (1997): 1-17.
• Tezcan, Asuman. “Âli Kararname ve Basın”. Selçuk İletişim, 3/4 (2013): 166-172.
• Toprak, Zafer. “Bir Evrak-ı Muzırra: Şehrah Gazetesi”. Tarih ve Toplum 37, (1987): 45-47.
• Topuz, Hıfzı. II. Mahmut’tan Holdinglere Türk Basın Tarihi. İstanbul: Remzi Kitabevi, 2003.
• Tunaya, Tarık Zafer. Türkiye’de Siyasal Partiler: İkinci Meşrutiyet Dönemi. İstanbul: Hürriyet Vakfı Yayınları, 1998.
• Türkgeldi, Ali Fuat. Görüp İşittiklerim. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 2010.
• Yazıcı, Nesimi. “İbret”, TDV İslâm Ansiklopedisi, XXI (İstanbul 2000), ss. 368-370.
• Yin, Robert K. Case study research and applications: Design and methods (6th ed.). Los Angeles: Sage Publications, 2014.
• Tezler: Çelik, Hasan. “Mütareke Dönemi Türk Kültür ve Edebiyat Hayatı 1918-1922”. Doktora tezi, Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi 2024.
• Mıhçı, Sebahaddin. “Refi Cevat Ulunay ve Alemdar Gazetesi”. Doktora tezi, Selçuk Üniversitesi, 2020.
• Özbek Giray, Özgül. “Kültür ve Edebiyat Hayatına Katkılarıyla Refi Cevat Ulunay”. Doktora tezi, Gazi Üniversitesi, 2009.